Кіріспе

Шешім қабылдау; шешім қабылдау үшін дәлелдерді бағалау.

Үкім (немесе сот шешімі) (құқықтық контексте, сотқа қарау ретінде белгілі) – шешім қабылдау үшін нақты жағдайларды бағалау. Үкім – сондай-ақ, ойластырылған шешімдер қабылдау қабілеті. Бұл терминнің кем дегенде бес ерекше қолданылуы бар. Аристотель бір терминнің әртүрлі қолданылуларының қарама-қарсысын, егер ол болса, қарастыру қажеттігін айтқан, бұл қолданылулардың әртүрлі екенін анықтауға көмектеседі. Кейбір қарама-қарсылықтар олардың қолданылуының шындығында ерекше екенін көрсетуге көмектеседі:

Когнитивтік психология – когнитивтік психологияда (және тәжірибелік философия немесе тәжірибелік экономика сияқты байланысты салаларда) үкім – адамдардың ойлау, шешім қабылдау және сенімдер мен пікірлерді қалыптастыру процесінің бір бөлігі (жинақтап айтқанда, үкім және шешім қабылдау, JDM деп қысқартылады). Бұл ақпаратты бағалауды, дәлелдерді салмақтауды, таңдау жасауды және қорытындыға келуді қамтиды. Үкімдерге көбінесе танымдық бұрмалаулар, эвристика, бұрынғы тәжірибе, әлеуметтік орта, қабілеттер (мысалы, сандық сауаттылық, ықтималдық ойлау) және психологиялық ерекшеліктер (мысалы, талдаулық ойлауға бейімділік) әсер етеді. Зерттеулерде, Үкім және шешім қабылдау қоғамы – бұл тақырыпқа арналған халықаралық академиялық қоғам; олар «Үкім және шешім қабылдау» журналын жариялайды.

Бейресми – факт ретінде білдірілген пікірлер. Психологияда бейресми – нақты адамдардың танымдық және сот қабілеттерінің сапасына сілтеме жасайтын, әдетте даналық немесе ептілік деп аталады. Қарама-қарсы терминдері – ақымақтық немесе ойсыздық.

Формальді – салыстыру арқылы бір немесе басқа мәлімдемені растау немесе жоққа шығарудың зияттылық әрекеті. Үкімдер басқаларға келісілген терминдерді сөздер немесе алгебралық белгілер түрінде қолданып, терминдерге қатысты ұйғарымдарды құру үшін мағына ретінде жеткізіледі, ал олардың «қатынас» мағыналары үкімді түсінуге тырысатындармен түсіндіріледі.

Құқықтық – сот процесінде қолданылатын, дәлелдерді салмақтап қарау нәтижесінде шығарылған соңғы қорытынды, мәлімдеме немесе шешім, «сотқа қарау» деп аталады. Қарама-қарсы жағдайлар – сотқа қарауды тоқтату немесе кейінге қалдыру болуы мүмкін. Толық түсініктеме үшін Үкім (заң) қараңыз.

Сонымен қатар, үкім – жеке тұлғаны бағалау; психологиялық құбылыс, онда адам басқа адамдар туралы нақты пікірлер қалыптастырады.

Ресми үкім

Адам ойлау қабілетін немесе санасын пайдаланып, идеялар мен олар бейнелейтін нәрселерді түсінуге тырысу үшін, логикалық ой жүргізу арқылы, жақсы немесе нашар шешімдер қабылдай алады. "Шешім" сөзінің әр қолданылуы әртүрлі мағынаны білдіреді, ол сана күші, іс-әрекет және мінез-құлықтың үштігімен байланысты. Мінез-құлықты ғылыми тұрғыдан жіктеуге және зерттеуге бола ма, ал адам табиғаты бар ма, жоқ па деген мәселелер әлі де талқыланып жүр.

Соттау күші немесе факультеті

Аристотель біздің үкім шығару қабілетіміз екі түрлі екенін атап өткен: нақты айғақ беру және анықтамалар туралы ойлау. Ол осы қабілеттерді ерекше тұрғыдан сипаттады. Үкім шығару нәтижесінде берілген мәлімдеме бір нәрсені растауға немесе жоққа шығаруға мүмкіндік береді; ол міндетті түрде дұрыс немесе бұрыс болуы керек. Үкімде екі нәрсенің арасындағы нақты қатынас расталады немесе екі нәрсенің арасындағы қатынас жоқ деп есептеледі. Үкім болып табылатын анықтамалар – бұл әдеттегі мысалдармен ғана емес, екі немесе одан көп идеялардың тоғысқан жері, яғни құрастырмалы анықтамалар. Кейінгі аристотелистер, мысалы Мортимер Адлер, санадағы мысалдарды біріктіру арқылы туындайтын "абстракцияның анықтамасының" талдау тұрғысынан үкімдерден нақтырақ ерекшелене алатынына күмәндандырды. Адам санасы мұндай мысалдарды алғаннан кейін автоматты түрде үкім шығаруға ұмтылуы мүмкін.

Бөлшектерді ажырату

Бейресми қолданыста "өкім" сияқты сөздер жиі дәл қолданылмайды, тіпті оларды күш, іс-әрекет және әдеттің үштігімен ажыратып қарағанда да. Аристотель атап өткендей, біз өкімдерден туындаған ұсыныстарды түсіндіріп, оларды "нағыз" және "жалған" деп атаймыз, бірақ терминдер көрсетуге тырысатын нысандар тек "нағыз" немесе "жалған" болып табылады – өкімді айту немесе жеткізу тұрғысынан, яғни "дұрыс таңдалған" немесе "бұрыс таңдалған" мағынасында. Мысалы, "апельсин дөңгелек" деген ұсыныстың шындық екенін айтуымыз мүмкін, себебі біз терминдердің нысандары арасындағы негізделген қатынасқа келісеміз, бұл бізді ұсыныстың шындыққа сай екеніне сендіреді. Дегенмен, "апельсин" терминінің өзі шын немесе жалған деп бағаланатын қатынас емес, ал жеке термин ретінде алынған атау тек біздің назарымызға дұрыс немесе бұрыс әкелінген нәрсені білдіреді, өкім үшін, қосымша бағалау мүмкін емес. Немесе, "2 + 2 = 4" деп атаған адам арифметикалық өкімнен туындаған осы мәлімдемені шын деп атай алады, бірақ "2" және "4" сандарының нысандары өздері шын да, жалған да емес екеніне көбінесе келіседі. Тағы бір мысал ретінде математикалық есептің тілін қарастырайық: "n құрама санын жай көбейткіштер арқылы өрнектеңіз". Құрама сан жай сандарға бөлінгеннен кейін, оларды есептің берілген терминдерінің нысандары ретінде қарастырғанда, олардың нысандары белгілі бір өкімдер кезінде пайда болатын соңғы құрауыштар екенін көруге болады, мысалы, "бөлу өкімі" жағдайында. Бұл мысалда сипатталған өкімдердің түрлері тоқтатылуы керек, себебі белгілі бір сападағы "азайту өкімдері" (бұл жағдайда бүтін санды бүтін емес бөлшектерге бөлетін бүтін сандар) бола алмайтын жағдайға жетуі керек.

Діндегі үкім

Христиандық – Иса Таудағы уағызында басқаларды жамандауға қарсы ескертті: «Өкім айтпаңдар, сонда сіздерге де үкім айтылмасын». Соңғы сот – Абрахамдық діндердегі (иудаизм, христиандық және ислам) маңызды ұғым, сонымен қатар зороастризмнің Фрашокеретисінде де кездеседі.