Кіріспе

2004 жылы түсірілген американдық фильм. «Байқау бөлмесі» – Джехан Нуджаимнің 2004 жылғы деректі фильмі. Фильм Аль-Жазира телеарнасы мен АҚШ Орталық қолбасшылығының (CENTCOM) арақатынасын, сондай-ақ 2003 жылы Иракқа жасалған шабуылды жарқын қамтыған басқа да жаңалықтар агенттіктерін көрсетеді. Фильмде АҚШ Орталық қолбасшылығының баспасөз хатшысы лейтенант Джош Рашинг, NBC тілшісі Дэвид Шустер және CNN тілшісі Том Минтьер есімдері айтылады. Аль-Жазира телеарнасын аға продюсер Самир Хадер, АҚШ университеттерін бітірген судандық журналист Хасан Ибрагим, сондай-ақ Аль-Жазираға келгенге дейін BBC Arab News Service қызметін басқарған сириялық журналист Дима Хатиб ұсынды. Кейіннен Самир Хадер Аль-Жазираның бас редакторы болды. Джош Рашинг 2006 жылы Al Jazeera English телеарнасында, ал Дэвид Шустер 2013 жылы Al Jazeera America телеарнасында жұмыс істей бастады. Фильмнің әлемдік тұсаукесері 2004 жылғы 22 қаңтарда Санденс кинофестивалінде өтті, ал 2004 жылғы 21 мамырда Magnolia Pictures компаниясы тарапынан көрсетілді. Фильм сыншылар тарапынан жағымды баға алды, бірақ бейтараптық танытпағаны үшін де сынға ілікті. Джехан Нуджаим бұл объективтіліктің жоқтығын мойындап: «Бұл шындық емес, бірақ біздің шындығымыз» деді. Фильм Америка Жазушылар гильдиясының «Үздік деректі фильм сценарийі» номинациясына ие болды.

Араб қоғамындағы "Әл-Джазираның" рөлі

Бақылау бөлмесі Катар телеарнасы "Әл-Жәзираның" айналасындағы түрлі пікірлерді көрсетеді. Фильмде АҚШ қорғаныс министрі Дональд Рамсфелд баспасөз мәслихатында "Әл-Жәзираның" үгітшілдік сипатына шағымданады. Қарапайымдылығына қарамастан, тағы бір видеода Ирактың ақпарат министрі Мұхаммед Саид әл-Сахаф осы телеарнаны американдық пропаганданы таратумен айыптайды. Документальді фильмдегі басты тұлғалардың көзқарастары осылай келеңсіздікке толы. Фильмнің басында баспасөз өкілі лейтенант Рашинг "Әл-Жәзираның" бір жақтылығы американдық танктер мен ирактық қазаларға ғана назар аударуына себеп етеді дейді, бірақ кейін "Fox News" сияқты агенттіктердің де материалды өңдеп таңдайтынын мойындайды, және ол екі тараптың да жасырғандарын көреді. "Әл-Жәзираның" аға продюсері Самир Хадер телеарнаның мақсаты – араб қоғамының қатаң құрылымын өзгерту екенін айтады, ол басқа мәдениеттер мен көзқарастарға қатысты жалдаушылыққа байланысты мәдени және технологиялық жағынан артта қалғандығына сендіреді.

БАҚ-тағы бейтараптық

Рэшдинг «Әл-Жазираның» баяулығына шағымданып, арнада неліктен ирак әскерилері жасаған деген айыптама бойынша, мысалы, отбасыларын кепілге алған сарбаздардың суреттері көрсетілмейтінін сұрақ қояды. Америкалық журналист Абдалла Шлейфер мұндай суреттердің жоқ екенін айтады. Ол мұндай зұлымдықтардың болғанына күмәнданбайды. Дегенмен, ол CentCom арқылы тараған ақпараттың араб көрермендеріне сенімсіздік тудыратынын түсіндіреді: «Сондықтан осындай оқиғалардың суреттері аса маңызды». Документальді фильмде лейтенант Рэшингтің Fox News арнасы да «Әл-Жазираны» айыптағандай объективтілік танытпайтынын түсінуі – маңызды момент. Оның қорытындысы медианың екі тараптың да бейтараптығын қалыптастырғанын көрсетеді. Фильм тақырыбына орай, суреттердің маңызы зор, себебі олар тілдік кедергілерден асып түседі. Егер суреттердің жасалма екеніне күмәні болмаса, олар барлық тарапқа пайдалы ақпарат береді. «Әл-Жазира» арнасының продюсерінің айтуынша, американдық және ирак азаматтарының қаза болған суреттерін көрсетудің себебі осы еді. Ал ол объективтілікті «бір елес» деп есептейді. Фильм соғыстың кез келген қатысушы үшін бейтарап болу мүмкін емес ететін жағдай екенімен аяқталады.

Ирак соғысы кезінде журналисттің кірігуі

Соғыс кезінде ақпарат құралдары қызметкерлеріне қатысты жасалған қателіктерді түзеу және Ирак соғысына қолдау жинау мақсатында Пентагон жаңа журналистерді қоса тіркеу саясатын енгізді. Бұл саясат ақпарат құралдарына «АҚШ әуе, құрлық және теңіз күштеріне қоса тіркеу арқылы ұзақ мерзімді, ең аз шектеулі қолжетімділік» мүмкіндігін берді. Саясатты іске асыру кезінде Пентагон бұқаралық ақпарат құралдарының «қазіргі және болашақтағы ұлттық қауіпсіздік ортасы туралы АҚШ халқының және одақтас елдердің пікірін қалыптастыру қабілетін мойындады, олардың пікірі коалицияның тұрақтылығына әсер етуі мүмкін». Ирак соғысы басталғанда 775-ке жуық журналист Ирак соғысын қоса тіркелген журналистер ретінде жұмыс істеді, яғни журналистер Ирактағы әскери қимылдар туралы хабарлаудан өзге, «бөлімдермен бірге өмір сүруге, жұмыс істеуге және саяхаттауға» міндетті болды. 2003 жылдың наурыз айында ұсынылған қоса тіркеудің негізгі ережелерінде: «Осы аймаққа бейбітшілік пен қауіпсіздік әкелудегі біздің стратегиялық табысымыз демократиялық идеалдарымызды қолдауға жасаған ұзақ мерзімді міндеттемемізден туындайды. Басқалар ақпарат құралдарына бұрмаланған және жалған ақпарат таратпастан бұрын, жақсы немесе жаман болсын, шындықты айтуымыз керек» (Виктория Кларк, Пентагон өкілі).

"Әл-Джазира" телеарнасына кіру

Режиссер Джехан Нуджаим мен оператор Хани Саламаның «Аль-Жазира» телеарнасымен байланыс орнату және оған кіруге жасаған алғашқы тыраздары сәтсіз аяқталғанда, Нуджаим көп қаржы мен жабдықсыз Катардың Доха қаласына, «Аль-Жазира» телеарнасының және АҚШ Орталық командасының бас кеңсесіне сапар шекті. Бірнеше апта бойы «Аль-Жазира» күзет кеңсесінде мақұлдау күткеннен кейін, фильм жасаушылар ақыры «Аль-Жазира» бас директоры Мұхаммед Жассеммен, Каирдегі Америка университетінің Саламаның профессоры Абдалла Шлейфер арқылы кездесуге мүмкіндік алды. Нуджаимге бастапқыда үш күн ғана түсіруге рұқсат берілді. Бірақ үш күн өткен соң, Нуджаим түсіруді жалғастыруды өтінгенін және оған одан әрі қалуға рұқсат етілгенін айтады. Жассем көп көмек көрсете алмаса да, Нуджаим мен Саламаға «Аль-Жазира» кафетерийінде өздерімен бірге жүруге болатын адамдарды іздеуді ұсынды. Сол жерде Нуджаим мен Салама Самир Хадер мен Хасан Ибрагимді тапты, олар фильмнің басты кейіпкерлері ғана емес, сонымен қатар «Аль-Жазираға» кіру үшін командаға маңызды көмек көрсетті. Нуджаим былай дейді: «Біз Хасанды кафетерийде көптеген кофе мен темекі ішіп кездестірдік, және ол бізге «Аль-Жазира» телеарнасына керемет қол жеткізуге көмектескен адам еді. Менің ойымша, ол біздің істегенімізге сенген алғашқы адам болды. Ол бас менеджерге барып: «Мен оларға жауап беремін. Олар кедергі келтірмейді. Менің артымнан ғана жүреді» деді» (Нуджаим, аудио түсініктеме). Нуджаим мен Салама көбінесе бір уақытта бейне түсіріп, Sony DCR VX2000 және Sony DSR PD150 miniDV камераларын пайдалана отырып, бір мезгілде бірнеше бұрыштардан немесе орындардан бір оқиғаны жазатын. Шағын өндіріске қарамастан, жарықтандырудың немесе ресми дайындықтың болмауы қосымша икемділік берді, бұл Нуджаимге «Аль-Жазира» жаңалықтар редакторының қарқынын ұстануға және өзінің тақырыптарына көбірек назар аударуға мүмкіндік берді. Нуджаим былай дейді: «Кейде бір сыпырғышпен дыбыс жазу құралы ретінде және жартылай бұзылған камерамен жүру жақсы. Сіз білесіз бе, өте аз бюджетке ұқсайды, өндіріске қауіп төндірмейді және кішкентай болады» (Нуджаим, аудио түсініктеме).

Өндіріс

Control Room бастапқыда BBC-ден қаржыландырылуы жоспарланған, бірақ Нуджаимнің Al Jazeera арнасының соғыс жағдайын жариялауын құжаттау жоспары BBC директоры Бен Энтониге жіберілді, ол кейіннен Al Jazeera Exclusive фильмін жасады. Ноухаимнің фильмі "Бәйкеңдеу бөлмесі" деп аталуының бір себебі – Энтони жаңалықтар редакциясына эксклюзивті қолжетімділік алды, бұл оған басқа жерде, соның ішінде бақылау бөлмесінде түсіруге мүмкіндік берді. Нуджаим жаңалықтар жасау ортасында болуды және соғыс туралы кең көрініс көрсететін фильм жасауды қалағанын айтады, осы себепті ол АҚШ-тың әскери базасы – Орталық қолбасшылықтан шамамен 15 миль қашықтықта орналасқан Дохадағы [Әл-Джазира] штаб-пәтеріне бағытталды. Каирге аттанғанша Нуджаим Голливудтағы агенттеріне қоңырау шалып, "9/11-ден кейін адамдар соғыс көргісі келмей, көңілдерін көтеретін нәрселерді қалағандықтан, бұл ең нашар идея" деді. Нуджаим фильмге 60 000 АҚШ доллары жинаған және ол фильмді "барынша арзанға түсірдім" дейді. Ол Дохадағы арзан пакистандық қонақ үйді жалға алып, өзінің операторы – досы Хани Саламаны жобаға қосылуға шақырды. Екеуі де өз камераларын алып келді: Нуджаимде Sony VX2000, ал Саламада Sony PD150 болды. Нуджаим 200 сағаттық түсірілімнен бастапқыда алты кейіпкерді таңдағанын, бірақ кейін хронологиялық тәртіппен қарап, ең жақсы сахналар мен кейіпкерлерді іріктеп, әрбір оқиғаны біріктіруге тырысқанын айтады. Нуджаим "фильм жасау процесіндегі өзінің сезімін – таңғалу, шатасу, жаңалықтарды ашуды жеткізуді" қалаған. Фильмді монтаждауды аяқтау үшін төртеуі түрлі этникалық және мәдени ортадан шыққан редакторлар алты ай бойы өз уақытын тегін жұмсады. Фильмге қатысқандардың әрқайсысының еңбекақысы құжаттық фильмнің қабылдану деңгейіне байланысты болды.

Cinéma vérité жанры

Control Room – бұл Cinéma vérité фильмі, ол Ирак соғысы кезінде Al Jazeera және АҚШ Орталық қолбасшылығының жұмысын, түсірілімдердің артында қалған жайттарды баяндайды, әрі түсіндірмейді. Фильм стилі жағынан Ноухаймнің ұстаздары Крис Хегедус пен Д.А. Пеннебейкердің «Соғыс бөлмесі» атты деректі фильмін еске түсіреді, ол да 1992 жылғы Билл Клинтонның сайлау науқаны кезіндегі БАҚ айналымын көрсеткен болатын. Ұзақ өтпей, фильмді Magnolia Pictures сатып алды. Magnolia компаниясы мәлімдеме жасады: «Control Room фильмі түсіру техникасы жағынан ерекше болмаса да, көрермендерге тигізген әсері зор болды. АҚШ халқына Al Jazeera телеарнасының американдықтарды жек көретін, бомбалауға дайын, кез келген нәрсеге баратын канал деп ойлатуға үйретті. Бірақ олар жауапкершілігі бар журналистер еді. Біз фильмді жылдам шығару үшін асықтырып, келісімшартқа қол қойылмас бұрын-ақ көрсетімдер күнін белгілеп, плакаттарды дайындадық». Фильм 2004 жылдың 21 мамырында жарық көрді.

Сыни қабылдау

Control Room киносыншылардан жағымды пікірлер алды. Rotten Tomatoes сыншылардың жиынтық сайтында 111 сынға негізделген 95% мақұлдау рейтингісіне ие, салмақты орташа көрсеткіші 7,80/10. Metacritic сайтында фильм 33 сыншының бағасы бойынша 100-ден 79 балл алды, бұл "көбінесе жағымды пікірлер" екенін көрсетеді.

Дау-жанжалдар мен сын

Бақылау бөлмесі партиялық көзқарас пен жақпарушылық үшін сынға ұшырады. Фильмге "Аль-Жазира тілшілері мен кейіпкерлері күшті тұлғалар ретінде бейнеленген, ал ол таңдаған американ тілшілері әртүрлі, бет-бейнесіз, циникке бой алған немесе лайықсыз болып көрінеді – олар күліп, қарсы шығып, күмәнданып, қысым көрсеткендей" деп айып тағылды. Сондай-ақ, Аль-Жазира телеарнасының операторы Тарик Айобтың АҚШ-тың A10 ұшағынан қаза табуына қатысты да сұрақтар туды. Сыншылар ракетаны шынымен АҚШ ұшағы атып жіберді ме, әлде кадрлардың реті өзге тілшілердің түсірілімінен алынып, мүлдем басқа мәселені көрсету үшін қолданылды ма деп күмәндануда. Ноужаим объективтілік және көрсету тәсіліне қатысты сынға жауап беріп, "Мен бұл шындық демеймін, бірақ бұл біздің шындығымыз" деді.

Ерекшеліктері

DVD-дискідегі қосымша материалдарда тағы да сұхбаттар бар. Біреуінде Хасан Ибрагим Буш жасаған әрекеттер мен Осама бин Ладен жасаған әрекеттердің терроризм екенін, ал кез келген зорлық-зомбылықтың терроризм санатында екенін айтады. Ибрагиммен сөйлесіп тұрған белгісіз адам: "Демек, терроризм деген нәрсе жоқ па?" деп сұрайды. Ибрагим "терроризм" сөзін тек арабтарға ғана әділетсіз түрде қолданылатын, ал АҚШ-тың бұқаралық ақпарат құралдары мен халық ойланбастан пайдаланатын термин деп жоққа шығарады. Тағы бір бөлімде Дима Хатибтің жеке пікірлері "Әл-Жазираның" хабарларын бұрмаламайтынын, себебі "Әл-Жазира тек ақпаратты ұсынады" деп мәлімдейді. Фильм сондай-ақ Буш әкімшілігінің де, Ирактағы радикалды топтардың да (мысалы, Саддамның құлаған режимінің элементтері) "Әл-Жазираның" ақпаратына күмәнмен қарап, ұнатпайтынын көрсетеді.