Кіріспе

Лахор сәулетінің шолуы Лахор қаласының тарихын көрсетеді және әртүрлілігімен, ерекшелігімен көзге түседі. Мұнда Моғол империясы, Сикх империясы және Ұлыбританияның үстемдік кезеңінен қалған ғимараттар бар. Олардың стилі – викториялық және ислам сәулеттерінің үйлесімі, көбінесе «Индо-сарацен» деп аталады. Сонымен қатар, өте заманауи дизайны бар жаңа ғимараттар да бар. Батыстағы функционалды сәулетке берілген назардан өзгеше, Лахор сәулетінің көп бөлігі мәлімдеме жасау мақсатында салынған. Ескі қалада Лахор сәулетінің көптеген мысалдары сақталған, олар Моғол стиліне күшті әсер етеді. Археология департаменті Айодхияның Рама билігі тұсында салынған ғимараттардың сәулеттік қалдықтарын қазып шығарды. Сондықтан Лахордың көптеген ғимараттары мұсылман мұрасын ұстанса да, оларға сикхизм, индуизм, джайнизм және зороастризм сияқты басқа діндердің де әсері бар. Лахор сәулетіне қалаға түрлі бағыттардан кіруге мүмкіндік беретін он үш қақпа да кіреді. Олардың ішінде Раушнай қақпасы, Масти қақпасы, Яки қақпасы, Кашмир қақпасы, Хизри қақпасы, Шах Бурж қақпасы, Акбари қақпасы және Лахори қақпасы белгілі. Моғол билігі тұсында салынған Лахордың тағы бір маңызды ғимараттары: Жахангирдің төртбұрышы, Мактаб хана, Хилват хана, Сурет қабырғасы, Кала Бурж және Хати Паер. Лахор сәулетіне бірнеше мешіттер де кіреді. Барлық ірі ғимараттардың ерекшелігі – олардың әдемі бақтармен қоршалғандығы.

Қабырғалы қала

Лахордың қабырғалы қаласы Рави өзенінің жанында орналасқан, бұл қаланың экономикалық, демографиялық және мәдени дамуына көмектесті. Қаланың стратегиялық орналасуы сауда, тағам және байланыс мүмкіндіктерін қамтамасыз етті. Ескі қала Лахордың бұрынғы даңқының естелігі, ал жаңа қала оның жарқын және гүлденген болашағын көрсетеді. Қала параллелограмм түрінде салынған, ал қабырғалар ішіндегі аумақ шамамен [аумақтың мөлшері] құрайды. Қала биік жатқандықтан, ол қираудан және сыртқы шабуылдардан қорғалған. Моғол императоры Акбар Лахорда болған кезде қаланы қорғау үшін кірпіштен қабырға тұрғызды. Уақыт өте қабырғалар тозығы жеткендіктен, Сикх империясын құрған Ранжит Сингх оларды қайта жаңартып, терең және кең ор салды. Бұл ор әдемі бақтармен толықтырылып, қаланың барлық жағын, солтүстік бөлігін қоспағанда, қоршады. Қалаға он үш қақпа арқылы кіруге болады.

Тірі қалған қақпалар

Бхати қақпасының кіреберісі ескі қаланың батыс қабырғасында орналасқан. Қақпаның ішіндегі аймақ тағамымен қаланың бәріне танымал. "Бхати қақпасының" сыртында суфи әулиесі Әли Хаджверидің (Дата Сахиб Ганжбакш деп те аталады) кесенесі – Дата Дурбар орналасқан. Әр бейсенбі күні кешке Наат оқырмандары мен қауауалишілер (қауауали орындайтындар) мұнда Наат оқуға және діни қауауали орындауға жиналады. Дели қақпасы"Дели қақпасы" бір кезде Лахордан Делиге дейінгі жалғыз және басты жол болған. Бұл қақпа моғол дәуірінде салынған. 1947 жылы Үндістанның бөлінуіне байланысты туған тәртіпсіздіктер салдарынан қақпа көп зардап шеккенімен, кейін қалпына келтіріліп, бүгінде бұрынғыдай сәнін сақтап тұр. Кашмир қақпасы"Кашмир қақпасы" Кашмир бағытында орналасқандықтан осылай аталған. Қақпаның ішінде "Кашмир базары" деп аталатын сауда орталығы мен қыздар колледжі бар. Бұл колледж бір шахтың ескі хавелиінің орнында салынған және моғол сәулетінің көрнекті үлгісі болып табылады. Лохари қақпасы"Лохари қақпасы" "Бхати қақпасына" өте жақын орналасқан. Басқа көптеген қақпалар сияқты, бұл да жаулардан қорғану үшін салынған. Қазір айналасында дүкендер мен орындықтар болғанымен, әлі де маңызды сәулеттік ескерткіш. Орда тілінде "лоха" – "темір" деген мағынаны білдіреді, ал қақпа көптеген ұсталардың (лохарлар) шеберханалары осы қақпаның жанында болғандықтан Лохари деп аталған. Рошнай қақпасы"Рошнай қақпасы", сондай-ақ "Нұр қақпасы" деп те аталады. Лахор бекінісі мен Бадшахи мешіті арасында орналасқан. Бұл қақпа қалаға кіретін басты қақпалардың бірі болғандықтан, оған омерлер, сарай қызметкерлері, патшаның жеке күзетшілері мен сүйеушілері жиі келіп тұратын. Кешкі уақытта қақпа жарықтандырылатын болған, сондықтан осылай аталған. Бұл қақпа "Салтанат қақпасы" деп те аталады. Бұл қақпа жақсы күйде сақталған және бастапқы келбетін толыққанды сақтап тұр. Шайранвала қақпасы"Шайранвала қақпасы", сондай-ақ "Арыстан қақпасы" деп те аталады. Оны Махаража Ранджит Сингх салған. Құрылысы аяқталғаннан кейін Сингх кез келген басқыншыны ескерту үшін екі тірі арыстанды (шер) қақпаға тосақта қойған.

Моғол сәулет өнері

Моғолдар мұсылман емес, көбінесе индустардан тұратын халықты биледі. Моғол билеушілері жергілікті діндер мен дәстүрлерді құрметтеді және оларға төзімділік танытты. Олар сондай-ақ өнер, әдебиет, музыка және Моғол әулетінің сәулет өнеріне де енгізілді. Моғолдардың 300 жылдық үкімдігі кезеңінде жергілікті мәдениетке деген олардың көзқарасы әртүрлі болды. Акбардың келуімен индус және мұсылман стильдері бірікті, және бұл оның жасаған әртүрлі сәулеттік жаңалықтарында көрінді. Моғол сәулеті – үнді, ислам, Тимур және тіпті еуропалық стильдердің өнімі болды. Моғол суретшілері осы алынған формаларды, символизм және стиль тұрғысынан, өздерінің ерекше сәулет стиліне бейімдеді. Әбуль Фазлдың айтуынша, моғол бекіністері мен сарайлары императорлық резиденциялардан гөрі артық болды, олар императордың сарайына келген жергілікті раджаларды таң қалдыруға арналған билік пен байлықтың белгілері ретінде қызмет етті. Моғол императорлары жаңа ғимараттар салу үшін бұрынғы құрылыстарды бұзып тастады. Олар өз мұраларымен мақтан тұтса да, әрқайсысы сотты өздерінің әдісімен қалыптастыруға және өз билігіне ерекше сипат беруге тырысты. Бекіністер мен сарайлардан басқа, моғол құрылыстарының екі маңызды түрі – мешіттер мен қабірлер болды. Екеуі де мұсылмандарға құлшылық ету орындары ретінде пайдаланылды. Моғол дәуірінде исламның әсем қабірлері кеңінен танымал болды. Бұл қабірлерде көбінесе есік болмайтын, ішкі кеңістік сыртқы ауаға ашық болатын кіреберістер болды, және бұл реттеу заңның нақты мағынасын бұзу үшін жасалған деп есептелді. Мұндай көркемдік талантты діни дәстүрмен келістіруге жасалған тыраштар исламды көркемдік құштарлықтан мүлдем шеттетуге ұқсайды. Сәулеттік тұрғыдан алғанда, Лахор – негізінен моғол қаласы, ал оның алтын ғасыры моғол билігінің кезеңімен байланысты. Императорлар Лахор қаласына көптеген үлес қосты, оны әдемі және мәдени қалаға айналдырды.

Сикх сәулеті

Ранжит Сингхтың самадхисы – сикх әкімі Махараджа Ранжит Сингхтің мавзолейі. Ол Пәкістанның Лахор қаласындағы Лахор бекінісі мен Бадшахи мешітінің жанында орналасқан. Құрылысын оның ұлы Харак Сингх оның өртеу орнында бастады, ал 1848 жылы кіші ұлы Дулип Сингх аяқтады. Мавзолей сикх сәулетінің көрнекті үлгісі болып табылады, ол алтын жалатылған қабырғалы күмбездермен, күмбездермен және жоғарғы бөлігінде әшекейлі балюстрадамен ерекшеленеді. Ранжит Сингхтің күлі лотос пішіндес мәрмәр құмырада сақталған, ол мавзолейдің ортасында, пиетра-дурамен әшекейленген мәрмәр павильонның астында орналасқан. Басты мавзолейдің батысында орналасқан екі шағын ескерткіш Ранжит Сингхтің ұлы Харак Сингх пен немересі Нау Нихал Сингхті және олардың әйелдерін еске алады. Діни құрылым – гурдвара, Гурудың мекені. Гурдвара – бұл тек Ислам дінінің мешіті немесе индуизм дінінің ғибадатханасы ғана емес, сонымен қатар исламдық және индуисттік құрылыстар сияқты, сикх сәулетінің негізгі элементі болып табылады.

Британдық сәулет

Британдық билік кезінде (1849–1947), Лахордағы отаршылдық сәулет өнері моғол, готика және Виктория стильдерін үйлестірді. Британдық билік тұсында Сер Ганга Рам Бас пошта кеңсесін, Лахор мұражайын, Эйчисон колледжін, Майо өнер мектебін (қазіргі NCA), Ганга Рам ауруханасын, Леди Маклаган қыздар орта мектебін, Үкімет колледжінің химия факультетін, Майо ауруханасының Альберт Виктор қанатын, Сер Ганга Рам орта мектебін (қазіргі Лахор әйелдер колледжі), Хейли сауда колледжін, Рави Роудтағы мүгедектер үйін, Шахра-и Куайд-и-Азамдағы Ганга Рам қоры ғимаратын және Леди Мейнард индустриялық мектебін жобалап, салдырды. Ол сондай-ақ Лахордың өсіп келе жатқан әлеуметтік-экономикалық элитасының мәдени орталығына айналған Model Town қалашығын да құрды. Лахордағы Бас пошта кеңсесі мен YMCA ғимараттары королева Викторияның алтын юбилейін тойлады, бұл бүкіл Британдық Үндістанда сағат мұнаралары мен ескерткіштер салу арқылы белгіленді. Басқа маңызды британдық ғимараттарға Жоғары сот, Үкімет колледжінің университеті, мұражайлар, Сент-Энтони колледжі, Ұлттық өнер колледжі, Монтгомери залы, Толлинтон базары, Пенджаб университеті (Ескі кампус) және провинциялық мәжіліс кірді. Бүгінгі күнге дейін Mall Road британдық кезеңде салынған готика және виктория стиліндегі ғимараттарды сақтап келеді. "Молл" көшесінің бір шетінде Пакистанның ең беделді университеттерінің бірі орналасқан. Британдықтар 1924 жылы қаланың алғашқы ат жарысы клубын құрды, бұл дәстүр бүгінге дейін Лахор ат жарысы клубында жалғасуда. Басқа да танымал ғимараттар – Пенджаб мәжілісі залы, Лахор жоғары соты, Бас пошта кеңсесі (GPO), Лахор мұражайы, Пенджаб университеті, Толлинтон базары және Лахор теміржол вокзалы.

Мешіттер

Дін тарих бойы мұсылман қоғамының тікелей құрылысына әсер етіп, өнер мен мәдениетте де өз іздерін қалдырды. Білім орталығы болған Лахор қаласы Исламның ықпалынан тыс қалған жоқ. Бұл ықпалды мұсылмандар билік құрған кезеңде салынған бірнеше сәулеттік ескерткіштерде, әсіресе мешіттерде көруге болады. Олардың кейбіреулерін білім тарату мақсатымен әйелдер мен сарайдағылар салған. Моғол дәуірінде салынған ең танымал мешіт – Бадшахи мешіті. Басқаларына: Император Шах Жахан салған Сара-и Шахжахани мешіті, ол император Джахангирдің мазарының қасында орналасқан; Таксали қақпасы мешіті; Мочи қақпасының жанындағы Мулла Мұхаммед Салех Камбох мешіті; Моғол билігінің соңғы кезеңінде салынған Сунэри мешіті; Джахангирдің тұсындағы ең көне мешіт – Лахор қақпасының ішіндегі Сардар Жахан мешіті; және Форттағы Зенана мешіті, ол әйелдер ауласының жанында салынды және тек жақын жерде тұратын әйелдерге арналған.

Бау-бақшалар

Лахор әуел бастан-ақ әдемі бақтары мен саябақтарымен танымал болған. Рави өзенінің жағасындағы қолайлы орналасуы билеушілерге және сұлулықты ұнататындарға өздерінің эстетикалық талғамын қанағаттандыру үшін бақтарды жоспарлауға мүмкіндік берді. Моғол кезеңінде бақтардың көпшілігі билеушілердің немесе қасиеттілердің мазарларының маңында жоспарланған, немесе патша сарайының қызметкерлері салған. Кейбір жағдайларда бақтар шаруашылық үйлері немесе жазғы демалыс орындары ретінде қолданылған. Көптеген императорлар Лахорға келгенде немесе транзиттен өткенде осы бақтарда орналасқан. Бұл бақтарды сол кезде жұртшылық пайдаланған-пайдаланбағанын біз нақты білмейміз. Моғол кезеңінде салынған бақтардың ішінде Дилкуша бағы, Шалимар бағы, Чаубуджри бағы, Хазури бағы және Гулаби бағы бар.

Қабірлер

Лахор – осы субконтиненттегі ең романтикалық және көркем патшалардың мәйіттері сақталған қала. Осы қалада ең әдемі және ақылды Моғол патшайымы Нұр Жахан өзі ең сүйіп жүрген қаласында мәңгілік ұйқыда жатыр. Осы жерде сондай-ақ, романтикалық аңызға толы Анаркали да жатыр. Патшалық әулетінен бөлек, тарих беттеріне өшпес із қалдырған және қазір Лахордың мақтан тұтатын мұрасы болған көптеген ұлы тұлғалар бар. Әкімдердің ішінде Нұр Жаханның інісі Асаф Хан мен сол заманның белгілі сәулетшісі Әли Мардан Ханды айтуға болады. Лахор дін көшбасшылары мен әулиелермен де мақтанады. Олардың қабірлерін күн сайын мыңдаған ізбасарлары зиярат етеді және олардың насихаттарының ықпалы бүгінге дейін сезіліп тұр.

Қазіргі заманғы сәулет

Қазіргі Лахорда [Лахордағы сәулет] дәстүрлері өзгеріп жатыр. Мұғал стилінің ерекшеліктері болған күмбездер, минареттер, аркалар, күрделі айна жұмыстары және әшекейлердің көп қолданылуы қазір сәннен шығып кетті. Сонымен қатар, экономиканың өзгеруі, индустрияландыру және халық санының артуы архитектуралық формалардың негізін түгелдей өзгертуге үлкен үлес қосты. Өмір салты мен әдет-ғұрыптардың өзгеруіне байланысты, Батыс және Американдық архитектуралық стильдерді қабылдауға бейімділік күшейіп келеді. Дегенмен, классикалық Мұғал архитектурасы мен қазіргі заманғы құрылыстардың арасында ешқандай салыстыру жоқ. Мұғал архитектурасы қазіргі заманғы архитектуралық жобалардан әлдеқайда басым. Бүгінде Лахордағы Бахрия қалашықтарының бір бөлігі ежелгі Египет мәдениетінің стилінде жасалған. Бахрияны қызықты және жақсы жоспарланған ауданға айналдыратын, әртүрлі жерлерге арналған тақырыптарды қоса алғанда, архитектураның тағы да көптеген көрнекті ескерткіштері бар. Лахор Альхамра өнер кеңесі де Лахордағы сәулет өнерінің бір бөлігі болып табылады, ол Пәкістанның ежелгі және заманауи дәстүрлерін ұсынады. Бұл Лахордағы Ага Ханның жұмысы.

Қазіргі заманғы сәулет

+NamePictureDescriptionGhora Chowk Лахордағы Гора Чоук көшесіндегі эстакада жобасы аяқталуға жақын, бұл көреген басшылық пен қалалық дамудың символы болып табылады, оны бас министр Мохсин Нақви және бас директор Имран Әмин қадағалайды. Қазіргі заман мен мұраның үйлесімінен тұратын бұл монументальді инфрақұрылымдық жоба Лахордың көлік жүйесін жақсартуға, байланысын күшейтуге және экономикалық өсуіне ықпал етеді, қаланың тұрақты және өркенді болашаққа деген ұмтылысын көрсетеді. PIA бас кеңсесі Пәкістан Халықаралық Әуе Жолдары (PIA) Лахордағы бас кеңсесі – Пәкістанның ұлттық әуе тасымалдаушысының негізгі әкімшілік және операциялық орталығы. Пәкістанның ірі қалаларының бірі – Лахорда стратегиялық түрде орналасқан бұл штаб-пәтер, әуе компаниясының кең ауқымды ішкі және халықаралық рейстерін басқарады. Ғимаратта әкімшілік кеңселер ғана емес, сонымен қатар PIA-ның тарихы мен жолаушыларға жоғары деңгейде қызмет көрсетуге деген міндетінің символы бар. PIA бас кеңсесі жылдар бойы әуе компанияның өсуіне, жұмысына және болашаққа қатысты көзқарасын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Eden Heights Лахор қаласының Jail Road көшесінде орналасқан 16 қабатты пәтерлер кешені, 1996 жылы салынысымен сәулет өнеріндегі жаңашылдықтың символы болды. Сауда және тұрғын үй алаптарының бірегей үйлесімі ретінде, ол қаладағы танымал орынға айналды, қазіргі заманғы қалалық өмір мен сәулеттің шеберлігін көрсетеді. Шамамен 100 миллион рупийлік құрылыс шығындарымен жоба Лахордың дамуының және көкжиегінің өзгеруінің куәсі болып табылады. Islamic Summit Минар-и Суммит – Пакистанның Пәнджоб провинциясының Лахор қаласында, Чаринг Кросс, Молл Роудтың орталығында орналасқан обелиск пішіндес құрылыс. Бұл құрылыс 1974 жылдың 22-24 ақпаны аралығында Лахорда өткен екінші Ислам саммитін еске алу үшін салынған. Ол WAPDA үйі мен Пәнджоб Ассамблеясы ғимаратының алдында орналасқан. Minar e Pakistan Минар-и Пакистан (урду: مینارِ پاکستان, сөзбе-сөз "Пакистан мұнарасы") – Пакистанның Пәнджоб провинциясының Лахор қаласында орналасқан мұнара. Мұнара 1960-1968 жылдар аралығында Бүкіл Үндістан Мұсылман Лигасы 1940 жылдың 23 наурызында Лахор резолюциясын (кейіннен Пәкістан резолюциясы деп аталды) қабылдаған жерде салынды – бұл Британ Үндістанының мұсылмандары үшін жеке және тәуелсіз отан құруға жасалған алғашқы ресми шақыру, екі ұлт теориясының негізінде. Бұл резолюция 1947 жылы Пәкістанның құрылуына ықпал етті. Grand Jamia Mosque Лахор қаласының Бахрия қаласындағы Гранд Джамия мешіті – әсемдігімен және сәулеттік шеберлігімен танымал монументальді мешіт. Соңғы жылдары аяқталған бұл мешіт Пәкістанның ең ірі мешіттерінің бірі болып табылады, дәстүрлі исламдық мотивтер мен қазіргі заманғы дизайн элементтерін үйлестіреді. Мешіт рухани орталық ретінде ғана емес, сонымен қатар Бахрия қаласының сәулеттік өнеріне және қоғамдық дамуға деген ұмтылысының куәсі болып табылады.