Кіріспе
Американдық астроном Аллан Рекс Сандейдж (18 маусым 1926 жыл - 13 қараша 2010 жыл) – американдық астроном. Ол Калифорния штатындағы Пасаденадағы Карнеги обсерваториясының зейнеткер қызметкері болды. Ол Хаббл тұрақтысының және ғаламның жасының алғашқы сенімді мәндерін анықтады. + Астероидтер ашылды: 1 (96155) 1973 HA 27 сәуір 1973 жыл.
Allan Rex Sandage (June 18, 1926 – November 13, 2010) was an American astronomer. He was Staff Member Emeritus with the Carnegie Observatories in Pasadena, California. He determined the first reasonably accurate values for the Hubble constant and the age of the universe. + Asteroids discovered: 1 (96155) 1973 HA 27 April 1973
Мансап
Сандейдж 20-шы ғасырдағы ең ықпалды астрономдардың бірі болды. Ол Айова штатының Айова қаласында дүниеге келген. 1948 жылы Иллинойс университетін бітірген. 1953 жылы Калифорния технология институтында докторлық дәрежесін алды; Германияда туған Вильсон обсерваториясындағы астроном Уолтер Бааде оның ғылыми жетекшісі болды. Ол Эдвин Хабблдің аспиранты болып, оның зерттеу бағдарламасын Хаббл 1953 жылы қайтыс болғаннан кейін де жалғастырды. 1952 жылы Бааде Халықаралық астрономиялық одақтың 1952 жылғы конференциясында (Римде) Андромеда галактикасындағы екі бөлек Цефеидтік айнымалы жұлдыздар тобын анықтағанын мәлімдеп, астроном әріптестерін таң қалдырды. Бұл ғаламның жасының екі есеге артуына (1.8 миллиардтан 3.6 миллиард жылға дейін) әкелді. Хаббл бұрынғы мәнді ұсынған; ол тек әлсіз II популяциялық Цефеидтерді стандартты шамдар ретінде қарастырған. Бааде мәлімдемесінен кейін Сандейдж астрономдардың галактикалардағы ең жарқын жұлдыздардың шамамен бірдей жарықтылығы бар деген бұрынғы болжамының H II аймақтарында дұрыс еместігін көрсетті, ол жұлдыздар емес екенін және алыс галактикалардағы ең жарқын жұлдыздардан гөрі жарық екенін анықтады. Бұл ғаламның есептелген жасын тағы 1.5 есеге, шамамен 5.5 миллиард жылға дейін ұзартты. 1950-ші жылдарда және 1980-ші жылдардың басында Сандейдж космологиялық қашықтық шкаласының барлық аспектілеріне үлес қосқан көрнекті бақылаушы космолог ретінде танылды, біздің Галактикамыздағы калибрлеушілерден бастап, космологиялық қашықтықтағы галактикаларға дейін. Сандейдж Паломар обсерваториясында жұмыс істей бастады. 1958 жылы ол Хаббл тұрақтысының алғашқы жақсы бағасын жариялады, Хабблдің 250 мәнін 75 км/с/Мпк-қа дейін қайта қарады, бұл бүгінгі күні қабылданған мәнге жақын. Кейіннен ол тіпті төменгі мәнді, шамамен 50-ні, Хаббл жасының шамамен 20 миллиард жылға сәйкес келетіндей қорғады. Сол кезде көптеген адамдар, әсіресе Сандейдж, космологиялық тұрақтының мәні нөлге тең деп сенді. Мұндай жағдайда, ғаламның жасы (Хаббл жасына қарағанда) оның құрамындағы ең көне нысандардан кем болмауы үшін, яғни шамамен 14 миллиард жыл болуы үшін, Хаббл тұрақтысының төмен болуы қажет. Сандейдж шарлы шоғырлардың фотометриялық зерттеулерін жүргізіп, олардың жасы кем дегенде 25 миллиард жыл екенін есептеді. Бұл оның ғаламның жай ғана кеңеймегенін, бірақ 80 миллиард жылдық кезеңде кеңейіп, жиырылғанын болжауына әкелді. Қазіргі космологиялық есептеулер бойынша ғаламның жасы шамамен 14 миллиард жылды құрайды. Ерте ғаламдағы галактикалардың қалыптасуын зерттеу барысында ол қазіргі Құс жолы Галактикамызға протогалактикалық газ бұлтының құлдырауын алғаш рет сипаттаған Олин Дж. Эгген, Дональд Линден Белл және Сандейдж авторлық құрамындағы ELS деп аталатын мақаланы бірлесіп жазды. Кейін ол 1990 жылы мақаланы қорғады. 1961 жылғы "200 дюймдік телескоптың таңдалған әлемдік модельдерді ажырату қабілеті" атты мақаласында ол болашақтағы бақылау космологиясының екі параметрді іздеуден тұратынын болжады: Хаббл тұрақтысы H0 және баяулау параметрі q0. Бұл мақала кем дегенде үш онжылдық бойы бақылау космологиясына әсер етті, өйткені ол үлкен телескоппен жүргізілуі мүмкін бақылау сынақтарының түрлерін мұқият анықтады. Ол сондай-ақ 1961 және 1981 жылдары Хабблдің классификациялық схемасы негізінде галактикалардың екі атласын жариялады. 1962 жылы Сандейдж галактикадан тыс көздердің қызыл жылжуының уақытша өзгеруін тікелей өлшеу мүмкіндігін зерттеді. Бұл талдау "Сандейдж-Лоеб сынағы" деп аталды. Сандейдж "Сигар" галактикасының ядросынан шығатын ағындарды анықтады. Бұл ағындар ядродағы зор жарылыстардың нәтижесі болуы керек, және олар кем дегенде 1.5 миллион жылдан бері пайда болып келеді. Сандейдж өнімді зерттеуші болды; өмірі бойында 500-ден астам мақала жариялады. Өлгенге дейін ол Карнеги обсерваториясында белсенді зерттеуші болып, жылына бірнеше мақала жариялай берді.
Жеке өмір
1959 жылы Сандейдж Мэри Коннеллиге, ол да астроном, үйленді және екеуінің Дэвид пен Джон есімді екі ұлы болды. Содан кейін ол дін мен ғылым туралы эсселер жаза бастады. 2010 жылдың 13 қарашасында Сандейдж Калифорния штатының Сан-Габриэль қаласындағы үйінде ұйқы безінің қатерлі ісігінен қайтыс болды. Ол 84 жасқа толыпты.