Одуэн Шарль Дольфюс: Француз астрономы және әуешіл ғалымы

Кіріспе

Француз астрономы және аэронавты Аудуэн Шарль Доллфус (12 қараша 1924 – 1 қазан 2010) – француз астрономы және аэронавты, Күн жүйесін зерттеу саласындағы маман және Сатурнның Янус атты серігін ашқан адам.

Өмір және мансап

Дольфус Париж қаласында авиатор Чарльз Дольфустың отбасында дүниеге келді. Дольфус Париж университетінде оқып, 1955 жылы физика ғылымдарының докторы дәрежесін алды. 1946 жылдан бастап Дольфус Мюдон обсерваториясында астроном ретінде жұмыс істеді, өзінің кеңесшісі және ұстазы Бернард Лиоттың жолын жалғады. Ол сонда Күн жүйесі физикасы зертханасын басқарды. Өмірінің соңына дейін Париж обсерваториясының құрметті астрономы болды. Оның көптеген жұмыстары Пик-дю-Миди обсерваториясынан алынған байқауларға негізделген, ал таңдаған зерттеу әдісі – Күн жүйесі нысандарының қасиеттерін анықтау үшін поляризацияланған жарықты пайдалану. Жылдар бойы шыдамдылықпен зерттеулер жүргізіп, жаңа байқау техникаларын дамытқан ол көптеген маңызды нәтижелерге қол жеткізді. Дольфус 300-ден астам ғылыми жарияланым жариялады, олар негізінен Күн жүйесінің астрофизикасына қатысты. Марсқа «Викинг» ғарыш кемесі қонғанға дейін Марс бетінің құрамы көптеген пікірталастардың нысаны болды. Дольфус бірнеше жүз жер бетіндегі минералдардың поляризацияланған жарықтағы көрінісімен салыстыру арқылы Марс шөлінің құрамын анықтауға тырысты. Ол Марстың сыртқы түріне тек ұнтақталған лимонит (FeO(OH)) ғана сәйкес келетінін анықтады және Марс беті темір оксидінен тұруы мүмкін деген қорытындыға келді. Чикаго университетінің астрономы Жерард П. Куйпер бұл тұжырыммен келіспеді, оның пікірінше, ұсақ түйірлі магмалық жыныстар деректерге жақсы сәйкес келеді, бірақ кейінгі байқаулар Дольфустың дұрыс екенін көрсетті. Жарықтың поляризациясын пайдалану арқылы планетаның немесе табиғи серіктің айналасындағы атмосфераны анықтауға болады. 1950 жылы көптеген ғалымдар Меркурийдің кішкентай мөлшеріне байланысты, молекулалық қашып кету арқылы атмосферасын жоғалтқанын ойлады. Дольфус француз Пиренейлеріндегі Пик-дю-Миди обсерваториясында жасаған поляризациялық өлшемдерінің нәтижесінде өте жұқа атмосфераны анықтағанын хабарлады. Оның бұл жаңалығы газдардың кинетикалық теориясына негізделген бұрынғы теориялық болжамдарға қайшы келді. Дольфус Меркурий бетіндегі атмосфералық қысымның шамамен 1 мм сынап бағанасына тең екенін есептеді. Бұл атмосфераны құрайтын газдың табиғаты белгісіз болды, бірақ ол тығыз және ауыр газ деп саналды. Дегенмен, Меркурий атмосферасы Жер атмосферасынан 1/300 есе кем болуы керек екені белгілі болды. Қазіргі уақытта Меркурий атмосферасының өте жұқа екені мәлім: тек 10−15 бар, ал атмосфераның жалпы массасы 1000 кг-нан аспайды. Меркурийде жарқыраған түбімен қарама-қарсы келетін қараңғы аймақтар бар; мұны алғаш рет 1889 жылы Джованни Шиапарелли байқаған. Пик-дю-Миди обсерваториясының рефракторын пайдалану арқылы Дольфус 1959 жылы 300 км-ге дейінгі жер бетінің ерекшеліктерін анық көре алды. Дольфус сонымен қатар Айдың айналасында атмосфераның болуы мүмкіндігін зерттеді. Айдағы кез келген газдардың (кейбір сирек кездесетін ауыр элементтерден басқа) кеңістікке таралу жылдамдығы соншалық жоғары, атмосфераның болуы мүмкін емес. Кез келген атмосфераның болуы жарықтың поляризациясы арқылы анықталуы керек; Бернард Лиот және кейіннен Дольфус анықталатын поляризацияның жоқ екенін көрсетті, осылайша Айда атмосфера жоқ деген теориялық болжамды растады. Астрономияда тікелей көзбен байқау сирек кездеседі. 1965 жылы Роберт С. Ричардсон Дольфусты Персиваль Лоуэлл немесе Джованни Шиапарелли сияқты талантты тәжірибелі екі көрнекі бақылаушының бірі деп атады. 1966 жылы Дольфус Сатурнның ішкі серігі – Янусты ашты. Ол бұл ашылуды, Янусқа өте жақын орналасқан сақиналар Жерге қарай жиегімен бұрылғанда, көруге шамасы келмеген кезде жасады. Ол сол кезде Эпиметейді де байқаған болуы мүмкін, ол Януспен бірдей орбитада жүретін кішірек серік, бірақ ол бұл екі бөлек нысан екенін түсінбеді, ал бұл ашылу үшін Рихард Уокер құрметке ие. 1981 жылы Дольфус Дүниежүзілік Мәдениет Кеңесінің негісқалаушы мүшесі болды.

Dollfus was born in Paris to aeronaut Charles Dollfus. Dollfus studied at the University of Paris, obtaining a doctorate in physical sciences in 1955. Beginning in 1946, Dollfus worked as an astronomer at the Meudon Observatory, following his advisor and mentor Bernard Lyot. In particular, he directed the Laboratory of Solar System Physics there. Until his death, he was an honorary astronomer at the Paris Observatory. Most of his work was carried out based on observations from the Pic du Midi Observatory, and his preferred research method is the use of polarized light as a diagnostic of the properties of Solar System objects. Through patient and persistent research and the development of new observational techniques, he was able to obtain many remarkable results. Dollfus published more than 300 scientific publications, relating primarily to astrophysics of the Solar System. Before the Viking spacecraft landed on Mars, the composition of the Martian surface was the subject of many debates. Dollfus tried to determine the composition of the Martian desert, through comparison with the appearance in polarized light of several hundred terrestrial minerals. He found that only pulverized limonite (FeO(OH)) corresponded with the appearance of Mars, and concluded that the Martian surface could be composed of iron oxide. Astronomer Gerard P. Kuiper of the University of Chicago disagreed with this conclusion, believing that fine grained igneous rocks were a better fit to the data, but subsequent observations proved Dollfus correct. By using the polarization of light, it is possible to detect an atmosphere around a planet or natural satellite. In 1950, most scientists thought that Mercury, because of its small size, had probably lost its atmosphere due to molecular escape into space. Dollfus announced that he had detected a very small atmosphere, again using polarization measurements made at the Pic du Midi Observatory in the French Pyrenees. His discovery contradicted the previous theoretical predictions based on the kinetic theory of gases. Dollfus estimated that the atmospheric pressure at the surface of Mercury was approximately 1 mm of mercury. The nature of gas composing this atmosphere was unknown but thought to be a dense, heavy gas. It was however certain that the atmosphere of Mercury must be less than 1/300th that of the Earth. Currently, it is known that the atmosphere of Mercury is very thin indeed: only 10−15 bar, with the total mass of the atmosphere not exceeding 1000 kg. Mercury has dark zones which contrast with a brighter bottom; this was observed first by Giovanni Schiaparelli in 1889. By using the refracting telescope of the Pic du Midi Observatory, Dollfus was able in 1959 to clearly resolve surface features as small as 300 km. Dollfus also studied the possible presence of an atmosphere around the Moon. The rate of dissipation into space of any gases on the Moon (except for certain rare heavy elements) is so high that no substantial atmosphere is possible. The presence of any atmosphere should be detectable by the polarization of light; Bernard Lyot and later Dollfus showed that there was no detectable polarization, thereby confirming the theoretical prediction that the Moon lacks an atmosphere. Direct visual observation became rare in astronomy. By 1965 Robert S. Richardson called Dollfus one of two great living experienced visual observers as talented as Percival Lowell or Giovanni Schiaparelli. In 1966, Dollfus discovered Janus, a small inner moon of Saturn. He made this discovery by observing at a time when the rings, very close to Janus, were nearly edge on to the Earth and thus practically invisible. At this time he probably also observed Epimetheus, a smaller moon which shares the same orbit as Janus, but he did not realize these were two separate objects and it is Richard Walker that holds credit for this discovery. In 1981, Dollfus became a founding member of the World Cultural Council.

Құрметтер мен марапаттар

2451 Доллфус астероиді оның құрметіне аталған. 2013 жылы Марстағы ең ірі кратерлердің біріне де оның есімі қойылды. Дольфус 1979 жылдан 1981 жылға дейін Франция астрономиялық қоғамының (SAF) президенті болды. Франция астрономиялық қоғамы 1993 жылы оған Жюль Янсен сыйлығын табыс етті.