Кіріспе

Санта-Фе операсы (SFO) – Санта-Фе, Нью-Мексикодан солтүстікке қарай 7 миль (11 км) жерде орналасқан американдық опера компаниясы. 1956 жылы Нью-Мексико опера қауымдастығы құрылғаннан кейін, оның негізін қалаушы директоры Джон Кросби жаңадан сатып алынған бұрынғы қонақ үй кешенінде алғашқы опера үйінің салынуын бақылады. Компания 1957 жылғы шілде айынан бастап әр жазғы фестиваль маусымында операларды қойып келеді және жаңа операларды ұсынумен қатар, классикалық опералық репертуардағы қойылымдарымен де әлемдік деңгейде танымал. Жазғы маусымда әр жылы бес опера көрсетіледі. Құрылғаннан бері Санта-Фе операсы 45 американдық және 18 әлемдік премьераны сахналады, оның ішінде "Эммелин", "Темпест", "Стив Джобстың (R) эволюциясы", "Адриана Матер" және "Салқын тау" опералары бар.

Жалпы тарихы

Нью-Йорктегі дирижер Джон Кросби 1956 жылы компанияны құрды, бастапқыда жерді сатып алуға және алғашқы опера театрын салуға көмектескен ата-анасының қаржылық қолдауымен. Бір мақсат – американдық әншілерге жазғы фестиваль жағдайында репетиция мен дайындыққа жеткілікті уақыт бере отырып, жаңа рөлдерді үйрену және орындау мүмкіндігін беру, репертуарда бес операны қою арқылы. Оның алғашқы маусымы 1957 жылдың 3 шілдесінде Пуччинидің «Мадам Баттерфляй» операсымен басталды, залға шамамен 500 адам сыйыды. Кросби 2000 жылға дейін бас директор болып қалды, бұл АҚШ опера тарихындағы ең ұзақ бас директорлық қызмет болды. Ричард Гэддис 2000 жылдан 2008 жылға дейін компанияның бас директоры болды. 2007 жылдың қарашасында SFO компаниясы Чарльз Маккейді 2008 жылдың 1 қазанынан бастап үшінші бас директор ретінде тағайындады. 2017 жылдың тамызында компания Маккейдің 2018 жылғы маусымнан кейін бас директор лауазымынан кету ниеті туралы мәлімдеді. Опера компаниясының негізін қалаушы бас директоры болған Кросби сонымен бірге де-факто алғашқы бас дирижері де болды. Алан Гилберт 2003 жылдан 2006 жылға дейін компанияның алғашқы музыкалық директоры болды. Кеннет Монтгомери 1982 жылдан бастап тұрақты қонақ дирижер болып қызмет етті. 2007 жылдың шілдесінде Эдо де Ваарт 2007 жылдың 1 қазанынан бастап бас дирижер болып тағайындалды, алғашқы келісімшарт төрт жылға жасалды. Ол компанияда осы атақты алғаш рет иеленген дирижер болды. Алайда, 2008 жылдың қарашасында компания де Ваарттың келісімшарты аяқталғанға дейін қызметінен кеткенін мәлімдеді, де Ваарт бұл шешімге денсаулық және отбасылық себептерді келтірді. 2010 жылдың мамыр айында компания Фредерик Часлинді компанияның келесі бас дирижері ретінде тағайындағанын жариялады, ол 2010 жылдың 1 қазанынан бастап үш жылдық алғашқы келісімшартпен жұмыс істеді. Алайда, 2012 жылдың тамызында Часлин Операның бас дирижері лауазымынан кетті. 2013 жылдың сәуірінде компания Гарри Бикетті 2013 жылдың 1 қазанынан бастап келесі бас дирижер ретінде, ал Монтгомериді 2013 жылғы маусымда лауреат дирижер ретінде тағайындағанын жариялады. 2016 жылдың қарашасында компания Бикеттің бас дирижер ретіндегі келісімшарты 2020 жылдың 30 қыркүйегіне дейін ұзартылғанын жариялады. 2018 жылдың ақпан айында компания Роберт К. Мейяны келесі бас директор ретінде, Александр Нифті алғашқы көркемдік директор ретінде тағайындады және Гарри Бикетті компанияның бас дирижерінен музыкалық директорға көтерді, барлық үш тағайындама 2018 жылдың 1 қазанынан күшіне енді. 2018 жылдың қазан айында компания Бикеттің келісімшарты 2023 жылғы маусымға дейін музыкалық директор ретінде ұзартылғанын жариялады. Ниф 2021 жылы Париж ұлттық операсына тағайындалғаннан кейін көркемдік директорлық қызметінен кетті. 2021 жылдың ақпан айында компания Дэвид Ломелидің жаңадан құрылған бас көркемдік директор лауазымына тағайындалғанын жариялады, бұл 1 мамыр 2021 жылдан бастап бұрынғы көркемдік директор және көркемдік әкімшілік директоры лауазымдарының біріктірілген нұсқасы болды.

Бағдарламалау және ұйымдастыру философиясы

Алғашқы кезден-ақ маусымның ерекшеліктері көріне бастады. Ол жыл сайын маусымның соңынан немесе шілде айының басынан тамыздың үшінші аптасына дейін жалғасады, репертуарда бес опера ұсынылады. Әдетте, Кросби компанияны құрғаннан бастап, маусымды екі танымал опера ашатын. Бағдарламада американдық (немесе әлемдік) премьералар жиі кездесетін, олардың арасында компания тапсырыс берген туындылар да болды. Ричард Штраустың операларын өмір бойы сүйетін Кросби, оның шығармаларының бірін міндетті түрде қойып, композитордың көптеген американдық премьераларын ұсынды, мысалы, 1964 жылы АҚШ-та 1938 жылғы «Дафне» операсының тұңғыш көрсетілімі. Бесінші опера көбінесе сирек қойылатын туынды болды. Осы принцип бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. Заманауи туындылардың арасында АҚШ-тағы тұңғыш көрсетілімдерге Томас Адестің «Темпест» (2006), Тан Дунның «Чай: Жанның айнасы», Каия Саарияхоның «Адриана Матер», композитор Пол Моравек пен либреттошы Терри Тишоуттың 2009 жылғы шілдедегі «Хат» операсының әлемдік премьерасы және Льюис Спратланның «Өмір – арман» атты толық қойылымы (2010 жылғы шілде) жатады. Әлемдік премьералар қатарында Теодор Моррисонның «Оскар» (2013), Дженнифер Хигдонның «Салқын тау» (2015), Мейсон Бейтс пен Марк Кэмпбеллдің «Стив Джобстың (R) эволюциясы» (2017) және «Мадам Баттерфляй» туындысының (2022) жаңаша түсінігі мен әлеуметтік жаңартылған нұсқасы бар. Соңғы премьералардың бірі – 2018 жылғы «Доктор Атомдық» операсы. Опера Санта-Феден оңтүстікке қарай бірнеше жүз шақырым жерде орналасқан Тринити полигонында атом бомбасын сынақтан өткізген күннің алдындағы оқиғаны және оны жасауға көмектескен Дж. Роберт Оппенгеймердің тағдырын баяндайды. Сондай-ақ, 2024 жылы «Адилет» атты тағы бір американдық операның премьерасы жоспарлануда. Санта-Фе опера үйі 2021 жылғы маусымды шілдеде ашатынын хабарлады. Пандемиядан кейінгі бұл шешім жаңа лауазым – COVID-ке сәйкестік және қауіпсіздік менеджерін енгізуге әкелді. Майк ВанАртсеннің жетекшілігімен Санта-Фе операсы алдағы маусымға дайындық барысында пандемияға қатысты хаттама жасауды бастады. Олардың COVID қауіпсіздігі протоколы OSHA, федералдық COVID және Төтенше жағдайлар ережелері, сондай-ақ AGMA (Америкалық музыкалық суретшілер гильдиясы) ұсыныстары негізінде жасалған. Көрермендерін сақтап қалу және жас буынға қызығушылық таныту мақсатында, киім-шешімдер мен қойылымдар сыртта, ашық ауада «драйв-ин» театры ретінде көрсетілді. 2021 жылғы маусымда Санта-Фе операсы төрт қойылым қойып, келесі жылы бес қойылымға оралды.

Үйреншік бағдарламалары

Бірінші маусымда Кросби "Үздік әнші шәкірті" бағдарламасын құрды, онда сегіз жасқа тұрмыстық шығындар берілді және хор мүшелері болу үшін, сондай-ақ басты рөлдерді (дублерлеу) орындау үшін әр қойылым үшін жалақы төленді. 1950 жылдары Америкадағы дәуір үшін ерекше болған бұл бағдарлама жас әншілерге академиялық өмірден кәсіби өмірге көшуге көмектесті. Бүгінгі күнге дейін 1500-ден астам болашақ опера әншісі қатысты. Кросби атап өткендей:

"Бұл елде жас суретшілерге мүмкін емес нәрсені жасау қажет – тәжірибе жинау. Бірақ біздің жоспарымызбен, бұл жастарға кішкентай рөлдер беріліп, өздерінің тәжірибелі ағалары мен апаларымен бірге жұмыс істеу мүмкіндігі туады. Жаңа суретші қазір осындай тәжірибе алу үшін Еуропаға баруға мәжбүр." 1965 жылы техникалық қызметкерлерге арналған "Үздік шәкірт" бағдарламасы қосылды. Бағдарлама кәсіби өндіріске дайындық пен қатысу арқылы алынатын тәжірибеден өзге, ресми академиялық мақсаттарды да қамтиды. Семинарлар мен шеберлік сабақтары өткізіледі, әншілерге дауыс, музыка, дене қимылы, мансапты жоспарлау және дикция бойынша жаттығулар беріледі. Техникалық шәкірттерге сахналық операциялар, сахналық реквизиттер, костюмдер мен шаштар жасау, декорация, шаштар мен макияж, музыкалық қызметтер және сахна жарығы бойынша нұсқаулар беріледі. Әншілер мен техниктерге арналған "Үздік шәкірт" бағдарламасы бүгін де Санта-Фе операсында жалғасуда. Әдетте, 1000-ға жуық болашақ әнші және 600 техник өтініш береді; 2014 жылы операда 43 әнші және 90-ға жуық техникалық шәкірт жұмыс істеді. Санта-Фе операсы АҚШ-та 15 миллион доллардан астам бюджеті бар опера театрында техникалық шәкірттерді даярлау бойынша бірегей бағдарламаны ұсынады.

Әншілер әр операның хоры ретінде қатысады, сондай-ақ кішкентай рөлдерді орындайды. Сонымен қатар, шәкірттер кейбір басты рөлдерді "дублерлейді" және кейде келісімшарт бойынша жұмыс істемейтін әншілердің орнына өнер көрсеткен жағдайлар болады. Техникалық шәкірттер сахна артындағы түрлі функцияларды орындайды. Олар бес жеке топқа бөлінеді: костюмдер, декорация, электр жабдықтары, реквизиттер және өндіріс/музыкалық қызметтер. Бұл бес топ жазғы маусымдағы бес операның күнделікті ауысуындағы жұмыстың көп бөлігін орындайды, сонымен қатар қойылымдардың тікелей жүргізілуіне қажетті лауазымдарды иеленеді. Жаздың соңында шәкірттер экипажы "Шәкірт сахналарының" екі демалыс күніне штаттық қызметкерлерге өтініш беруге шақырылады, бұл шәкірт әншілердің өнерін көрсететін алапат, және костюмдер мен жарық дизайнерлері, жарық және сахна жетекшілері, соңындағы операторлар мен сахна менеджерлерінің көмекшілері және тағы да басқалар болып жұмыс істей алады. Жергілікті мектеп оқушыларына арналған техникалық шәкірттер бағдарламасы да бар, онда олар мектепте алған білімдерін жұмыс орнында қолдана алады.

Белгілі өткен шәкірттер

Компанияның шәкірті болған ірі американдық опера әншілерінің арасында сопранолар Сюзанна Филлипс (2004), Джудит Блеген (1961), Эшли Путнам (1973 және 1975) және Селена Шафер (1999–2000); меццо-сопранолар Джойс ДиДонато (1995), Сьюзан Квитмайер (1978) және Мишель ДеЯнг (? ); тенорлар Карл Таннер (1992, 93), Уильям Берден (1989–90), Ричард Крофт (1978), Крис Меррит (1974–75) және Нил Шикофф (1973); баритондар Дэвид Гокли (1965–67; кейін Хьюстон Гранд Операсы мен Сан-Франциско Операсының бас директоры) және Шеррил Милнес (1959); және бас Марк Досс (1983), Джеймс Моррис (1969) және Сэмюэл Рами (1966) бар. Көптеген бұрынғы шәкірт әншілер компанияда басты рөлдерді орындау үшін қайта оралды. Олардың ішінде Марк Досс 2011 жылғы «Фауст» операсында, Джойс ДиДонато 2006 жылғы «Күліш» (және 2013 жылы «Ла дона дель лаго» операларында), Крис Меррит 2006 жылы «Темпест» операсында, Карл Таннер 2005 жылғы «Туранота» қойылымында, ал Джойс Эль Хури (2006 және 2008 жылдары шәкірт әнші) 2014 жылғы «Кармен» операсында Микаэла рөлінде ойнады. 1995 жылғы маусымда шәкірт әнші болған Бет Клейтон 2002 жылы «Евгений Онегин» операсында қайта оралды.

Театрлар және басқа да нысандар

Санта-Фе операсының қазіргі орналасқан жері шамамен 150 акрды құрайды. Бұл жерде үш театр болған, олардың әрқайсысы бір мезода орналасқан, көрермендер батысқа қарай күн бату мен найзағайдың үздіксіз өзгеретін көкжиегіне қарап отырады, көптеген қойылымдарда декорация қолданылмаған кезде бұл көрініс жиі көрінеді. Алғашқы екі театрдың ауа райына тәуелділігінен кейде қойылымдар тоқтатылып, кейінге шегеріліп немесе ұзақ үзілістер жасалатын. Жаңбыр, акустиканы жақсарту қажеттілігі, көрермендерге қолайлы жағдай жасау, Мүгедектерге арналған АҚШ заңына сәйкесу және көбірек орындықтар ұсыну Crosby театрының салынуына себеп болды. Санта-Фе опера театрларын кез келген дәстүрлі опера театрынан үш ерекшелік бөліп тұрады. Біріншіден, жоғарыдан декорация түсіруге арналған механизм (fly system) жоқ. Екіншіден, просцениумдық аркасы жоқ, демек перде де, субтитрлерді көрсету құралы да жоқ. Үшіншіден, театрдың бүкіл қабырғалары ашық, ал сахнаның артқы жағы батысқа қарай толығымен ашылуы мүмкін. Көрсетілімдер күн батуға жақын басталады, осылайша театрдың ашық қабырғалары спектакльдің жарығына кедері келтірмейді. 2011 жылғы маусымнан бастап, басталу уақыты бастапқы 21:00-ден жарты сағатқа ығыстырылды. Көрсетілімнің басталу уақытының әлеуметтік аспектілері операға келген көрермендерге Нью-Мексиконың күн батуын айналасындағы ландшафтқа қарсы тамашалауға және «tailgate» тамақтану дәстүрін ұстануға мүмкіндік береді.

Бастапқы театр, 1957-1967 жылдар

Ашық аспандағы театр 480 орындыққа есептелген және Кросби мен акустик досы мұқият таңдаған жерде 115 000 долларға салынды. Олар ашық ауадағы театрға ең қолайлы табиғи орынды табу үшін бірнеше рет мылтықпен атып, керемет жерді анықтады. Бұл "Америкада опера үшін ғана арнайы салынған жалғыз ашық аспандағы театр" еді. Құрылымдық есептеулерді Серхио Акоста жасады, ол Панамадан келген конструкторлық инженер, Техас университетін бітірген және 1948 жылдан 78 жасқа дейін Альбукерки, Нью-Мексикода тұрды. 1957 жылғы 3 шілдедегі ашылу кешінде осы театрдың алғашқы қойылымы өтті. "Мадам Баттерфлай" толық сатылған залға қойылды. Сегіз апталық маусым бойы 12 000 адам келіп, орындықтардың 90 пайызы толды. 1965 жылы театрға мезонин қосылды, бірақ 1967 жылғы 27 шілдеде, маусымның төртінші аптасында өрт шығып, театр қирады. Осыдан кейін труппа маусымның қалған бөлігін жергілікті орта мектепте өткізуге мәжбүр болды. Суини гимназиясында "Суини опера үйі" құрылып, маусым аяқталды, бірақ түпнұсқалық костюмдер мен декорациялардың көп бөлігі жоқ еді. Игорь Стравинскийтің қолдауымен театрды келесі маусымға дейін қайта жаңарту үшін 2,4 миллион доллар жиналды.

Қайта салынған театр, 1968-1997 жылдар

Екінші театр, 1889 орындықтан тұратын жаңа ашық аспан астындағы үй, 1968 жылдың 26 маусымында жаңа маусымның басталуына дайын болды. 1957 жылы компанияның ашылу кешіне ұқсас, ол Пуччинидің "Мадам Баттерфляй" операсын қойды. Жаңа театрды да МакХью мен Киддер жобалады. Оның басты ерекшеліктерінің бірі – оркестр бөлімінің ортасына қарай төбесінің ішінара ашылуы, бұл сахна төбесінің қисық, көрермендерге қараған еңісі және мезаннин мен артқы оркестр төбесінің алға қарай жылжуы арқылы қамтамасыз етілді. Сондай-ақ, залдың қабырғалары мен сахнаның артқы жағы ашық болды (бірақ жылжымалы есіктерді жабуға болады). Бұл батысқа қарай тамаша көріністерді ұсынды, сонымен қатар, орталыққа жақын отырған көрермендерге түнгі аспанды көру мүмкіндігі берді. Жаңа театрдың сахна артындағы көптеген құрылыстары, оның ішінде декорациялар жасау және сақтау, костюмдер мен реквизиттерді өндіру, батысқа ашық көріністерді сақтау үшін сахна деңгейінен төмен салынды. Сонымен қатар, сахнаның тікелей артында орналасқан үлкен лифт, "B лифті" деп аталды, ол декорацияларды сахна құрылыс шеберханасынан сахнаға бір деңгейге көтеруге немесе сахнадан үш деңгей төмен орналасқан үлкен декорация сақтау алабына екі деңгейге көтеруге немесе түсіруге мүмкіндік берді. Лифт әлі де өз орнында тұр.

Кросби театры, 1998 жылдан бері

Ол 2002 жылы құрылтайшының қайтысына құрмет көрсету үшін ғана емес, сонымен қатар оның ата-анасының еңбегін еске алу мақсатында Кросби театры деп аталды. Қазіргі театрды Нью-Йорктің Джеймс Полшек басқаратын архитектура фирмасы жобалаған. Театр кең ауқымды реконструкция кезінде салынды, ол 1968 жылғы театрдың залын 1997 жылдың тамыз айының соңында, опера маусымы аяқталғаннан кейін бұзып салудан кейін жүргізілді. Сахна және сахна артындағы жабдықтар, мысалы, гримерлік бөлмелер, костюмдер шеберханасы, сондай-ақ декорациялар жасау шеберханасы өз орнында қалды. Жаңа театр 1998 жылдың шілде айының басында жаңа маусымды ашуға дайын болу үшін он айда аяқталды. 1957 және 1968 жылдардағы бұрынғы ашылу кештері сияқты, осы жолы да «Мадам Баттерфляй» операсы қойылды, оны 1987 жылы SFO-да осы рөлде тұңғыш рет өнер көрсеткен мальтийлік сопрано Мириам Гаучи орындады. Ауа райымен байланысты мәселелер азайды (және сахна төбесінің биіктігі батыс ландшафтына жақсы көрініс ашты), қазір театр 2128 орындықтан және 106 тұрған орыннан тұрады, бірақ ол өте жақын әсер қалдырады. Театрға кеңейтілген және толыққанды шатыр құрылысы қосылды, ал жаңа алдыңғы және артқы бөліктері кабельдермен бекітіліп, люкарна терезесімен біріктірілді. Бұл аспаннан қорғаныш береді, бірақ қабырғалары ауа-райына ашық. Желдің күшін басандату құрылғыларының және 2001 жылдан бері оркестрдің репетициялық залы – Стирен залының болуы аудиторияның оңтүстік, жел соғатын жағында көрінуді жақсартуға көмектесті. 2019 жылдың 9 тамызында «13-ші бала» қойылымы нашар ауа-райы салдарынан жиырма минутқа тоқтатылды, бұл Санта-Фе операсы тарихында алғашқы оқиға болды. 1999 жылы жобаланған супертитрлерді (немесе суртитрлерді) пайдаланатын аударма жүйесін орнатудың орнына Кросби театрында электрондық табель жүйесі орнатылды. Санта-Федегі «Фигаро Системс» компаниясы ойлап тапқан (және 1995 жылы «Метрополитен Опера» театрындағы «Met Titles» жүйесінен кейін орнатылған екінші жүйе) бұл жүйе әр көрерменнің алдында шағын тіктөртбұрышты электрондық экранды ұсынады, онда ән мәтінінің ағылшын немесе испан тіліндегі екі жолды аудармасы көрсетіледі. Жүйе алты тілге дейін жұмыс істей алады. Опералармен қатар, Кросби театры соңғы жылдары көптеген концерттерге де шақырылған, мысалы: The B 52s, Wilco, сондай-ақ Сент-Винсент және Эндрю Бёрд.

Штиерен оркестр залы

Артур мен Джейн Стиреннің демеушілігімен 2001 жылғы маусымда аяқталған бұл зал, оркестрге репетиция залының қажеттігін ұзақ жылдар бойы қанағаттандырады. Үш деңгейлі, жалпы ауданы 2200 м² болатын ғимарат лекциялар, концерттер мен қоғамдық шаралар үшін де пайдаланылады. Басты деңгейінде төбеге орнатылған бағыттағыш тіреулер театрдың басты сахнасы мен сахна артындағы бөлімдерінің өлшемдерін көрсетеді. Бұл декорацияларды дұрыс орналастыруға мүмкіндік береді, ал декорациялар палубасы деңгейінен үлкен сырғыма есіктер арқылы кіруге болады, соның арқасында толыққанды репетициялар жүргізіледі. Жоғарғы деңгейде әншілерге жеке оқытуға арналған репетициялық студиялар орналасқан, ал төменгі деңгейде үлкен, кондиционерленген костюмдер қоймасы бар. Стиерен оркестр залының шатырында 135 күн панелі орналасқан, SFO күн энергиясын пайдалануға көшуде.

Сынақ залдары

Университет аумағында сегіз репетициялық зал бар. Олардың мөлшері Кросби театрының сахнасының толық көлемінен басталып, жеке-жеке сабақтасуға арналған студияларға дейін өзгеріп отырады. Осы үлкен залдардың ең жаңасы – Ричард Гэдс репетициялық залы, ол 2010 жылғы маусымда аяқталды. Ол 2012 жылғы маусымда жаңартылған, толық көлемді О'Шонесси залын толықтырады. Бұған қоса, әртүрлі мөлшердегі тағы алты зал бірнеше қойылымның бір уақытта репетициялануына мүмкіндік береді.

Дапплз павильоны, жаңа асхана

1970 жылдардан бастау алған "кантина" 2007 жылғы маусым аяқталғаннан кейін толықтай бұзылып, 2008 жылғы маусымның ашылуына қарай жаңасының құрылысы аяқталды. Онда заманауи ас үй жабдықтары, жаңа тағам тарату орындары бар, сондай-ақ келушілерді жаңбырдан жақсы қорғайды. Оның қабақты шатыры Кросби театрының архитектуралық желілерімен үйлеседі және Денвер әуежайының шатырына едәуір ұқсас. Қазір Дапплс павильоны (ұзақ жылдар бойы қолдау көрсеткен Флоренс Дапплс атымен аталады) ретінде танымал, кантина қызметкерлер мен әртістерге таңғы ас уақытынан бастап түске дейін маусым бойы тамақ және сусынмен қамтамасыз етеді. Бұған қоса, ол кешкісін 200-ге жуық көрерменге арналған қойылым алдындағы "Preview Buffet" кешкі асының орны ретінде де қызмет етеді. Кештің басында сол күнгі опера туралы таныстыру сөз айтылады.