Кіріспе
Қабылдауға болатын шешімді іздеудің когнитивтік эвристикасы
Қанағаттандыру – бұл шешім қабылдау стратегиясы немесе когнитивтік эвристика, қабылдау деңгейіне жеткенге дейін қолжетімді баламаларды іздеуді қамтиды. «Қанағаттандыру» термині, «қанағаттандыру» және «жеткілікті» сөздерінің қосындысы, 1956 жылы Герберт А. Саймонмен енгізілген, бірақ бұл тұжырым алғаш рет 1947 жылғы «Әкімшілік мінез-құлық» кітабында ұсынылған. Саймон қанағаттандыруды оңтайлы шешімді анықтау мүмкін емес жағдайларда шешім қабылдаушылардың мінез-құлқын түсіндіру үшін пайдаланды. Ол көптеген табиғи проблемалардың есептеу қиындығымен немесе ақпараттың жетіспеушілігімен сипатталатынын, бұл екеуінің де математикалық оңтайландыру процедураларын қолдануға кедергі келтіретінін айтты. Ол экономика саласындағы Нобель сыйлығының сөйлеуінде: «Шешім қабылдаушылар оңайлатылған әлем үшін оңтайлы шешімдерді табу арқылы немесе шынайы әлем үшін қанағаттанарлық шешімдерді табу арқылы қанағаттандыра алады. Ешбір тәсіл, жалпы алғанда, екіншісінен басым емес және екеуі де басқару ғылымы саласында бірге өмір сүруді жалғастыруда» деді. Саймон бұл тұжырымды рационалдыққа жаңаша көзқарас аясында жасады, бұл рационалды таңдау теориясы адамның шешім қабылдау процестерінің шынайы емес сипаттамасы екенін және психологиялық реализмді қажет ететінін көрсетеді. Ол бұл тәсілді «шектелген рационалдық» деп атады. Моральдық философиядағы кейбір нәтижешіл теориялар қанағаттандыру тұжырымдамасын дәл осы мағынада қолданады, бірақ көпшілігі оның орнына оңтайландыруды талап етеді.
Satisficing is a decision making strategy or cognitive heuristic that entails searching through the available alternatives until an acceptability threshold is met. The term satisficing, a portmanteau of satisfy and suffice, was introduced by Herbert A. Simon in 1956, although the concept was first posited in his 1947 book Administrative Behavior. Simon used satisficing to explain the behavior of decision makers under circumstances in which an optimal solution cannot be determined. He maintained that many natural problems are characterized by computational intractability or a lack of information, both of which preclude the use of mathematical optimization procedures. He observed in his Nobel Prize in Economics speech that "decision makers can satisfice either by finding optimum solutions for a simplified world, or by finding satisfactory solutions for a more realistic world. Neither approach, in general, dominates the other, and both have continued to co exist in the world of management science". Simon formulated the concept within a novel approach to rationality, which posits that rational choice theory is an unrealistic description of human decision processes and calls for psychological realism. He referred to this approach as bounded rationality. Some consequentialist theories in moral philosophy use the concept of satisficing in the same sense, though most call for optimization instead.
Шешім қабылдау саласындағы зерттеулер
Шешім қабылдау кезінде қанағаттану – әр түрлі әрекеттерді таңдағанда мұңғажайлау деңгейлерін пайдалануды білдіреді. Осы көзқарас бойынша, шешім қабылдаушылар белгілі бір қажеттілікті қанағаттандыратын алғашқы нұсқаны таңдайды немесе «оптималды» шешімнің орнына көптеген қажеттіліктерді қанағаттандыратын нұсқаны таңдайды. Мысал: көк шалбарға жамау тігу. Жіпті салу үшін ең жақсы ине – 3 миллиметрлік көзі бар 4 см ұзындықтағы ине. Бұл ине 1 см-ден 6 см-ге дейінгі өлшемдегі 1000 басқа инемен бірге сабанға жасырылған. Қанағаттану тұжырымы бойынша, жамауды тігуге болатын алғашқы ине пайдаланылуы керек. Сабаннан сол бір инені іздеуге уақыт жұмсау – энергия мен ресурстарды ысырап ету. Қанағаттанарлық шешім қабылдау стратегиясының маңызды факторы – мұңғажайлау деңгейін құру. Көп жағдайда адам мұңғажайлау деңгейінің қандай екенін білмейді. Мысал: жай ғана қанағаттанарлық зейнетақы табуды көздейтін адам болашақ бағалардың белгісіздігіне байланысты қанағаттанарлық табысты қамтамасыз ету үшін қандай байлық деңгейі қажет екенін білмейді. Бұл жағдайда, адам нәтижелерді қанағаттанарлық болу ықтималдығына қарай ғана бағалай алады. Егер адам қанағаттанарлық нәтижеге жетудің ең жоғары мүмкіндігін таңдаса, онда бұл адамның мінез-құлқы белгілі бір жағдайларда оңтайландырушы адамның мінез-құлқынан теориялық тұрғыдан ажыратылмайды. Тағы бір маңызды мәселе – қанағаттану стратегияларын бағалау. Осы стратегия көбінесе нашар шешім қабылдау стратегиясы ретінде қарастырылса да, қорытынды жасау үшін нақты қанағаттанарлық стратегиялар экологиялық тұрғыдан рационалды болып табылады, яғни, нақты шешім қабылдау орталарында олар баламалы стратегиялардан жоғары нәтиже береді. Қанағаттану консенсус құру кезінде де болады, онда топ бәрі келісетін шешімге ұмтылады, тіпті ол ең жақсы болмаса да. Мысал: Бір топ келесі қаржы жылының бюджетін жоспарлауға бірнеше сағат жұмсайды. Сағаттап пікір алысқаннан кейін олар бір пікірге келеді, бірақ содан кейін бір адам сөйлеп, болжамдардың дұрыс екенін сұрайды. Топ сұраққа ашуланса, себебі бұл сұрақ қоюдың дұрыс еместігі емес, топтың жұмыс істейтін шешімге келгені. Болжам нақты не болатыны туралы болмауы мүмкін, бірақ көпшілік бір санға келіседі, сондықтан болжам бюджеттің кітабын жабуға жеткілікті.
Оңтайландыру
Қанағаттандыруды рационализациялаудың бір танымал әдісі – барлық шығындарды, оның ішінде оптимизация есептеулерінің өзінің құнын және сол есептеулерде қолдану үшін ақпарат алу құнын ескере отырып оптимизация жасау болып табылады. Соның салдарынан, соңғы таңдау көбінесе оптимизацияның басты мақсатына қатысты оңтайлы болмайды, яғни таңдау құны ескерілмеген жағдайда оңтайлы нәтижеден өзгеше болады.
Коммуналдық желілер жүйесіне қолданылған
Экономикада қанағаттану – белгілі бір айнымалының ең төменгі деңгейіне жетуге ұмтылатын, бірақ оның мәнін міндетті түрде максималдамайтын мінез-құлық. Экономикада осы ұғымның ең көп қолданылатын түрі – фирманың мінез-құлық теориясы. Бұл теория дәстүрлі көзқарастардан өзгеше, өндірушілерді пайданы максималдау мақсаты ретінде емес, шектеу ретінде қарастырады. Осы теориялар бойынша, фирмалардың пайданың белгілі бір деңгейіне қол жеткізуі міндетті, ал одан кейін басқа мақсаттарға жетуге басымдық беріледі. Егер X барлық мүмкіндіктер жиынтығын білдірсе, U(s) функциясы әрбір мүмкіндік үшін агент алатын пайданы көрсетеді. Оңтайлы пайданы U(*) деп белгілейік. Оңтайлы әрекеттер жиынтығы O – ең жоғары пайда беретін мүмкіндіктер жиынтығы (яғни, максималды пайданы қамтамасыз ететін барлық мүмкіндіктер). O жиынында кем дегенде бір элемент бар деп есептейміз. Аспирациялық деңгей тұжырымын Герберт А. Саймон енгізді, ал Ричард Сайерт пен Джеймс Марч оны 1963 жылғы «Фирманың мінез-құлық теориясы» кітабында дамытты. Аспирациялық деңгей – агенттің ұмтылатын пайдасы. Егер агент кем дегенде осы деңгейге жетсе, ол қанағаттанады, ал жетпесе – қанағаттанбайды. Аспирациялық деңгейді A деп белгілеп, A ≤ U(*) деп есептейік. Әрине, адам оңтайлы нәтижеден де жоғары деңгейге ұмтылуы мүмкін, бірақ бұл белгілі бір жағдайларда рационалды емес. Сондықтан, аспирациялық деңгей оңтайлы пайдадан төмен немесе оған тең болуы керек. Осыған сәйкес, қанағаттандыратын S мүмкіндіктер жиынтығын A ≥ U(s) шартын орындайтын барлық мүмкіндіктер ретінде анықтаймыз (яғни, A деңгейіне тең немесе одан жоғары пайда беретін барлық мүмкіндіктер). A ≤ U(*) болғандықтан, O жиынтығы S жиынтығының ішкі жиынтығы болады. Яғни, оңтайлы әрекеттер жиынтығы қанағаттандыратын мүмкіндіктер жиынтығының бір бөлігін құрайды. Осылайша, агент қанағаттанатын жағдайда, ол оңтайландырушы агентке қарағанда кеңірек таңдау жиынтығынан шешім қабылдайды. Мұны былай түсіндіруге болады: қанағаттанатын агент нақты оңтайлы нәтижеге жету үшін қосымша күш жұмсамайды немесе оңтайлы деңгейден төмен, бірақ аспирациялық деңгейден жоғары нәтиже беретін мүмкіндіктерді жоққа шығара алмайды. Қанағаттануға қатысты тағы бір көзқарас – эпсилондық оңтайландыру (яғни, пайда оңтайлы деңгейден эпсилонға тең немесе одан кем болатындай әрекеттерді таңдау). Оңтайлы және аспирациялық деңгейлер арасындағы айырманы ε деп белгілейік. Онда қанағаттандыратын S(ε) мүмкіндіктер жиынтығы U(s) ≥ U(*) − ε шартын орындайтын барлық мүмкіндіктер ретінде анықталады.
with the optimum actions being the set O of options such that (i. e. it is the set of all options that yield the maximum payoff). Assume that the set O has at least one element. The idea of the aspiration level was introduced by Herbert A. Simon and developed in economics by Richard Cyert and James March in their 1963 book A Behavioral Theory of the Firm. The aspiration level is the payoff that the agent aspires to: if the agent achieves at least this level it is satisfied, and if it does not achieve it, the agent is not satisfied. Let us define the aspiration level A and assume that A ≤ U^(*). Clearly, whilst it is possible that someone can aspire to something that is better than the optimum, it is in a sense irrational to do so. So, we require the aspiration level to be at or below the optimum payoff. We can then define the set of satisficing options S as all those options that yield at least A: s ∈ S if and only if A ≤ U(s). Clearly since A ≤ U^(*), it follows that O ⊆ S. That is, the set of optimum actions is a subset of the set of satisficing options. So, when an agent satisfices, then she will choose from a larger set of actions than the agent who optimizes. One way of looking at this is that the satisficing agent is not putting in the effort to get to the precise optimum or is unable to exclude actions that are below the optimum but still above aspiration. An equivalent way of looking at satisficing is epsilon optimization (that means you choose your actions so that the payoff is within epsilon of the optimum). If we define the "gap" between the optimum and the aspiration as ε where Then the set of satisficing options S(ε) can be defined as all those options s such that U(s) ≥ U^(*) − ε.
Экономикадағы басқа да қолданбалар
Фирманың мінез-құлық теориясынан басқа, экономикада қанағаттану әрекетінің идеясын қолданудың мысалдарына жаңа Кейнсиан макроэкономикасында кең таралған Акерлоф пен Йелленнің меню шығындары моделі кіреді. Сонымен қатар, экономика және ойын теориясында Эпсилон тепе-теңдігі деген ұғым бар, ол стандартты Нэш тепе-теңдігінің жалпыланған түрі болып табылады, онда әрбір ойыншының төлемі оның оңтайлы төлемінен ε-ға дейін ауытқуға мүмкіндік береді (стандартты Нэш тепе-теңдігі – бұл ерекше жағдай).
Эндогендік аспирация деңгейлері
Талап деңгейін анықтайтын факторлар өткен тәжірибеден (агенттің немесе фирманың бұрынғы табыстарының белгілі бір функциясы) немесе әртүрлі ұйымдық немесе нарықтық институттардан туындауы мүмкін. Мысалы, егер менеджменттік фирмаларды қарастырсақ, менеджерлер акционерлері үшін қалыпты пайда табуы күтіледі. Басқа институттарда сырттан белгіленген нақты мақсаттар болуы мүмкін (мысалы, Ұлыбританиядағы мемлекеттік қаржыландырылатын университеттер студенттерді қабылдау бойынша белгілі бір көрсеткіштерге жетуі тиіс). Экономикалық мысал ретінде, әртүрлі салаларда жұмыс істейтін көптеген фирмалардан тұратын экономиканың Диксон моделін келтіруге болады, онда әр сала дуополия болып табылады. Ішкі (эндогендік) талап деңгейі – экономикадағы орташа пайда. Бұл қаржы нарықтарының күшін көрсетеді: ұзақ мерзімді перспективада фирмалар қалыпты пайда табуы керек, әйтпесе олар банкротқа ұшырайды (Армен Алкиан айтқандай, «Бұл экономикалық жүйе тірі қалғандарды іріктеудің өлшемі: оң пайда тапқандар тірі қалады, ал зиян шеккендер жоғалады»). Енді уақыт өте келе не болатынын қарастырайық. Егер фирмалар өздерінің талап деңгейінде немесе одан жоғары пайда тапса, олар қазіргі қызметін жалғастыра береді (оптималды пайда табуға тырысатын фирмадан өзгеше). Дегенмен, егер фирмалар күткеннен төмен пайда тапса, олар өздерінің талап деңгейіне жеткенше басқа нәрселерді сынап көреді. Осы экономикада көрсетілгендей, қанағаттану фирмалар арасында келісімге (конспирацияға) алып келеді: фирмалар арасындағы бәсекелестік дуополиядағы фирмалардың бірінің немесе екеуінің де табысын төмендетуі мүмкін. Бұл бәсекелестіктің тұрақсыз екенін білдіреді: бір немесе екі фирма өз мақсаттарына жете алмайды және осыдан кейін басқа нәрселерді іске қосады. Тұрақты жағдай – барлық фирмалар өздерінің талаптарына жеткен кезде ғана мүмкін болады, бұл барлық фирмалар орташа пайда тапқанда ғана болады. Әдетте, бұл барлық фирмалар бірлескен пайданы максималды деңгейге жеткізгенде немесе жасырын келісімге келгенде ғана болады.
Жеке тұлға мен бақытты зерттеуде
Кейбір зерттеулер қанағаттану/максимизациялау және басқа да шешім қабылдау стратегиялары, мысалы, тұлғалық қасиеттер, күшті генетикалық компонентке ие және уақыт өте келе сақталады деген пікірді келтіреді. Шешім қабылдау мінез-құлқына генетикалық әсер классикалық егіздер зерттеулері арқылы анықталған, онда егіз жұптың әрбір мүшесі өз шешім қабылдау бейімділіктерін баяндайды, содан кейін монозиготалық және дизиготалық егіздер арасында салыстыру жүргізіледі. Бұл адамдарды "максимизаторлар" және "қанағаттанушылар" деп жіктеуге мүмкіндік береді, ал кейбіреулері осы екі категорияның арасында орналасады. Қанағаттану және максимизациялау арасындағы ерекшелік тек шешім қабылдау процесінде ғана емес, сонымен қатар шешім қабылғаннан кейінгі бағалауда да байқалады. Максимизаторлар шешім қабылдау процесіне толыққанды көңіл бөледі: олар қанағаттанушыларға қарағанда көбірек нұсқаларды іздеп, бағалайды, артық қанағат алу үшін. Алайда, қанағаттанушылар өз шешімдеріне көбінесе риза болса, максимизаторлар шешімдерінің нәтижесіне аз қанағаттанады. Мұның себебі, адамдардың мүмкіндіктері көп болғандағы шектеулі танымдық ресурстарынан туындайды, бұл максимизаторларды ең оңтайлы таңдау жасаудан алшақтатады. Күнделікті өмірде максимизациялау көбінесе шындыққа жанаспайды және мүмкін емес болғандықтан, максимизаторлар жиі таңдау жасағаннан кейін өкініш сезінеді.