Кіріспе
Экономика және бизнес шешімдер қабылдауда, батқан шығындар (ретrospective шығындар деп те аталады) – бұрын туындаған және қайтарылмайтын шығындар. Батқан шығындар болашақ шығындардан өзгеше, оларды шаралар қолдану арқылы болдырмауға болады. Басқаша айтқанда, батқан шығындар – бұл болашаққа қатысты шешімдерге қатысы жоқ, өткенде төленген сома. Экономистер батқан шығындар болашақтағы рационалды шешім қабылдауға қатысы жоқ десе де, күнделікті өмірде адамдар көбінесе автомобиль немесе үйді жөндеу сияқты жағдайларда бұрынғы шығындарды сол мүліктерге қатысты болашақ шешімдеріне ескереді.
In economics and business decision making, a sunk cost (also known as retrospective cost) is a cost that has already been incurred and cannot be recovered. Sunk costs are contrasted with prospective costs, which are future costs that may be avoided if action is taken. In other words, a sunk cost is a sum paid in the past that is no longer relevant to decisions about the future. Even though economists argue that sunk costs are no longer relevant to future rational decision making, people in everyday life often take previous expenditures in situations, such as repairing a car or house, into their future decisions regarding those properties.
Байгонес қағидаты
Классикалық экономика және стандартты микроэкономикалық теорияға сәйкес, рационалды шешім қабылдау үшін тек болашақ шығындар ғана маңызды. Кез келген сәтте, ең дұрысы қазіргі таңдаудың баламаларына ғана байланысты болады. Ең маңыздысы – болашақ салдарлар. Өткен қателіктерге мән жоқ, және оларға сүйене отырып шешім қабылдау – «төгілген сүтке ағылап жылау» болып табылады. Яғни, адамдар өткен шығындарға шешімдерінің ықпал етуіне жол бермеуі керек, себебі өткен шығындар рационалды шешімдерге қатысы жоқ. Сонымен, егер жаңа фабрика бастапқыда 100 миллион долларға бағаланып, 120 миллион доллар пайда әкелсе, ал оған 30 миллион доллар жұмсалғаннан кейін бағасы 65 миллион долларға төмендесе, компания оны аяқтау үшін қосымша 70 миллион доллар жұмсаудың орнына тоқтатуы керек. Керісінше, егер бағасы 75 миллион долларға дейін төмендесе, компания рационалды түрде жобаны жалғастыруы тиіс. Бұл – «өткенге қарамау» принципі. «Өткенге қарамау» принципі – рационалды таңдау теориясы деп аталатын нормативтік шешім теориясының саласына негізделген, әсіресе күтілетін пайдалылық гипотезасында. Күтілетін пайдалылық теориясы «жою» деп аталатын қасиетке сүйенеді, ол шешім қабылдау кезінде таңдаудан тәуелсіз бірдей нәтиже беретін жағдайларды елемеудің рационалды екенін көрсетеді. Өткен шешімдер, соның ішінде өткен шығындар осы критерийге сай келеді. «Өткенге қарамау» принципін «бөліну» тұжырымы арқылы да формалдауға болады. Бөліну агенттерден қолданыстағы нұсқаларды салыстыра отырып, әлі де болуы мүмкін жағдайлар бойынша шешімдер қабылдауды талап етеді, сондай-ақ қазіргі жағдайға қалай жеткеніне немесе осы тарихтың нәтижесінде болмайтын жағдайларға ықпал етпеуді талап етеді. Шешім ағаштарының тілімен айтқанда, агенттің таңдауы белгілі бір таңдау түйінінде ағаштың қолжетімсіз бөліктеріне тәуелді болмауы керек. Бұл тұжырымдама, мысалы, жеке кезеңдік шешімдер үшін кері қайтару алгоритмін және ойын теориялық ұғымдарды, мысалы, су-ойын кемелдігін құру арқылы, принциптің стандартты экономикалық теория үшін қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Шешім қабылдаушы ресурстарды қайтарымсыз жұмсағанға дейін болашақ шығын – болашақта болдырмауға болатын шығын және кез келген шешім қабылдау процесіне дұрыс енгізілуі керек. Дегенмен, көптеген экономистер өткен шығындарды «тұрақты» немесе «өзгермелі» деп жіктеуді қателік деп санайды. Мысалы, егер фирма корпоративтік бағдарламалық жасақтаманы орнатуға 400 миллион доллар жұмсаса, бұл шығын «өткен» болып есептеледі, өйткені ол бір реттік шығын және жұмсалғаннан кейін қайтарылмайды. «Тұрақты» шығын – бағдарламалық жасақтаманы орнатқан компаниямен жасалған қызмет көрсету шартының немесе лицензиялық келісімнің бөлігі ретінде ай сайын төленетін төлемдер болар еді. Орнату үшін төленген алдын ала қайтарылмайтын төлемді «тұрақты» шығын деп санауға болмайды, оның құны уақыт бойынша бөлінеді. Өткен шығындар бөлек сақталуы керек. Бұл жобаның «өзгермелі шығындарына» мысалы, деректер орталығының электр қуатын пайдалану кіруі мүмкін. Кейбір жағдайларда шешім қабылдау кезінде өткен шығындарды ескере отырып, «өткенге қарамау» принципін бұзу рационалды болып табылады.
The bygones principle is grounded in the branch of normative decision theory known as rational choice theory, particularly in expected utility hypothesis. Expected utility theory relies on a property known as cancellation, which says that it is rational in decision making to disregard (cancel) any state of the world that yields the same outcome regardless of one's choice. Past decisions—including sunk costs—meet that criterion. The bygones principle can also be formalised as the notion of "separability". Separability requires agents to take decisions by comparing the available options in eventualities that can still occur, uninfluenced by how the current situation was reached or by eventualities that are precluded by that history. In the language of decision trees, it requires the agent's choice at a particular choice node to be independent of unreachable parts of the tree. This formulation makes clear how central the principle is to standard economic theory by, for example, founding the folding back algorithm for individual sequential decisions and game theoretical concepts such as sub game perfection. Until a decision maker irreversibly commits resources, the prospective cost is an avoidable future cost and is properly included in any decision making process. However, many economists consider it a mistake to classify sunk costs as "fixed" or "variable". For example, if a firm sinks $400 million on an enterprise software installation, that cost is "sunk" because it was a one time expense and cannot be recovered once spent. A "fixed" cost would be monthly payments made as part of a service contract or licensing deal with the company that set up the software. The upfront irretrievable payment for the installation should not be deemed a "fixed" cost, with its cost spread out over time. Sunk costs should be kept separate. The "variable costs" for this project might include data centre power usage, for example. There are cases in which taking sunk costs into account in decision making, violating the bygones principle, is rational.
Фаласи эффектісі
Бұрынғы принцип әрқашан нақты әлемдегі мінез-құлықпен сәйкес келмейді. Адамдар жиі "ақша, күш-жігер немесе уақыт жұмсалғаннан кейін, іс-әрекетті жалғастыруға бейімділікті" көрсетеді. Бұл – "басқарылған шығындардың қателігі", және мұндай мінез-құлықты "жақсы ақшаны жаманнан кейін тастау" деп сипаттауға болады, ал "жоғалтуды азайтуға" тырысудан бас тартумен байланысты. Мұндай мінез-құлық рационалды таңдау теориясына сәйкес келмейді және көбінесе мінез-құлық қателері ретінде жіктеледі. Rego, Arantes және Magalhães басқарылған шығындар әсерінің міндеттемелі қатынастарда бар екенін атап көрсетті. Олар екі эксперимент жүргізді, олардың біреуі ақша мен күш-жігер жұмсаған адамдар қарым-қатынасты тоқтатудың орнына жалғастыруға бейім екенін көрсетті; екіншісінде, қарым-қатынаста уақыт жұмсаған адамдар оған одан да көп уақыт жұмсауға бейімділікті көрсетті. Бұл адамдардың басқарылған шығындардың қателігіне түсуін білдіреді. Адамдар болашақты жоспарлау кезінде басқарылған шығындарды елемеуі және рационалды шешімдер қабылдауы керек болса да, уақыт, ақша және күш-жігер оларды осы қарым-қатынасты сақтауға итермелейді, бұл сәтсіз жобаларға инвестиция салумен тең. De Bondt және Makhija (1988) мәлімдеген деректерге сәйкес, АҚШ-тағы көптеген коммуналдық компаниялардың басшылары экономикалық тұрғыдан тиімсіз ядролық электр стансаларының жобаларын тоқтатуға асықпады. 1960 жылдары атом энергетикасы "өлшеуге де арзан энергия" уәдесін берді. Ядролық энергия 1970 және 1980 жылдары халықтың қолдауын жоғалтты, себебі бүкіл елдегі мемлекеттік комиссиялар сақтықпен тексерулер жүргізді. Осы тексерулер нәтижесінде De Bondt және Makhija комиссиялар көптеген коммуналдық компанияларға ядролық құрылыс шығындарының тіпті жартылай өтеуін де жоққа шығарғанын анықтады, себебі олар ядролық құрылыс жобаларын дұрыс басқара алмады, "жақсы ақшаны жаманнан кейін тастауға" ұқсас. Мемлекеттік өкілдердің басқарылған шығындарды елемеген жағдайларына да дәлелдер бар. Мысалы, Ұлыбритания және Франция үкіметтері қымбат Concorde үстірткіш ұшағының бірлескен дамуын қаржыландыра берді, тіпті ұшақтың экономикалық тұрғыдан пайдасы жоқ екені анық болғаннан кейін де. Британ үкіметі жобаны коммерциялық апат деп есептеді, оны бастамау керек еді. Саяси және құқықтық мәселелер екі үкіметке де жобадан бас тартуға мүмкіндік бермеді. Кәсіпкерлік шешімдерді талдау кезінде басқарылған шығындар туралы идея жиі қолданылады. Бизнесте басқарылған шығындардың кең таралған мысалы – брендтің атауын насихаттау. Мұндай маркетинг шығындары әдетте өтеуге келмейді. Кейіннен брендтің атауын ақшаға "төмендету" мүмкін емес. Екінші мысал – ғылыми-зерттеу және әзірлеу (ҒЗӘ) шығындары. Жұмсалғаннан кейін, мұндай шығындар басқарылған болып есептеледі және болашақ баға белгілеу шешімдеріне әсер етпеуі керек. Фармацевтикалық компанияның ҒЗӘ шығындарын өтеу қажеттілігімен жоғары бағаны негіздеуге тырысуы қате болар еді. Компания ҒЗӘ-ға бір доллар немесе бір миллион доллар жұмсаса да, жоғары баға талап етеді. ҒЗӘ шығындары және осы шығындарды өтеу мүмкіндігі ҒЗӘ-ға ақша жұмсауды шешуге әсер етеді. Dijkstra және Hong адамның мінез-құлқының бір бөлігі оның қазіргі эмоцияларына байланысты екенін ұсынды. Олардың эксперименттері эмоционалдық реакциялардың басқарылған шығындардың қателігінен пайда табатынын көрсетті. Жағымсыз әсерлер басқарылған шығындардың қателігіне әкеледі. Мысалы, уайымға батқан адамдар басқарылған шығындардың қателігінен туындаған стресске ұшырайды. Стресске ұшырағанда, олар қосымша тәсілдерді қолданудың орнына сәтсіз жобаларға инвестиция салуға көбірек бейім. Олардың баяндамасы басқарылған шығындардың қателігі жоғары жүктеме жағдайындағы және адамдардың психологиялық жағдайы мен сыртқы ортасының негізгі әсер ететін факторлары екенін көрсетті. Басқарылған шығындар әсері шығындардың артуына әкелуі мүмкін. Бизнесте басқарылған шығындардың мысалы – қазір құны төмен немесе мүлдем жоқ фабрикаға немесе зерттеуге салынған инвестиция болуы мүмкін. Мысалы, электр стансасын салуға 20 миллион доллар жұмсалды; қазір құны нөлге тең, өйткені ол толық емес (және оны сату немесе қалпына келтіру мүмкін емес). Зауытты қосымша 10 миллион долларға аяқтауға болады немесе тастап, басқа, бірақ бірдей құнды нысанды 5 миллион долларға салуға болады. Балама нысанды салу және салу рационалды шешім болып табылады, тіпті бұл бастапқы шығынның толық жоғалуын білдірсе де – бастапқы инвестицияланған сома басқарылған шығын болып табылады. Шешім қабылдаушылардың рационалды еместігі немесе "бұрыс" (әртүрлі) ынталары болса, жобаны аяқтау таңдалуы мүмкін. Мысалы, саясаткерлер немесе менеджерлер толық шығынның болуын болдырмауға көбірек ынталы болуы мүмкін. Іс жүзінде, мұндай жағдайларда маңызды беймәлімдіктер мен белгісіздіктер бар, және кейіннен иррационалды көрінетін шешімдер сол кезде экономикалық актілерге олардың ынталарының аясында орынды болып көрінуі мүмкін. Шешім қабылдаушы өздерінің ынталарына сәйкес, тиімділік немесе пайдалылықтан тыс рационалды шешімдер қабылдауы мүмкін. Бұл ынталар мәселесі ретінде қарастырылады және басқарылған шығындар мәселесінен ерекшеленеді. Кейбір зерттеулер басқарылған шығындар әсерінің кері қайтылуына жағдайлар бар екенін де атап өтті; яғни, адамдар иррационалды түрде жаңа іске кірісу үшін ертерек инвестицияларды жазып тастауға құштар көрінеді.
Жоспардың жалғасуы
Осыған байланысты құбылыс – жоспарды жалғастыруға бейімділік, ол өзгеретін жағдайларға қарамастан жоспарды немесе әрекетті жалғастыруға ұмтылатын күрделі танымдық қателік ретінде танылады. Ғарыш-авиация саласында ол апаттардың маңызды себебі ретінде мойындалды, 2004 жылғы NASA зерттеуі бойынша зерттелген 19 апаттың 9-ында ұшқыштар осы мінез-құлқылық бейімділікті көрсеткен. Бұл көптеген әуе апаттарына себеп болды, ал 279 қону және ұшу кезіндегі апаттарды (ҚУА) талдау көрсеткендей, бұл жағдайлардың 11%-ында орын алған төртінші ең көп кездесетін себеп болды. 76 апатты талдау нәтижесінде олардың 42%-ында осы бейімділік себепкер болған. Сондай-ақ, бұл қателікті сипаттайтын екі басты фактор бар. Біріншісі – шешім қабылдағаннан кейін туындайтын танымдық қайшылықты азайту мақсатында, табысқа жету мүмкіндігін шамадан артық бағалау. Екіншісі – жеке жауапкершілік: егер сіз өзіңіздің ісіңіз үшін жауапкер болсаңыз, қателік жасағаныңызды мойындау қиын.
Ықтималдықты шамадан тыс бағалау
1968 жылы Нокс пен Инкстер 141 атқа ставка тіккен адамға жүгінді: 72 адам соңғы 30 секундта 2 долларлық ставка жасаған, ал 69 адам келесі 30 секундта 2 долларлық ставка жасауға дайын тұрған. Олардың болжамы бойынша, әрекетке белсенді қадам жасаған (2 доллар ставка салған) адамдар, шешімнен кейін туындайтын қайшылықты азайту үшін, бұрынғыдан да сенімдірек болып, жеңімпазды дұрыс таңдағанына көз жеткізеді. Нокс пен Инкстер ставка тіккендерден өздерінің жылқысының жеңіс мүмкіндігін 7 балдық шкала бойынша бағалауын сұрады. Олардың анықтағанынша, ставка салуға дайындалып тұрған адамдар жылқыларының жеңіс мүмкіндігін орташа есеппен 3,48 бағалаған, бұл «жеңіске қалыпты мүмкіндік» дегенді білдірсе, ал ставка салғаннан кейін бағалау орташа есеппен 4,81-ге жеткен, бұл «жеңіске жақсы мүмкіндік» дегенді көрсетеді. Олардың болжамы расталды: 2 долларлық ставка салғаннан кейін адамдар өздерінің ставкаларының өтелетініне көбірек сенімді болды. Нокс пен Инкстер жылқы иелері арасында қосымша сынақ жүргізіп, (нормалдағаннан кейін) нәтижелерін дерлік толық қайталады. Басқа зерттеушілер де ықтималдықтың жоғары бағалануын көрсететін дәлелдер тапты.
Жеке жауапкершілік сезімі
96 бизнес студентінің қатысуымен жүргізілген зерттеуде Стау мен Фокс қатысушыларға ғылыми-зерттеу және әзірлемелерге (ҒЗӘ) инвестиция жасауды немесе нашар өнім көрсетіп отырған компания бөліміне, немесе гипотетикалық компанияның басқа бөлімдеріне бағыттау мүмкіндігін ұсынды. Стау мен Фокс қатысушыларды екі топқа бөлді: жауапкершілік деңгейі төмен және жауапкершілік деңгейі жоғары. Жоғары жауапкершілік деңгейіндегі қатысушыларға, олар менеджер ретінде бұрынғы, сәтсіз ҒЗӘ инвестициясын жасағаны туралы хабарланды. Төмен жауапкершілік деңгейіндегі қатысушыларға бұрынғы менеджердің нашар нәтиже көрсеткен бөлімге бұрын ҒЗӘ инвестициясы салғаны айтылды және оларға екінші топқа ұқсас пайда туралы деректер берілді. Екі жағдайда да қатысушылардан 20 миллион доллар инвестиция жасау сұралды. Қабылданған жауапкершілік пен орташа инвестиция арасында маңызды өзара әрекеттесу болды, жоғары жауапкершілік деңгейінде орташа инвестиция 12,97 миллион долларды құрады, ал төменгі деңгейде – 9,43 миллион доллар. Ұқсас нәтижелер басқа зерттеулерде де алынған.
Шығыншыл болып көрінгісі келмеу
Алдын ала билет сатып алған, бірақ ақырында ұнамайтын шараға барушы адам, оны көруге жартылай жария міндеттеме алады. Ерте кетіп қалу – бұл өз қателігін бейтаныс адамдарға көрсетумен тең, олар бұрынғысынша одан қашуға тырысқан болар еді. Сонымен қатар, адам төлегені үшін шарадан кеткісі келмейді, себебі кетіп қалу – төленген ақшаның зыян болуымен бірдей деп ойлауы мүмкін. Керісінше, ол уақытты басқаша пайдалану мүмкіндігінен айырылғанын түсінгені үшін мақтаныш сезінуі де мүмкін.