Кіріспе
Мінез-құлық құбылысы
Ақпараттық каскад – мінез-құлық экономикасы және желілік теорияда сипатталған құбылыс, онда бірнеше адам бір шешімді бірінен соң бірі қабылдайды. Бұл үйіршік мінез-құлқына ұқсас, бірақ одан ерекшеленеді. Ақпараттық каскад әдетте екі қадамдық процесс ретінде қарастырылады. Каскадтың басталуы үшін адам шешім қабылдауға қатысты жағдаймен кездесуі керек, көбінесе екі таңдаудың бірінен (бағалау/бағаламау) тұратын жағдай. Екіншіден, сыртқы факторлар, мысалы, басқалардың таңдауын байқау және оның нәтижелерін көру бұл шешімге әсер етуі мүмкін. Ақпараттық каскадтың екі кезеңді процесін бес негізгі компонентке бөлген жөн:
Бір шешім қабылдау керек – мысалы, жаңа технологияны қабылдау, жаңа киім стилін кию, жаңа мейрамханада тамақтану немесе белгілі бір саяси ұстанымды қолдау.
Шектелген әрекет ету мүмкіндігі бар (мысалы, қабылдау/қабылдамау шешімі).
Адамдар шешімді бірінен соң бірі қабылдайды, және әр адам бұрынғылардың таңдауын бақылай алады.
Әр адам өз шешімін басшылыққа алуға көмектесетін өзіне қосымша ақпаратқа ие.
Адам басқа адамдардың білетін сыртқы ақпаратын тікелей бақылай алмайды, бірақ олардың іс-әрекеттерінен осы ақпарат туралы қорытынды жасай алады.
A limited action space exists (e. g. an adopt/reject decision)
People make the decision sequentially, and each person can observe the choices made by those who acted earlier
Each person has some information aside from their own that helps guide their decision
A person can't directly observe the outside information that other people know, but he or she can make inferences about this information from what they do
Каскадтардың әлеуметтік көзқарастары бар, олар агенттердің әлеуметтік қысым күшті болған кезде, ақылға сыймайтын (мысалы, олардың пікірінше, ең оңтайлы нәрсеге қарсы) әрекет етуі мүмкін екенін көрсетеді. Көбінесе мәселе ақпараттық каскад тұжырымын әлеуметтік дәлелдеу, ақпарат тарату және әлеуметтік ықпал сияқты процестің екі негізгі шартына сәйкес келмейтін идеялармен шатастыру болып табылады. Шындығында, "ақпараттық каскад" термині тіпті мұндай процестерді сипаттау үшін қолданылған.
Негізгі үлгі
Бұл бөлім ақпарат каскадтарының негізгі мысалдарымен таныстырады, бұл құбылысты алғаш рет Bikchandani және авторлар (1992) сипаттаған.
Сапалық мысал
Ақпараттық каскадтар оқиғаның алдыңғы қатысушыларынан алынған сыртқы ақпарат жеке сигналды жоңғылтқан кезде пайда болады, бұл сыртқы ақпараттың дұрыстығына қарамастан орын алады. Андерсон жүргізген эксперимент осы процестің көрнекті мысалы. Экспериментте А және В деп белгіленген екі урна болды. А урнасында "а" әрпімен белгіленген екі шар және "б" әрпімен белгіленген бір шар бар. В урнасында "а" әрпімен белгіленген бір шар және "б" әрпімен белгіленген екі шар бар. Әрбір сынақ кезінде шарды қай урнадан алу керектігі кездейсоқ түрде және тең ықтималдықпен (ойыншық текше лақтыру арқылы) анықталады. Таңдалған урнаның ішіндегі шарлар бейтарап ыдысқа құйылады. Кейін қатысушылардан кездейсоқ ретпен осы ыдыстан шар алу сұралады. Бұл процестің өзін "сынақ" деп атауға болады, және мұндай сынақтар бірнеше рет орындалады. Әр қатысушы шарды алғанда, ол қай урнадан алынғанын анықтау керек. Оның шешімі залдагы қалған қатысушыларға хабарланады. Осылайша, (n+1)-ші қатысушы алдыңғы n қатысушының қабылдаған шешімдері туралы ақпаратқа және өзінің жеке сигналына – ол тартқан шардың әрпіне – ие болады. Экспериментте 56 сынақтың 41-інде ақпараттық каскад байқалды. Яғни, каскад пайда болған сынақтарда кем дегенде бір қатысушы өзінің жеке сигналынан гөрі бұрынғы шешімдерге басымдық берді. Мұндай жағдай қате нәтижеге әкелуі мүмкін. Бұл құбылыс "кері каскад" деп аталады.
Нәтижесіндегі жағдайлар
Каскадтар әрқашан болады – талқыланғандай, қарапайым модельде, каскадтың пайда болу ықтималдығы шешім қабылдайтын адамдар саны шексізге жақындаған сайын 1-ге жақымдасады. Каскадтар дұрыс болмауы мүмкін – агенттер шектелген рационалдылықпен және бастапқы шындық туралы ықтималдық білімдерімен шешімдер қабылдайтындықтан (мысалы, қабылдау немесе қабылдамау дұрыс шешім болып табылады), дұрыс емес мінез-құлық жүйе арқылы каскадталуы мүмкін. Каскадтар аз ақпаратқа негізделуі мүмкін – математикалық тұрғыдан алғанда, шексіз ұзындықтағы каскад екі адамның шешіміне ғана негізделуі мүмкін. Жалпы алғанда, идеяны рационалды деп ынталандырып насихаттайтын шағын топ адамдар жалпы халықтың әлдеқайда үлкен бөлігіне тез әсер ете алады.
Cascades are fragile – because agents receive no extra information after the difference between a and b increases beyond 2, and because such differences can occur at small numbers of agents, agents considering opinions from those agents who are making decisions based on actual information can be dissuaded from a choice rather easily. shows that when selling a house the seller might wish to start with high prices, as failure to sell with low prices is indicative of low quality and might start a cascade on not buying, while failure to sell with high prices could be construed as meaning the house is just over priced, and prices can then be reduced to get a sale. Daniel Sgroi (2002) shows that firms might use "guinea pigs" who are given the opportunity to buy early to kick start an informational cascade through their early and public purchasing decisions, and work by David Gill and Daniel Sgroi (2008) show that early public tests might have a similar effect (and in particular that passing a "tough test" which is biased against the seller can instigate a cascade all by itself). Bose et al. have examined how prices set by a monopolist might evolve in the presence of potential cascade behavior where the monopolist and consumers are unsure of a products quality.
Каскадтар нәзік – агенттер a мен b арасындағы айырмашылық 2-ден асып кеткеннен кейін қосымша ақпарат алмайды, және мұндай айырмашылықтар агенттердің аз санында пайда болуы мүмкін. Сондықтан, нақты ақпаратқа негізделген шешімдер қабылдайтын агенттердің пікірін қарастыратын агенттер таңдаудан оңай бас тартуы мүмкін. Мысалы, үйді сату кезінде сатушы жоғары бағадан бастауға тырысуы мүмкін, себебі төмен бағамен сату сәтсіздікке ұшыраса, бұл төмен сапаны көрсетеді және сатып алмау каскадын бастауы мүмкін, ал жоғары бағамен сату сәтсіздікке ұшыраса, үйдің бағасы тым жоғары деген тұжырымға келуге болады, содан кейін бағаны төмендету сатуға мүмкіндік береді. Дэниел Сгрой (2002) фирмалардың "қояндық тері" пайдаланатынын көрсетеді, яғни олар ерте сатып алу мүмкіндігін береді, бұл олардың ерте және жария сатып алу шешімдері арқылы ақпараттық каскадты бастауға мүмкіндік береді. Дэвид Гилл мен Дэниел Сгройдың (2008) жұмысы ерте жария сынақтардың ұқсас әсері болуы мүмкін екенін көрсетеді (әсіресе сатушыға қарсы бағытталған "қиын сынақтың" өзі каскадты бастауы мүмкін). Боз және авторлар тобы монополист пен тұтынушылар өнімнің сапасына сенімді емес жағдайда монополист белгілейтін бағалардың каскадтық мінез-құлыққа ұшырау мүмкіндігін зерттеді.
Cascades are fragile – because agents receive no extra information after the difference between a and b increases beyond 2, and because such differences can occur at small numbers of agents, agents considering opinions from those agents who are making decisions based on actual information can be dissuaded from a choice rather easily. shows that when selling a house the seller might wish to start with high prices, as failure to sell with low prices is indicative of low quality and might start a cascade on not buying, while failure to sell with high prices could be construed as meaning the house is just over priced, and prices can then be reduced to get a sale. Daniel Sgroi (2002) shows that firms might use "guinea pigs" who are given the opportunity to buy early to kick start an informational cascade through their early and public purchasing decisions, and work by David Gill and Daniel Sgroi (2008) show that early public tests might have a similar effect (and in particular that passing a "tough test" which is biased against the seller can instigate a cascade all by itself). Bose et al. have examined how prices set by a monopolist might evolve in the presence of potential cascade behavior where the monopolist and consumers are unsure of a products quality.
Мысалдар және қолдану салалары
Ақпараттық каскадтар көптеген адамдардың бірдей таңдау жасағанын көру, жеке ой-пікірден гөрі маңызды дәлел ретінде қабылданатын жағдайларда пайда болады. Яғни, адам: "Менің қателесу ықтималдығым, олардың бәрінің қателесуінен гөрі жоғары. Сондықтан, мен де солар сияқты істеймін" деп ойлайды. "Репутациялық каскад" деп аталатын жағдайларда, кейінірек жауап беретіндер ерте жауап бергендердің шешімдерімен келіседі, себебі олар ерте жауап бергендердің дұрыс деп ойлайды, сонымен қатар ерте жауап бергендерден бас тартса, өз беделіне нұқсан тиеді деп санайды.
Тарихи мысалдар
1989 жылы Германияның Лейпциг қаласында Германия Демократиялық Республикасына қарсы наразылық білдірген бірнеше белсенділермен басталып, шағын наразылықтар өрбіді. Шамамен бір жыл бойы наразылық білдірушілер әр дүйсенбі күні жиналатын болды, әр жиылыста олардың саны біртіндеп артты. Байқағанымыздай, жаңалықты қабылдаудың баяу болуы фермерлердің сатушының сөзіне емес, достары мен көршілерінің пікіріне көбірек мән беруімен байланысты болды. Толық есеппен танысу үшін қараңыз.
Эмпирикалық зерттеулер
Жоғарыда келтірілген мысалдардан өзге, Ақпараттық каскадтар бірнеше эмпирикалық зерттеулерде де кездесетіні дәлелденді. Бұл құбылыстың ең жақсы мысалы, жоғарыда айтылғандай, іс-қимыл қажет болатын жағдайда ақпараттық каскадтардың статистикалық моделін құру болып табылады. Олар бұл модельді кинотеатрларда көрсетілген фильмді көруге баратын адамдардың іс-әрекеттеріне қолданады. Де Вань мен Валлз осы деректер бойынша модельдерін тексеріп, әртүрлі фильмдер үшін Парето таралуына ұқсас табыс үлестірімін анықтайды. Уолден мен Браун да бастапқы Ақпараттық каскад моделін пайдаланады, оны нақты әлемдегі зерттеулерге ыңғайлырақ, практикалық модельге айналдырады, бұл байқалатын айнымалыларға негізделген талдау жүргізуге мүмкіндік береді. Уолден мен Браун өздерінің моделін бизнестердің жаңа технологияларды қабылдауы туралы деректерде сынап, ақпараттық каскадтар осы қабылдану процесінде маңызды рөл атқарады деген гипотезаларын қолдайды.
Құқықтық аспектілер
Кейде ақпараттық каскадтардың теріс әсері заңдық мәселеге айналады және оларды бейтараптандыру үшін заңдар қабылданады. Заң профессоры Уорд Фарнсворт ақпараттық каскадтардың құқықтық аспектілерін талдап, өзінің "Құқықтық талдаушы" кітабында бірнеше мысал келтірді: көптеген әскери соттарда іске қатысты дауыс беруге міндетті офицерлер лауазымы бойынша төмендетілген ретпен дауыс береді (ең төменгі лауазымдағы офицер бірінші болып дауыс береді), және ол бұл төменгі лауазымдағы офицерлердің ақпараттық каскадтың ықпалына түсіп, жоғары лауазымды офицерлермен бірге дауыс беруге ұмтылуын болдырмау үшін жасалған болуы мүмкін дейді, себебі жоғары лауазымды офицерлердің шешімі дұрыс деп есептеледі; тағы бір мысал, Израиль және Франция сияқты елдерде сайлау нәтижесіне әсер ететін ақпараттық каскадтың әсерін болдырмау үшін сайлау күніне немесе сайлаудан бірнеше күн немесе апта бұрын дауыс беруге тыйым салатын заңдар бар.
Жаһандану
Бір ақпараттық каскад зерттеуі грек және неміс органикалық шаруаларының ойлау процестерін салыстырды, мәдени және әлеуметтік-экономикалық айырмашылықтарға байланысты сәйкессіздіктерді көрсетті. Одан әрі, каскадтар қаржылық құбылмалылық және ақша-кредиттік саясат сияқты ұғымдарға да қатыстырылды. 2004 жылы Хельмут Вагнер мен Вольфрам Бергер каскадтарды жаһандануға байланысты қаржы нарығының өзгеруін талдауға арналған құрал ретінде ұсынды. Вагнер мен Бергер жаһандану салдарынан қаржы нарықтарын түсінудегі құрылымдық өзгерістерді байқады, бұл капитал ағынының құбылмалылығына және орталық банктерге әсер ететін белгісіздікке әкелді. Сонымен қатар, ақпараттық каскадтар террористік тактиканың пайда болуын түсінуге көмектеседі. 1972 жылы «Қара қыркүйек» тобының шабуылы кезінде олардың тактикасы мен Баадер-Майнхоф тобының (Қызыл Армия Фракциясы [РАФ] деп те аталады) арасындағы ұқсастықтарды байқамау қиын болды. Бұл мысалдардың барлығы каскадтар процесінің қалай қолданылғанын көрсетеді. Сонымен қатар, жаһандануға ұшыраған қоғамда алға жылжу үшін каскадтардың механизмін түсіну маңызды. Трансұлттық және көпұлттық ұйымдар арқылы ақпараттың таралуын түсінуге негіз қалау, тіпті одан да маңыздысы, қазіргі заманғы қоғам үшін өте қажет. Қорытындылай келе, каскадтар – бұл жалпы термин ретінде әртүрлі ұғымдарды қамтиды. Ақпараттық каскадтар – ақпараттың түрлі елдердің мәдениеттерінде қалай беріліп, өңделніп, түсінілгенінің түйінді факторы болып табылады.