Кіріспе

Шектелген рационалдылық – адамдар шешім қабылдағанда рационалдылықтың шектеулі екендігі туралы идея, және осы шектеулердің негізінде рационалды адамдар оңтайлы емес, қанағаттанарлық шешімді таңдайды. Шектеулерге шешімді талап ететін мәселенің күрделілігі, сананың танымдық мүмкіндіктері және шешім қабылдауға жұмсалатын уақыт кіреді. Осы көзқарас бойынша, шешім қабылдаушылар қанағаттанарлық шешім іздеушілер ретінде әрекет етеді, қолда бар нәрселермен қанағаттанарлық шешімді табуға тырысады, ең жақсы шешімді емес. Сондықтан, адамдар оңтайлы шешімді анықтау үшін толыққанды шығын-пайда талдауын жүргізбейді, керісінше, олардың қажеттіліктеріне сай келетін нұсқаны таңдайды. Әлеуметтік ғылымдардағы адам мінез-құлқының кейбір модельдері адамдарды «рационалды» ұйымдар ретінде шамалап сипаттауға болады, мысалы, рационалды таңдау теориясында немесе Даунстың саяси агенттік моделінде. Шектелген рационалдылық тұжырымы «рационалдылықты оңтайландыру» тұжырымын толықтырады, ол шешім қабылдауды қолда бар ақпарат негізінде оңтайлы таңдауды табудың толыққанды рационалды процесі ретінде қарастырады. Демек, шектелген рационалдылық адам мінез-құлқының (басқа экономикалық теорияларда қолданылатын) жорамалдағы толыққанды рационалдығы мен адам танымының шындығы арасындағы қарама-қайшылықты шешуге бағытталған деп айтуға болады. Қысқасы, шектелген рационалдылық «мүлтіксіз» рационалдылық туралы түсініктерді қайта қарастырады, себебі табиғи шешімдердің күрделілігі және оларды жасау үшін қолда бар шектеулі есептеу ресурстарының болуы салдарынан мүлтіксіз рационалды шешімдер практикада көбінесе мүмкін емес. Шектелген рационалдылық тұжырымы саяси ғылым, экономика, психология, құқық және танымдық ғылымдарды қоса алғанда, әртүрлі салаларға әсер етуді және талқылануда.

Негізгі фактілер және мотивация

Шектелген рационалдылықты Герберт А. Саймон енгізген, ол шешім қабылдаудың математикалық және неоклассикалық экономикалық модельдеуіне баламалы негіз ретінде ұсынды. Бұл экономика, саясаттану және осымен байланысты пәндерде қолданылады. Көптеген экономикалық модельдер агенттердің орташа есеппен рационалды екенін және пайдалылықты барынша арттыру үшін олардың қалауынша әрекет ете алатынын болжайды. «Шектелген рационалдылық» термині пайда болғаннан кейін көп ұзамай, осы тақырыпты зерттей бастады. 1953 жылы Аллестің жүргізген зерттеуі шешім қабылдаудың иррационалдығы туралы идеяларды қалыптастыра бастады, себебі ол адамдардың белгілі бір артықшылықтары болған жағдайда да әрқашан ең рационалды шешімді таңдамайтынын анықтады. Сондықтан рационалдылық тұжырымдамасы экономикалық болжамдарда әрқашан сенімді болмайды. «Адам моделі» атты еңбегінде Саймон көптеген адамдардың тек ішінара ғана рационалды екенін, ал қалған әрекеттерінде иррационалды екенін айтады. Тағы бір еңбегінде ол «Шектелген рационалды агенттер күрделі мәселелерді тұжырымдау және шешуде, сондай-ақ ақпаратты өңдеуде (алу, сақтау, қайтару, беру) шектеулерге тап болады» деп мәлімдейді. Саймон қысқаштарын мысалға келтірді, онда бір жағы нақты адамның «танымдық шектеулерін», ал екінші жағы «ортаның құрылымын» көрсетеді. Бұл ақыл-ойының ортадағы белгілі құрылымдық реттелікті пайдалану арқылы шектеулі ресурстарды қалай толықтыратынын көрсетеді. Дегенмен, шахматта ақыл-ой қабілеттері мен дағдылары шектеулі фактор болып табылады, сондықтан оңтайлы шешімдерге қол жеткізу мүмкін емес. «Нысананы анықтау және түзету» – бұл шектелген рационалдылықты түсіндіретін және шешім қабылдаушылардың рационалды шешімдер қабылдамауына себеп болатын эвристика түрлері. Zenko және тағы басқалар жүргізген зерттеу шешім қабылдаушылардың физикалық белсенділігіне нысананы анықтау және түзету әсер ете алатынын көрсетті, өйткені көптеген шешім қабылдаушылардың рационалды емес екені және оларға нұсқау берілген физикалық белсенділікті орындауға құлықсыз екені белгілі. Зерттеу сондай-ақ бұл шешім қабылдаушылардың қанша жаттығу жасауға болатынын шешу үшін нысананы анықтау және түзетуді қолданатынын көрсетті. Шектелген рационалдылық тұжырымдамасымен тығыз байланысты басқа эвристикаларға қолжетімділік эвристикасы және репрезентативтілік эвристикасы жатады. Қолжетімділік эвристикасы адамдардың есте оңай сақталатын оқиғалардың (мысалы, жарқын немесе жақында болған оқиғалар) ықтималдығын жоғары бағалауға бейім екенін көрсетеді. Бұл толық емес немесе дұрыс емес ақпаратқа негізделген бұрмаланған шешімдерге әкелуі мүмкін. Репрезентативтілік эвристикасы адамдардың жиі оқиғаның ықтималдығын оның типтік немесе репрезентативті жағдайға қаншалықты ұқсас екеніне байланысты бағалайтынын, басқа да маңызды факторларды ескермейтінін көрсетеді. Бұл ақыл-ойдың қысқа жолдары мен ойлаудағы жүйелі қателіктер адамдардың шешім қабылдау қабілеттерінің шектеулі екенін және олардың жиі кемелді рационалдылықтан ауытқуы мүмкін екенін көрсетеді.

Мысал

Жеке адамдардағы шектелген рационалдылықтың мысалы – мейрамханада тамаққа тапсырыс беру кезінде оңтайсыздау шешім қабылдаған клиент, себебі ол официанттың үстелдің жанында күтіп тұрғанына байланысты асығыс сезімге түсті. Тағы бір мысал – нарықтың сол кездегі толық емес ақпараты мен уақыт қысымының салдарынан акцияларын саудалау туралы орташа және тәуекелді шешім қабылдаған трейдер. Ұйымдық контексте бас директор төтенше жағдайларда толыққанды рационалды шешімдер қабылдай алмайды, өйткені оның танымдық қабілеті сол шиеленіскен жағдайда көптеген ақпаратпен жүктеліп қалды. Бас директорға берілген барлық ақпаратты өңдеу үшін уақыт керек, бірақ шектеулі уақыт пен жылдам шешім қабылдау қажеттілігіне байланысты, ол шешімді қабылдау кезінде кейбір ақпаратты назардан тыс қалдырады. Шектелген рационалдылық саяси шешімдер қабылдауға, сайлаушылардың мінез-құлқына және саясаттың нәтижелеріне маңызды әсер ете алады. Бұған нақты мысал – эвристикалық дауыс беру. Шектелген рационалдылық теориясына сәйкес, адамдардың шешім қабылдау үшін уақыты, ақпараты және танымдық ресурстары шектеулі. Дауыс беру контекстінде бұл көптеген сайлаушылардың кандидаттар, мәселелер және саясат туралы барлық қолжетімді ақпаратты жинап, өңдей алмайтынын білдіреді. Мұндай ақпарат болған жағдайда да, оны талдауға кеткен уақыт пен күш көптеген сайлаушылар үшін тым көп болар еді. Осының салдарынан сайлаушылар көбінесе эвристикаға жүгінеді, бұл оларға партиялық тиесілігі, кандидаттың сыртқы келбеті немесе бір ғана мәселе бойынша ұстанымы сияқты белгілерге негізделген шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді, барлық қатысты факторларды жан-жақты бағалаудың орнына. Мысалы, партиялық тиесілігіне сүйенетін сайлаушы, оның мүдделеріне сәйкес келмейтін кандидатқа дауыс беруі мүмкін, себебі ол кандидат оның сүйікті партиясына жатады.

Үлгілерді кеңейту

Шешім қабылдаушылар қалай және қашан шешім қабылдауға қатысты шешімдер қабылдауы керек болғандықтан, Ариэль Рубинштейн шешім қабылдау рәсімдерін нақты белгілеу арқылы шектелген рационалдылықты модельдеуді ұсынды, өйткені бірдей ақпаратқа ие шешім қабылдаушылар жағдайды бірдей талдап, сол сияқты "рационалды" шешімге жете алмайды. Рубинштейн бір деңгейдегі ақпарат бойынша соңғы шешімге жетудің бірізділігі шешім қабылдау рәсімінің өзінде ескерілуі тиіс деп айтады. Егер агенттер өздерін оптималға "жақындататын" әрекетті таңдайды деп сенсек, онда біз эпсилондық оңтайландыру түсінігін қолдана аламыз, яғни біз өз әрекеттерімізді таңдап, оңтайлылықтан эпсилондыққа дейін жетеді. Егер біз оңтайлы (ең жақсы) табысты деп анықтасақ, онда S(ε) эпсилонды оңтайландыру опцияларының жиынтығы барлық сол опциялар ретінде анықталуы мүмкін: қатаң рационалдық ұғымы онда ерекше жағдай (ε=0). Бұл әдістің артықшылығы - ол ойлау процесін егжей-тегжейлі сипаттаудан аулақ болады, керісінше, процесс қандай болса да, ол оптималға жақындауға жеткілікті. Есептеу тұрғысынан алғанда, шешім қабылдау процедуралары алгоритмдер мен эвристикаға кодталуы мүмкін. Эдвард Цанг агенттің тиімді рационалдылығы оның есептеу ақыл-ойымен анықталады деп айтады. Барлық басқа нәрселер тең болған жағдайда, алгоритмдері мен эвристикасы жақсы агенттер, эвристикасы мен алгоритмдері нашар агенттерге қарағанда "рационалды" (оптималдыға жақынырақ) шешімдер қабылдауы мүмкін. Тшилидзи Марвала мен Эван Хурвиц өздерінің шектелген рационалдылық зерттеулерінде технологияның жетістіктері (мысалы, Мур заңының арқасында компьютерлік өңдеу қуаты, жасанды интеллект және үлкен деректер аналитикасы) мүмкін болатын рационалдылық кеңістігін айқындайтын шекараларды кеңейтеді. Рационалдылықтың осы кеңейтуі нәтижесінде машиналардың автоматтандырылған шешім қабылдауы нарықты тиімдірек етеді. Шектелген рационалдылық моделі сонымен қатар шектелген жеке мүддеге де қатысты, онда адамдар кейде өздерінің жеке мүдделерін басқалардың пайдасына тастауға дайын, себебі бұл кездегі адамдардың толық емес ақпараты. Бұрынғы экономикалық модельдерде бұл ескерілмеген еді. Кристофер Симс зерттеген рационалды назарсыздық теориясы, шектелген рационалдылықтың кеңейтілуі, шешімдерді толық ақпаратты алу үшін шығынды төлеуге қарағанда, толық емес ақпаратпен таңдауға болатындығын тапты. Бұл шешім қабылдаушылар шектеулі рационалдылықты таңдағанын көрсетеді. Екінші жағынан, басқа кеңейту шектелген рационалдық түсінігінен пайда болды және оны Ульрих Хофраге мен Торстен Раймер "тез және жұмсақ эвристикалық тәсіл" туралы зерттеулерінде түсіндірді. Зерттеулер толық ақпаратқа кейде мұқтаж емес екенін түсіндірді, өйткені бірдей "оптималды" нәтижеге жетудің оңай және қарапайым жолдары бар. Алайда, бұл әдіс, әдетте, көзқарас эвристикасы деп аталады, бұл теория тек күрделі емес шешімдер қабылдауға арналған деп түсіндірілді. Нуджинг пен шектелген рационалдықтың арасындағы байланыс, бұл нуджинг адамдарға олардың шектелген рационалдылығынан туындайтын танымдық шектеулер мен бейімділіктерді жеңуге көмектесу үшін жасалған. Нуджиктерді қолданудың бір жолы - ақпаратты анық және оңай түсінікті форматта ұсыну арқылы күрделі шешімдерді жеңілдету, жеке тұлғалардың танымдық ауыртпалығын азайту. Нуджистерді әдеттегі эвристика мен бейімділіктерге қарсы тұру үшін де жасауға болады, мысалы әдетті бейімділік (адамдардың әдетті нұсқамен тұруы). Мысалы, басқа да тиісті саясаттар қолданылып, өлімнен кейін мүшелерді донорлық етуді әдетті таңдау ретінде қабылдау, нақты донорлық мөлшерін арттырады. Сонымен қатар, ақылға қонымды шешім қабылдау үшін қажетті ақпарат толық емес болған жағдайда, шұғылдар тиісті ақпаратты қамтамасыз ете алады. Мысалы, мәзірдегі азық-түліктердің калориялылығын көрсету адамдарға дұрыс тамақ таңдауға көмектеседі. Нуджилер адамдарды қанағаттанарлық таңдауларға бағыттауға мүмкіндік береді, егер олар уақытты және күш-жігерді оптималды таңдауды табуға жұмсағысы келмесе. Мысалы, зейнеткерлік жоспарда инвестициялардың шектеулі жиынтығын ұсыну адамдарға қаржылық шешімдерді жақсы қабылдауға көмектеседі. Соңғы онжылдықта түрткілеу кеңінен тарағандықтан, әлемдегі үкіметтер мен БҰҰ сияқты үкіметтік емес ұйымдар мінез-құлықтық түсініктер топтарын құрды немесе түрткілеуді өздерінің саясатты қалыптастыру процестеріне енгізді. Шектелген рационалдылық 1950 жылдары неоклассикалық экономика теориясында талқыланған қағидалық тұжырымдарды шешуге тырысады. Бұл теория кешенді мәселені, мәселенің ұсынылу тәсілін, барлық балама таңдауларды және пайда функциясын шешім қабылдаушыларға алдын ала ұсынады, бұл шындықта осылай болмауы мүмкін. Бұл бірнеше ондаған жылдар бойы кеңінен қолданылып, қабылдағанмен қатар, экономистер бұл теорияны пайдаланудың кейбір кемшіліктері бар екенін түсінді. Бұл теория шешім қабылдаушылар мәселені қалай анықтайтынын ескермейді, бұл жалпы шешімге әсер етуі мүмкін. Сонымен қатар, жеке құндылықтар, баламаларды анықтау және құру тәсілі және шешім қабылдау процесін қоршаған орта да бұл теорияны қолданғанда ескерілмейді. Керісінше, шектелген рационалдылық шешім қабылдаушының танымдық қабілетіне және оңтайлы шешім қабылдауға кедеріл келтіретін факторларға назар аударады. Сонымен қатар, неоклассикалық экономика теориясы сияқты нарықтарға емес, ұйымдарға назар аудару арқылы, шектелген рационалдылық көптеген басқа экономикалық теориялардың (мысалы, ұйымдық теория) негізі болып табылады, өйткені ол "ұйымның өнімділігі мен сәттілігі негізінен оның мүшелерінің психологиялық шектеулерімен анықталады" деп Джон Д.В. Морекрофт (1981) айтқандай.

Шектелу принциптері

Шектелген рационалдылықтан басқа, шектелген ерік-жігер және шектелген өзімшілдік – мінез-құлық экономикасындағы дәстүрлі неоклассикалық экономикалық тұжырымдамаға қарсы келетін, толыққанды рационалды, тек өзін-өзі қызықтыратын және өзін-өзі тәртіпке келтіре алатын адамдар туралы пікірге күйреу келтіретін екі маңызды ұғым. Шектелген ерік-жігер дегеніміз, адамдардың өзін-өзі бақылаудың жетіспеуі және қысқа мерзімді тілектерге көңіл бөлгені үшін ұзақ мерзімді жоспарларын мен ниеттерін орындау қиындықтарына тап болуы. Бұл кейкелеу, импульстік шығындарға бару және денсаулыққа зиянды өмір салтын таңдау сияқты мәселелерге алып келуі мүмкін. Шектелген ерік-жігер ұғымы гиперболалық жеңілдету (дисконттау) идеясымен тығыз байланысты, ол адамдардың дереу алатын сыйлықтарды болашақтағы сыйлықтардан жоғары бағалайтынын көрсетеді, нәтижесінде уақыт өте келе қарама-қайшы пікірлерге ие болуына себеп болады. Бұл үш ұғымның өзара байланысы мінез-құлық экономикасының негізін құрайды және адамдардың шешім қабылдау және мінез-құлқының шынайы модельдерін жасауға көмектеседі. Адамдардың күнделікті өмірінде кездесетін шектеулерін және қателіктеріне назар аудару арқылы мінез-құлық экономистері адамдарға дұрыс шешімдер қабылдауға және ұзақ мерзімді мақсаттарына жетуге көмектесетін саясатты, институттарды және таңдау мүмкіндіктерін құруға ұмтылады.

Психология саласында

Дэниел Канеман мен Амос Тверскидің бірлескен еңбектері Герберт А. Саймонның идеяларын дамытып, шектелген рационалдылықтың картасын құруға бағытталған. Зерттеу рационалды агенттер деп есептелгендердің таңдауларын, олардың оңтайлы сенімдері мен қанағаттануға ұмтылыс мінез-құлқымен салыстырып, жеке тұлғалардың таңдауларын зерттеуге тырысты. Канеман бұл зерттеудің негізінен психология ғылымына үлес қосатынын, себебі психологиялық зерттеулердің нәтижелері формалды экономикалық модельдерге дәл келмейтінін айтады. Алайда, бұл теориялар экономикалық теорияға қарапайым және нақты модельдерді кеңейту және түрлі психологиялық құбылыстарды қамту үшін пайдалы. Саймонның жұмысынан өзгеше, Канеман мен Тверски шектелген рационалдылықтың қарапайым міндеттерге тигізетін әсеріне назар аударуға тырысты, демек, жағдайға қарамастан, танымдық механизмдердегі қателерге көбірек мән берді. Дехай және тағы басқалар жүргізген зерттеулерде көрсетілгендей, шектелген рационалдылық келіссөздерде де тиімді. Мысалы, жұмысшылар мен компаниялар арасындағы жалақыны көтеру жөніндегі келіссөздерде, осы әдістеме қолданылып, екі тарапқа да қанағаттануға болатын шешім табылды.

Әлеуметтік желі құрылымына әсер ету

Соңғы зерттеулер көрсеткендей, жеке тұлғалардың шектеулі рационалдығы олардың арасында қалыптасатын әлеуметтік желілердің топологиясына әсер етуі мүмкін. Атап айтқанда, Кастуриратна мен Пиравенан әлеуметтік-экологиялық жүйелерде орташа рационалдылықты арттыруға ұмтылыс, масштабсыз қасиеттердің пайда болуының эволюциялық себебі болуы мүмкін екенін көрсетті. Олар мұны бастапқыда кездейсоқ желіде таратылған шектеулі рационалдылықпен бірнеше стратегиялық ойындарды модельдеу арқылы жасады, содан кейін желіні қайта құрды, нәтижесінде желі түйіндердің шектеулі рационалдығына қарамастан, орташа есеп бойынша Нэш тепе-теңдігіне жақындады. Олар бұл қайта құру процесінің нәтижесінде масштабсыз желілердің пайда болатынын байқады. Масштабсыз желілер әлеуметтік жүйелерде кең таралғандықтан, шектеулі рационалдылық таралуы мен әлеуметтік құрылым арасындағы байланыс әлеуметтік құбылыстарды түсіндіруде маңызды рөл атқарады.