Кіріспе
Академиялық пән. Мінез-экономикасы – жеке тұлғалардың немесе мекемелердің шешімдеріне қатысты психологиялық, когнитивтік, эмоционалдық, мәдени және әлеуметтік факторларды, сондай-ақ осы шешімдердің классикалық экономикалық теориямен салыстырғандағы айырмашылықтарын зерттейді. Мінез-экономикасының негізгі мәселесі – экономикалық агенттердің рационалдылығының шектері. Мінездік модельдер көбінесе психология, нейробиология және микроэкономикалық теориядан алынған түсініктерді біріктіреді. Мінез-экономикасының зерттеу саласына нарықтық шешімдердің қалай қабылданатыны және қоғамдық пікірді қалыптастыратын механизмдер кіреді. Мінез-экономикасы 1970 және 1980 жылдары жеке зерттеу саласы ретінде қалыптасты, бірақ оның тамырларын 18 ғасырдың экономистерінен, мысалы Адам Смиттен табуға болады, ол адамдардың экономикалық мінез-құлқының олардың құштарлықтарымен қалай байланысты болуы мүмкін екенін қарастырды. Мінез-экономикасының экономиканың кіші саласы ретіндегі мәртебесі салыстырмалы түрде жақында ғана қалыптасты, оның негізін қалаушы жаңалықтар 20 ғасырдың соңғы үш онжылдығында жарияланды. Мінез-экономикасы әлі де дамып келеді және зерттеулерде, оқытуда кеңінен қолданылуда. Адам Смит «Адами сезімдер теориясында» кейінірек қазіргі заманғы мінез-экономикалық теорияда танымал болған, мысалы, шығыннан қашу сияқты ұғымдар туралы жазды. Олар психологияға артық көңіл бөлу саланың математикалық компоненттерін әлсіретеді деп қорқыды. Экономиканың нақты болжамдау мүмкіндігін арттыру үшін экономистер адам психологиясына негізделген теориялардың орнына нақты құбылыстарға көңіл бөлді. 1960 жылдары когнитивтік психология мидың ақпаратты өңдеу құрылғысы ретіндегі қызметін жақсырақ түсіндіре бастады (біхевиористік модельдермен салыстырғанда). Осы саладағы психологтар, мысалы Уорд Эдвардс, Амос Тверски және Дэниел Канеман тәуекел мен белгісіздік жағдайында шешім қабылдаудың когнитивтік модельдерін рационалды мінез-құлықтың экономикалық модельдерімен салыстыруға кірісті. Бұл жаңалықтар экономистерді психологияны экономикалық модельдер мен теорияларға қалай қолдануға болатынын қайта қарауға итермеледі. Гейгердің зерттеулері мінез-экономикасына тән терминдерге сілтемелердің жиілігін және мінез-экономикасындағы ықпалды мақалалардың экономикалық журналдарда қаншалықты жиі келтірілгенін өлшеген зерттеулерге назар аударды. Саймон қайшыны мысалға келтірді, онда бір жағы адамның когнитивтік шектеулерін, ал екінші жағы «ортаның құрылымын» көрсетеді, бұл сананың шектеулі ресурстарды қоршаған ортаның белгілі құрылымдық тұрақтылығын пайдаланып қалай өтетінін көрсетеді. Бұл идеяны Касс Санштейн мен Ричард Талердің «Итеру» кітабы да қарастырады. Санштейн мен Талер таңдау архитектурасын адам агенттерінің шектеулі рационалдылығын ескере отырып өзгертуді ұсынады. Санштейн мен Талердің кеңінен сілтеме жасалған ұсынысы денсаулыққа пайдалы тағамды денсаулыққа зиянды тағамның орнына таңдау ықтималдығын арттыру үшін көздің деңгейінде орналастыруды ұсынады. «Итеруді» сынға алғандардың кейбіреулері таңдау архитектурасын өзгерту адамдардың шешім қабылдау қабілетін нашарлатады деп мәлімдеді.
Behavioral economics is the study of the psychological, cognitive, emotional, cultural and social factors involved in the decisions of individuals or institutions, and how these decisions deviate from those implied by classical economic theory. Behavioral economics is primarily concerned with the bounds of rationality of economic agents. Behavioral models typically integrate insights from psychology, neuroscience and microeconomic theory. The study of behavioral economics includes how market decisions are made and the mechanisms that drive public opinion. Behavioral economics began as a distinct field of study in the 1970s and '80s, but can be traced back to 18th century economists, such as Adam Smith, who deliberated how the economic behavior of individuals could be influenced by their desires. The status of behavioral economics as a subfield of economics is a fairly recent development; the breakthroughs that laid the foundation for it were published through the last three decades of the 20th century. Behavioral economics is still growing as a field, being used increasingly in research and in teaching. In The Theory of Moral Sentiments, Adam Smith wrote on concepts later popularized by modern Behavioral Economic theory, such as loss aversion. They feared that an increased emphasis on psychology would undermine the mathematic components of the field. To boost the ability of economics to predict accurately, economists started looking to tangible phenomena rather than theories based on human psychology. In the 1960s, cognitive psychology began to shed more light on the brain as an information processing device (in contrast to behaviorist models). Psychologists in this field, such as Ward Edwards, Amos Tversky and Daniel Kahneman began to compare their cognitive models of decision making under risk and uncertainty to economic models of rational behavior. These developments spurred economists to reconsider how psychology could be applied to economic models and theories. Geiger's research looked at studies that had quantified the frequency of references to terms specific to behavioral economics, and how often influential papers in behavioral economics were cited in journals on economics. Simon used the analogy of a pair of scissors, where one blade represents human cognitive limitations and the other the "structures of the environment", illustrating how minds compensate for limited resources by exploiting known structural regularity in the environment. Another treatment of this idea comes from Cass Sunstein and Richard Thaler's Nudge. Sunstein and Thaler recommend that choice architectures are modified in light of human agents' bounded rationality. A widely cited proposal from Sunstein and Thaler urges that healthier food be placed at sight level in order to increase the likelihood that a person will opt for that choice instead of less healthy option. Some critics of Nudge have lodged attacks that modifying choice architectures will lead to people becoming worse decision makers.
Перспективалық теория
1979 жылы Канеман мен Тверски «Перспективалық теория: Тәуекел астындағы шешімді талдау» еңбегін жариялады, ол когнитивтік психологияны қолданып, неоклассикалық теориядан экономикалық шешім қабылдаудың әртүрлі айырмашылықтарын түсіндірді. Канеман мен Тверски перспективалық теорияны пайдаланып, үш жалпыламаны анықтады: пайда мен залал әртүрлі қарастырылады, нақты алынған нәтижелер белгісіз нәтижелерге қарағанда жоғары бағаланады және проблеманың құрылымы таңдауларға әсер етуі мүмкін. Бұл аргументтер, бір жағынан, сауалнама сұрағының өзгеруі арқылы расталды, нәтижесінде ол пайдаға қол жеткізу емес, залалды болдырмауға қатысты болды, ал респонденттердің көпшілігі өз жауаптарын сәйкесінше өзгертті. Бұл, негізінен, жоғалтудан қорқу немесе ашкөздік сияқты эмоциялар шешімдерді өзгерте алатынын көрсетеді, яғни шешім қабылдау процесінің иррационалды екенін көрсетеді. Перспективалық теория екі кезеңнен тұрады: өңдеу кезеңі және бағалау кезеңі. Өңдеу кезеңінде тәуекелдік жағдайлар әртүрлі эвристикаларды қолдану арқылы жеңілдетіледі. Бағалау кезеңінде тәуекелдік баламалар әртүрлі психологиялық принциптерді қолдана отырып бағаланады, олар мыналарды қамтиды: Қолдануға байланыстылық: Нәтижелерді бағалай отырып, шешім қабылдаушы «эталондық деңгейді» ескереді. Нәтижелер эталондық нүктемен салыстырылады және егер ол эталондық нүктеден жоғары болса, «пайда» деп, ал егер төмен болса, «шығын» деп жіктеледі. Залалдан аулақ болу: Залалдарды болдырмауға ұмтылыс, тең дәрежедегі пайдаға ұмтылудан артық. 1992 жылы жарияланған мақаласында Канеман мен Тверски залалдан аулақ болу коэффициентінің медианасын 2,25 деп тапты, яғни, залалдар эквивалентті пайдадан 2,25 есе көп зиян келтіреді. Сызықты емес ықтималдықты салмақтау: Шешім қабылдаушылар кішкентай ықтималдықтарды жоғары бағалайды, ал үлкен ықтималдықтарды төмен бағалайды – бұл кері S пішіндес «ықтималдықты салмақтау функциясын» тудырады. Пайда мен залалға сезімталдықтың төмендеуі: Пайда мен залалдың эталондық нүктеге қатысты мөлшері артқан сайын, шешім қабылдаушының пайдалылығына немесе қанағаттануына тигізетін шекті әсер азаяды. 1992 жылы «Тәуекел және белгісіздік журналында» Канеман мен Тверски перспективалық теорияның қайта қарастырылған нұсқасын ұсынды, оны «күмулятивтік перспективалық теория» деп атады. Мінездік экономиканың тағы бір аргументі – адамның танымдық шектеулерінің әсері, бұл адамдардың шешімдерінің рационалдылығын шектейтін фактор. Бұл туралы Слоан өзінің «Шектелген рационалдылық» атты еңбегінде алғаш айтқан, ол біздің танымдық шектеулеріміздің болашақты болжау қабілетіміздің шектеулі болуының салдары екенін, бұл шешім қабылдаудың рационалдылығын бұзатынын мәлімдеген. Дэниел Канеман өзінің «Жылдам және баяу ойлау» атты кітабында когнитивтік қабілет пен процестердің шешім қабылдауға тигізетін әсерін одан әрі кеңейтті. Канеман ойлаудың екі түрін қарастырды: жылдам ойлау, ол «автоматты түрде және жылдам жұмыс істейді, аз немесе ешқандай күш-жігерсіз және ерікті бақылау сезімі болмайды». Керісінше, баяу ойлау – танымдық қабілетті, таңдауды және шоғырлануды бөлу. Жылдам ойлау эвристиканы пайдаланады, яғни шешім қабылдау процесін жеңілдету үшін қысқа жолдар мен тәжірибелік ережелерді қолданады, бұл көбінесе иррационалды және толық емес шешімдерге әкеледі. Канеман бұл қысқа жолдардың нәтижесінде кейінге қарап ойлау қатесі, растау қатесі және нәтижелерге қатысты қателер сияқты бірнеше қателер пайда болатынын ұсынды. 2008 жылғы қаржы дағдарысы – жылдам ойлау мен оның салдарынан туындаған иррационалды шешімдердің басты мысалы.
Reference dependence: When evaluating outcomes, the decision maker considers a "reference level". Outcomes are then compared to the reference point and classified as "gains" if greater than the reference point and "losses" if less than the reference point. Loss aversion: Losses are avoided more than equivalent gains are sought. In their 1992 paper, Kahneman and Tversky found the median coefficient of loss aversion to be about 2.25, i. e., losses hurt about 2.25 times more than equivalent gains reward. Non linear probability weighting: Decision makers overweigh small probabilities and underweigh large probabilities—this gives rise to the inverse S shaped "probability weighting function". Diminishing sensitivity to gains and losses: As the size of the gains and losses relative to the reference point increase in absolute value, the marginal effect on the decision maker's utility or satisfaction falls. In 1992, in the Journal of Risk and Uncertainty, Kahneman and Tversky gave a revised account of prospect theory that they called cumulative prospect theory. A further argument of Behavioural Economics relates to the impact of the individual's cognitive limitations as a factor in limiting the rationality of people's decisions. Sloan first argued this in his paper 'Bounded Rationality' where he stated that our cognitive limitations are somewhat the consequence of our limited ability to foresee the future, hampering the rationality of decision. Daniel Kahneman further expanded upon the effect cognitive ability and processes have on decision making in his book Thinking, Fast and Slow Kahneman delved into two forms of thought, fast thinking which he considered "operates automatically and quickly, with little or no effort and no sense of voluntary control". Conversely, slow thinking is the allocation of cognitive ability, choice and concentration. Fast thinking utilises heuristics, which is a decision making process that undertakes shortcuts, and rules of thumb to provide an immediate but often irrational and imperfect solution. Kahneman proposed that the result of the shortcuts is the occurrence of a number of biases such as hindsight bias, confirmation bias and outcome bias among others. A key example of fast thinking and the resultant irrational decisions is the 2008 financial crisis.
Нудж теориясы
Нудж – мінез-құлық ғылымы, саяси теория және экономикадағы тұжырым, ол оң күшейту мен жанама ұсыныстарды топтардың немесе жеке тұлғалардың мінез-құлқына және шешім қабылдауына әсер ету жолдары ретінде ұсынады, яғни, «адамдардың таңдауларын белгілі бір шешімдерге бағыттаудың тәсілі». Бұл терминнің және оған байланысты принциптердің алғашқы тұжырымдамасын Джеймс Уилк 1995 жылға дейін кибернетикада әзірлеген, ал Брунель университетінің ғалымы Д. Дж. Стюарт оны «түркінің өнері» деп сипаттаған (кейде «микронұдж» деп те аталады). Ол сондай-ақ Грегори Бейтсонға дейінгі клиникалық психотерапияның әдістемелік ықпалынан нәр алды, оның ішінде Милтон Эриксон, Ватцлавик, Векленд және Фиш, сондай-ақ Билл О’Хенлонның еңбектері бар. Осы нұсқада, нудж – бұл белгілі бір топқа бағытталған микромасштабты дизайн, жоспарланған араласудың көлеміне қарамастан. 2008 жылы Ричард Талер мен Касс Санштейннің «Нудж: денсаулық, байлық және бақыт туралы шешімдерді жақсарту» кітабы нудж теориясын кеңінен танымал етті. Авторлар мәжбүрлеусіз мінез-құлыққа ықпал етуді либертариандық патернализм деп атайды, ал ықпал етушілерді – таңдау архитекторы деп атайды. Біз қолданатын терминде, нудж – бұл таңдау архитектурасының кез келген аспектісі, ол адамдардың мінез-құлқын болжауға болатын тәсілмен өзгертеді, ешқандай нұсқаны тыйым салмайды және олардың экономикалық ынталарын едәуір өзгертпейді. Араласу оңай және арзан болса ғана ол қарапайым нудж болып саналады. Нудж – бұл міндеттеме емес. Жемістерді көзге көрінетін жерге қою – нудж. Ал зиянды тағамдарға тыйым салу – емес. Нудж техникалары адамдардың қабылдау эвристикасын пайдалануға бағытталған. Басқаша айтқанда, нудж ортаны өзгертеді, сонда эвристикалық немесе «Жүйе 1» шешім қабылдау қолданылғанда, нәтижесіндегі таңдау ең жақсы немесе қажетті нәтиже болады. Мұндай нуджтың мысалы – дүкенде зиянды тағамдардың орнын ауыстыру, жемістер мен басқа да пайдалы өнімдерді кассаға жақын орналастыру, ал зиянды тағамдарды дүкеннің басқа бөлігіне көшіру. 2008 жылы АҚШ теорияны дамытуға көмектескен Санштейнды Ақпарат және реттеу мәселелері жөніндегі басқарма басшысы етіп тағайындады. Нудж теориясының маңызды қолданылуының бірі – 2010 жылы Ұлыбританиядағы Мінез-құлықтық түсініктер тобының құрылуы. Ол көбінесе Дэвид Халперн басқаратын Ұлыбритания Кабинетінің «Нудж тобы» деп аталады. Сонымен қатар, Penn Medicine Nudge Unit – денсаулық сақтау жүйесінде орналасқан әлемдегі алғашқы мінез-құлықтық дизайн тобы. Нудж теориясы сондай-ақ бизнес-менеджмент пен корпоративтік мәдениетке де қолданылған, мысалы, денсаулық, қауіпсіздік және қоршаған орта (ДҚҚ) және адам ресурстарында. ДҚҚ саласында нудждің басты мақсатының бірі – «нөлдік оқиғалар мәдениетіне» қол жеткізу.
Сындар
Касс Санштейн өзінің "Тәуелділіктің этикасы" атты еңбегінде сынға кеңінен жауап берді, итермелеуді қолдау арқылы, оның автономияны азайтады, қадір-қасиетке нұқсан келтіреді, бостандықтарды шектеуге ұшыратады немесе әл-ауқатты төмендетеді деген айыптамаларға қарсы тұрды. Этика ғалымдары бұл мәселені қызу пікірталас жүргізді. Бұл айыптауларды Бовенстен Гудвинге дейінгі талқылауға қатысушылардың әртүрлілері айтты. Мысалы, Уилкинсон итермелеуді манипуляциялық деп айыптайды, ал Йенг сияқты басқалары олардың ғылыми негізділігіне күмән келтіреді. Кейбіреулер, мысалы Хаусман мен Уэлч, (бөлу) әділеттілік тұрғысынан итермелеуге рұқсат беруге бола ма деп сұрақ қойды; Лепениес пен Малечка итермелеудің құқықтық мемлекет принципімен сәйкес келе ме екеніне күмән келтірді. Сол сияқты, құқықтанушылар да итермелеу мен заңның рөлін талқылады. Мінез-экономикалық мамандар, мысалы Боб Сугден, қолдаушылардың кері пікірлеріне қарамастан, итермелеудің негізгі нормативтік өлшемі әлі де *homo economicus* екенін көрсетті. Сондай-ақ, итермелеу әлеуметтік инженерияда қолданылатын психологиялық манипуляцияға эвфемизм ретінде қарастырылады. Венгриялық әлеуметтік психологтардың еңбектерінде итермелеу теориясына күтпегендік және бір мезгілде сыни көзқарас бар, олар оның нысанына белсенді қатысудың маңыздылығын атап көрсетеді (Ференц Мерей және Ласло Гарай).
Тұжырымдамалар
Мінездік экономика дәстүрлі экономикалық теорияны жақсартуға немесе қайта қарауға бағытталған, адамдардың рационалды және өзімшіл екендігі туралы болжамдарындағы қателіктерді зерттеу арқылы. Атап айтқанда, ол адамдардың экономикалық шешімдеріндегі қиылықтарды, бейімділіктерді және ойлау жолдарын (эвристиканы) зерттейді. Бұл адамдардың дұрыс таңдау жасап жасайтынын анықтауға және оларға жақсырақ шешімдер қабылдауға көмектесуге мүмкіндік береді. Оны шешім қабылдар алдында да, қабылданғаннан кейін де қолдануға болады.
Әдеп-тұрыс қаржысы
Әдепті қаржы – психологияның инвесторлар мен қаржы сарапшыларының мінез-құлқына тигізетін әсерін зерттейтін ғылым. Ол инвесторлардың әрқашан рационалды болмайтынын, өздерін бақылау мүмкіндіктерінің шектеулі екенін және жеке пікірлерінің ықпалында болатынын қабылдайды. Мысалы, қаржы фирмаларының технологиялық қабілеттерінің өсуін зерттейтін мінез-құлық заңнамасы және экономика ғалымдары тұтынушылардың иррационалды шешімдерін шешім қабылдау ғылымымен байланыстырған. Бұл нарықтағы одан әрі туындайтын салдарларды да қамтиды. Әдепті қаржы инвесторлардың ойлау жолдарын түсіндіруге және осы жолдардың инвестордың шешім қабылдауына қаншалықты әсер ететінін бағалауға тырысады. Әдепті қаржының басты мәселесі – нарық қатысушыларының рационалды нарық қатысушылары туралы болжамдарға қайшы келетін жүйелі қателер жасауының себебін анықтау болып табылады.
Эволюция
Әдепті қаржының негіздері 150 жылдан астам бұрынғы уақытқа дейін жетеді. 1800 және 1900 жылдары жазылған бірнеше түпнұсқа кітаптар мінез-құлықтық қаржы мектебінің басталуын қалыптастырды. 1841 жылы жарық көрген Маккейдің «Құттықтың ерекше жаңылыстары және көпшіліктің ақымақтығы» атты еңбегі тарих бойындағы түрлі дағдарыстар мен схемалардың хронологиялық тізімін ұсынады. Бұл жұмыс топтық мінез-құлықтың бүгінгі қаржы нарықтарына қалай қатысты екенін көрсетеді. Ле Бонның маңызды еңбегі «Көпшілік: Халықтық сананы зерттеу» («The Crowd: A Study of the Popular Mind») «көпшілік» (соның ішінде көпшілік психологиясы) және топтық мінез-құлықтың мінез-құлықтық қаржы, әлеуметтік психология, социология және тарих салаларымен байланысын талқылайды. Селденнің 1912 жылғы «Қор нарығының психологиясы» кітабы психология саласын тікелей қор нарығына қолданған алғашқы еңбектердің бірі болды. Бұл классикалық еңбек қаржы нарықтарындағы инвесторлар мен трейдерлерге әсер ететін эмоционалдық және психологиялық күштерді талқылайды. Осы үш еңбек және тағы бірнеше еңбектер психология мен социологияны қаржы саласында қолданудың негізін құрайды. Әдепті қаржының негізі – әлеуметтік ғылымдар мен бизнес мектептерінің ғалымдарын қамтитын пәнаралық тәсілге негізделген сала. Либералды өнер тұрғысынан қарағанда, бұл психология, социология, антропология, экономика және мінез-құлық экономикасы салаларын қамтиды. Бизнес басқару саласында менеджмент, маркетинг, қаржы, технология және есептілік салалары қарастырылады. Сыншылар әдепті қаржы – қаржының нағыз саласы емес, аномалиялардың жиынтығы және бұл аномалиялар нарықтан тез жоғалады немесе нарықтың микроқұрылымына сілтеме жасау арқылы түсіндіріледі деп санайды. Дегенмен, жеке танымдық қабілеттер әлеуметтік қабілеттерден өзгеше; алғашқысы нарықпен орташаланады, екіншісі нарықты «әділ баға» тепе-теңдігінен одан ары жылжытатын оң кері байланыс циклдарын құруы мүмкін. Көрініп тұрғанындай, әдепті қаржының жалпы саласының мәселесі – ол жалпы экономикаға толықтыру ретінде ғана қызмет етеді. Сол сияқты, аномалия нарықтың тиімділігін бұзу үшін, инвестор оған қарсы сауда жасап, қалыпты емес пайда табуы керек; бұл көптеген аномалиялар үшін орындалмайды. Осы сынның нақты мысалы акциялардың сыйлықақысының жұмбағына қатысты кейбір түсіндірмелерде көрінеді. Бұл жағдайға кіруге кедергілер (практикалық және психологиялық) себеп болып отыр және электронды ресурстар қор нарығын көбірек саудагерлерге ашқандықтан, акциялардың сыйлықақысы төмендеуі керек деп айтылады. Басқалары жеке инвестициялық қорлардың көпшілігі зейнетақы қорлары арқылы басқарылатынын, бұл осы кіруге кедергілердің әсерін азайтады деп санайды. Сонымен қатар, кәсіби инвесторлар мен қор басқарушылар қайтарудың айырмашылығын ескере отырып, күткеннен көп облигацияларды ұстайды.
Әдептік ойын теориясы
Колин Камерердің ойлап тапқан мінез-құлықтық ойын теориясы, ойын теориясы, эксперименталды экономика және эксперименталды психология әдістерін пайдалана отырып, өзара әрекеттесетін стратегиялық шешімдерді және мінез-құлықты талдайды. Эксперименттер экономикалық теорияның тәуелсіздік аксиомасынан, сондай-ақ альтруизм, әділдік және жағдайға байланысты әсерлерді ескермеу сияқты қалыпты жаңайтулардан ауытқуларды тексеруді қамтиды. Оң жағынан, бұл әдіс өзара оқыну және әлеуметтік қалауларға қолданылды. Зерттеу бағдарламасы ретінде, бұл пән соңғы үш онжылдықта дамып келеді.
Жасанды интеллект
Шешімдердің көп бөлігі адамдар жасаған интеллектісіз машиналардың көмегімен немесе толығымен осы машиналар арқылы қабылданады. Тшилидзи Марвала мен Эван Хурвиц кітаптарында мұндай жағдайларда мінез-құлық экономикасының тиімділігін зерттеді және осы интеллектуалды машиналар шектеулі рационалды шешім қабылдаудың әсерін азайтады деген қорытындыға келді. Атап айтқанда, олар бұл интеллектуалды машиналар нарықтағы ақпараттың теңсіздік деңгейін төмендетіп, шешім қабылдауды жақсартады, соның салдарынан нарықтарды оқиғаға келтіреді деп байқады. AI машиналарын нарықта қолдану, мысалы, онлайн сауда және шешім қабылдау сияқты салаларда, маңызды экономикалық теорияларды өзгертіп жіберді. «Шартты күтілетін пайдалылық» – бұл адамның бақылаудың иллюзиясымен байланысты ойлау түрі, онда ол сыртқы оқиғалардың ықтималдығын және осыған байланысты олардың пайдалылығын өзінің әрекеттерінің функциясы ретінде есептейді, тіпті олардың осы сыртқы оқиғаларға әсер етуге қабілеті болмаса да. Мінез-құлық экономикасы Дэн Ариэлидің «Болжамды түрде иррационалды» сияқты кітаптарының сәттілігі арқасында кең жұртшылық арасында танымал болды. Бұл саланың мамандары кеңжолақты карта жасау сияқты жартылай мемлекеттік саясат мәселелерін зерттеді. Мінез-құлық экономикасының қолданылуына жасанды интеллект пен машиналық оқытудағы қолданыс үшін тұтынушының шешім қабылдау процесін модельдеу кіреді. Силикон алқабындағы Singularities стартапы Alchourrón, Gärdenfors және Makinson ұсынған AGM постулаттарын – рационалды субъектілердің сенімдері мен өзгерістерінің тұжырымдамаларын формалдауды – символдық логикада «жаңа деректерді ғылымы мен үлкен деректер алгоритмдерін қолдана отырып, тұтынушылардың мінез-құлқы мен сенімдерін бейнелейтін мазмұн мен шартты ережелерді (контрфактилерді) жасайтын машиналық оқыту және логикалық қорытынды жасау жүйесін» құру үшін пайдаланады. Пенсильвания университетінің Денсаулықты ынталандыру және мінез-құлық экономикасы орталығы (CHIBE) мінез-құлық экономикасының денсаулықты қалай жақсартатынын зерттейді. CHIBE зерттеушілері көптеген мінез-құлық экономикасы принциптерінің (ынталандырулар, пациенттер мен дәрігерлерге ыңғайлы кеңес беру, ойынға салу, шығыннан қашу және т.б.) вакцина салуға, темекі татуды тоқтатуға, дәрілерді қабылдауға және физикалық белсенділікті арттыруға көмектесетінін анықтады. Мінез-құлық экономикасының қолданылуы басқа да салаларда бар, мысалы, жабдықтау тізбегін басқару саласында.
1978 - Герберт Саймон
1978 жылы Герберт Саймон "экономикалық ұйымдардағы шешім қабылдау процесін зерттеудегі новаторлық еңбегі үшін" Экономика ғылымдары саласындағы Нобельдік естелік сыйлығымен марапатталды. Саймон Чикаго университетінде саяси ғылымдар бакалавры және докторы дәрежелерін алды, содан кейін Карнеги Тех институтында оқытушы болып жұмыс істеді. Герберт адамдардың рационалды ересектер екен деген тұжырымға қарсы келген, шектеулі рационалдылық туралы жұмысы үшін жоғары бағаланды.
2002 - Дэниел Канеман және Вернон Л. Смит
2002 жылы психолог Дэниел Канеман мен экономист Вернон Л. Смит Экономикалық ғылымдар саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды. Канеман "әсіресе адамдардың ой-пікір қалыптастыру және белгісіздік ахуалында шешім қабылдау жағдайларына қатысты психологиялық зерттеулерден алынған білімді экономикалық ғылымға енгізгені үшін", ал Смит "эмпирикалық экономикалық талдау құралы ретінде зертханалық тәжірибелерді пайдаланғаны үшін, әсіресе балама нарық механизмдерін зерттеуде" сыйлық алды.
2017 - Ричард Талер
2017 жылы экономист Ричард Талер «экономикалық мінез-құлық саласына қосқан үлесі және адамдардың экономикалық теорияға қайшы келетін, болжамды түрде иррационалды екенін анықтаудағы пионерлік жұмысы» үшін Экономика ғылымдары саласындағы Нобельдік естелік сыйлығымен марапатталды. Талер ерекше стандартты экономикалық теориядағы үйлесімсіздіктерді көрсеткені және ақыл-ойлық есептеу және либералды әкешілік (патернализм) қағидаларын жасағаны үшін танылды.
1999 - Андрей Шлейфер
Андрей Шлейфердің жұмысы мінез-құлықтық қаржы саласына арналған және тиімді нарық гипотезасының шектері туралы мәліметтер келтірді.
2001 - Мэтью Рабин
Мэтью Рабин 2000 жылы Макартур қорынан «гений» сыйлығын алды.
2003 - Сендхил Муллайнатан
Сендхил Муллайнатан 2002 жылы таңдалған МакАртур стипендиаттарының ең жас стипендиаты болды және 2003 жылы 500 000 доллар көлемінде стипендия грантын алды. Стандартты неоклассикалық экономикалық талдауды негіздеуге қатысты мәселелер қарастырылады. Алкианның 1950 жылғы мақаласында табиғи іріктеу логикасы, эволюциялық ландшафт моделі, стохастикалық процестер, ықтималдықтар теориясы және басқа да көптеген аргументтер стандартты ұсыныс талдауынан туындайтын нәтижелерді негіздеу үшін қолданылады, бұл фирмалардың пайдасын максималдауға ұмтылып, болашақ туралы нақты болжамдар жасауын және осының бәрін қабылдамай-ақ қолдануға мүмкіндік береді. Беккердің 1962 жылғы мақаласы төмен қарай еңкейген нарықтық сұраныс қисықтарының (талап заңының ең маңызды салдары) нарықтағы тұтынушылардың рационалды екендігі туралы болжамды қажет етпейтінін көрсетеді, бұл мінез-құлық экономистерінің мәлімдемесіне қайшы келеді, сонымен қатар олар иррационалды мінез-құлықтың кең ауқымынан да туындайды. Осы екі мақалада қолданылған аргументация мен дәлелдеу жолдары олардың әрқайсысы үшін (кем дегенде) бір басқа кәсіби экономикалық жарияланымда қайта айтылып, кеңейтілді. Алхианның эволюциялық экономикасы, табиғи іріктеу арқылы және қоршаған ортаға бейімделу тезисі арқылы, 2014 жылғы Мэнн мен Цывицкидің «Бейнекілік, эволюция және мінез-құлықтық экономикалық теория» мақаласында қысқаша баяндалады, одан кейін оның мінез-құлықтық экономикалық теорияға теориялық салдары нақты зерттеледі және банк, қонақжайлылық және көлік салаларындағы мысалдар арқылы көрсетіледі. Беккердің 1962 жылғы мақаласындағы аргумент, X тауардың (немесе сауда шарттарының) (нақты) бағасының өсуі X тауарға деген сұранысты азайтуы керек екені, Гари Беккердің 1971 жылы жарық көрген «Экономикалық теория» атты аспирантура деңгейіндегі оқулығының 4-тарауында («Мүмкіндік жиынтығы») және 5-тарауында («Қосымша әсерлер») егжей-тегжейлі түсіндіріледі. Бұл оқулық оның баға теориясы курсында бірінші курс докторанттарына оқытылған лекцияларының көшірмесі болғандықтан, тараулар «Лекциялар» деп аталады. Жоғарыда аталған үш мақаладан басқа, мінез-құлық экономикасын сынаушылар экономикалық агенттердің рационалдылығын баса айтады. Маяле (2019) фундаментальды сын айта келе, ешбір мінез-құлық зерттеуі экономикалық теорияны құра алмайды деп мәлімдейді. Осыған байланысты мысалдар ретінде қанағаттану мінез-құлығы немесе перспектива теориясы сияқты мінез-құлық экономикасының негізгі элементтері келтіріледі, олар тиісінше пайданы максималдаудың неоклассикалық көзқарасынан және күтілетін пайда теориясынан қарастырылады. Автор мінез-құлықтық зерттеулердің жалпылануы қиын екенін және олардың рационалды мінез-құлыққа қатысты негізгі аксиомаларды жоққа шығармайтынын көрсетеді. Эссеші және бұрынғы саудагер Нассим Талеб когнитивтік теориялардың, мысалы перспектива теориясының, шешім қабылдау модельдері екенін, жалпыланған экономикалық мінез-құлық емес екенін және олар тек тәжірибе қатысушыларына немесе сауалнамаға жауап берушілерге ұсынылған жекелеген шешімдерге ғана қолданылатынын атап өтеді. Талебтің EconTalk эпизодында осыны айтқанда, ол және үйлестіруші Рус Робертс осы бөлімнің бірінші абзацында сілтеме жасалған Гари Беккердің 1962 жылғы мақаласының маңыздылығын зертханадан тыс, яғни нақты әлемде нарықтық деңгейдегі нәтижелерге қатысты бір реттік психологиялық эксперименттерден алынған кез келген тұжырымдарға қарсы аргумент ретінде талқылады. Басқалар мінез-құлық экономистері кеңінен қабылдаған, мысалы, иелену әсері теориясы сияқты шешім қабылдау модельдері, субъектілердің қате түсініктерін жеткілікті түрде бақыламайтын нашар эксперименттік жобалау салдарынан қате құрылуы мүмкін деп мәлімдейді. Көптеген риторикаға қарамастан, бірыңғай мінез-құлық теориясы әлі қабылданбады: мінез-құлық экономистері неоклассикалық экономиканы алмастыру үшін өздерінің альтернативті бірыңғай теориясын ұсынбады. Дэвид Гал осы мәселелердің көпшілігі мінез-құлық экономикасының адамдардың қалай мінез-құлық танытуын түсінуге қарағанда, стандартты экономикалық модельдерден қалай ауытқуын түсінуге тым көп көңіл бөлгенінен туындайды деп дәлелдейді. Мінез-құлықтың себептерін түсіну ғылымның мақсаты – жалпыланатын білімді құру үшін қажет. Ол мінез-құлық экономикасын «маркетингтің жеңісі» деп сипаттап, жоғалтудан қашу мысалын келтірді. Дәстүрлі экономистер мінез-құлық экономикасы кеңінен қолданатын эксперименттік және сауалнамаға негізделген әдістерге күмәнмен қарайды. Экономистер экономикалық құнды анықтау кезінде суреттерден алынған жауаптарға қарағанда ашылған артықшылықтарды бағалайды. Эксперименттер мен сауалнамалар жүйелік бұрмалауларға, стратегиялық мінез-құлыққа және ынталандырулардың жеткіліксіздігіне ұшырауы мүмкін. Кейбір зерттеушілер мінез-құлық экономистері жүргізген эксперименттерге қатысушылардың жеткілікті репрезентативті еместігін және осы эксперименттердің негізінде кең ауқымды қорытындылар жасау мүмкін емес екенін көрсетеді. Зерттеу қатысушыларын сипаттау үшін «WEIRD» аббревиатурасы қолданылады – яғни Батыс, білімді, өнеркәсіптік дамыған, бай және демократиялық қоғамдардан келген адамдар.
Жауаптар
Мэтью Рабин бұл сын-пікірлерді ескермей, тұрақты нәтижелер әдетте бірнеше жағдай мен географиялық аймақтарда алынатынын және жақсы теориялық түсініктерге жол ашатынын айтады. Дегенмен, мінез-экономикалық мамандар зертханалық тәжірибелерден гөрі, далалық зерттеулерге көшу арқылы бұл сынға жауап берді. Кейбір экономистер тәжірибелік экономика мен мінез-экономикасы арасында түбегейлі айырмашылық бар деп санайды, бірақ белгілі мінез-экономикалық және тәжірибелік экономистер ортақ мәселелерді шешуде әдістер мен тәсілдерді бөліседі. Мысалы, мінез-экономикалық мамандар нейроэкономиканы зерттейді, ол толығымен тәжірибелік және далада тексерілмеген. Мінез-экономикасының эпистемологиялық, онтологиялық және әдістемелік аспектілері, әсіресе экономика тарихшылары мен экономикалық әдістемешілер тарапынан күшейіп келе жатыр. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, шешім қабылдау механизмдерін зерттегенде, әсіресе қаржылық шешімдерді қабылдауда, көптеген шешімдер стресс астында қабылданатынын ескеру қажет, себебі "Стресс – ағзаның кез келген талапқа жауап ретіндегі бейспецификалық реакциясы".
Эксперименталды экономика
Эксперименталды экономика – экономикалық мәселелерді зерттеу үшін статистикалық, эконометриялық және есептеу әдістерін қоса алғанда, эксперименталды әдістерді қолдану. Эксперименттерде жиналған деректер эффектінің шамасын бағалау, экономикалық теориялардың жарамдылығын тексеру және нарық механизмдерін түсіндіру үшін пайдаланылады. Экономикалық эксперименттерде, әдетте, нақты әлемдегі стимулдарды имитациялау үшін қатысушыларды ынталандыру мақсатында ақша қолданылады. Эксперименттер нарықтар мен басқа да айырбас жүйелерінің қалай және неге жұмыс істейтінін түсінуге көмектеседі. Эксперименталды экономика институттар мен заңды түсінуге де қатысты (эксперименталды заң және экономика). Пәннің маңызды аспектісі – эксперименттерді жобалау. Эксперименттер жеке немесе топтық мінез-құлықты зерттеу үшін далада немесе зертханалық жағдайда жүргізілуі мүмкін. Бұл формальды шектеулерден тыс пәннің түрлеріне табиғи және квази-табиғи эксперименттер жатады.
Нейроэкономика
Нейроэкономика – адамның шешім қабылдауын, бірнеше баламаны талдау қабілетін және белгілі бір әрекет жолын ұстануын түсіндіруге бағытталған пәнаралық сала. Ол экономикалық мінез-құлықтың ми туралы білімімізге қалай әсер ететінін және нейроғылымилық зерттеулер экономика модельдерін қалай шектейтінін және бағыттай алатынын зерттейді. Ол нейроғылым, эксперименталды және мінез-құлықтық экономика, когнитивтік және әлеуметтік психологияның зерттеу әдістерін біріктіреді. Шешім қабылдау мінез-құлқына қатысты зерттеулердің есептеуге негізделген сипаты артып келе жатқандықтан, теориялық биология, компьютерлік ғылым және математикадан жаңа тәсілдер де енгізілді. Нейроэкономика шешім қабылдауды осы салалардың құралдарын үйлесімді қолдану арқылы зерттейді, осылайша бір жақты көзқарас тудыратын кемшіліктерден сақтануға тырысады. Негізгі экономикада күтілетін пайдалылық (ЕС) және рационалды агенттер туралы ұғымдар әлі де қолданылады. Алайда, эвристика және фрейминг сияқты көптеген экономикалық мінез-құлықтарды осы модельдер толыққанды түсіндіре алмайды. Мінез-құлықтық экономика осы аномалияларды экономикалық шешімдерді түсінуде әлеуметтік, когнитивтік және эмоционалдық факторларды ескеру арқылы түсіндіруге тырысады. Нейроэкономика экономикалық мінез-құлық пен нейрондық механизмдер арасындағы байланысты түсіну үшін нейроғылыми әдістерді пайдалану арқылы осыған қосымша бір деңгей қосады. Әртүрлі салалардың құралдарын қолдану арқылы кейбір ғалымдар нейроэкономика шешім қабылдауды түсінудің тоғыстырылған жолын ұсынады деп санайды.