Кіріспе
Pinus cembra, сонымен қатар швейцар қарағайы, швейцар тас қарағайы, Аролла қарағайы, австриялық тас қарағай немесе жай ғана тас қарағай деп те аталады, бұл Strobus кішітұқымына жататын қарағай ағашының бір түрі.
Pinus cembra, also known as Swiss pine, Swiss stone pine, Arolla pine, Austrian stone pine, or just stone pine, is a species of pine tree in the subgenus Strobus.
Сипаттама
Швейцария қарағайы – ақ қарағайлар тобының мүшесі, Pinus subgenus Strobus, және бұл топтың барлық өкілдері сияқты, жапырақтары ("тұқымдар") бестен топталған, түсетін қабықшасы бар. Ересек түбінің биіктігі әдетте аралығында, ал діңінің диаметрі 70 см-ге дейін жетеді. Дегенмен, ол өте баяу өседі және ағашқа толуына 30 жылға дейін уақыт қажет болуы мүмкін. Швейцария қарағайының тұқымдарын (немесе жаңғақтарын) қамтитын шишалардың ұзындығы аралығында болады. Шишалардың пісуіне 2 жыл (24 ай) кетеді. Ұзындығы бар тұқымдардың қанаты өте кішкентай және олар нүктелі жаңғақшақтар арқылы таратылады. Бұл түр ұзақ өмір сүреді және 500-1000 жылға дейін өмір сүруі мүмкін. Бұл симбиоз ағаштың өсуі мен тірі қалу мүмкіндігін жақсартады.
Қолданылуы
Швейцария қарағайы – парктер мен үлкен бақтарда танымал сәндік ағаш, суық климатты аймақтарда тұрақты, бірақ тез емес өсуді қамтамасыз етеді. Ол қыстың қатал суығына өте төзімді, кем дегенде -30°C дейін шыдайды, сондай-ақ желге де төзімді. Тұқымдары жиналып, қарағай жаңғағы ретінде сатылады. Ағаш қаншалықты ерте шашақ түсіретіні климатқа, топырақ түріне, микоризалық саңырауқұлақтарға және т.б. байланысты. Ағашқа шашақтарды жылдам түсіру үшін, Suillus luteus, Suillus americanus, Suillus placidus сияқты эктомикоризалық саңырауқұлақтармен зарарсыздандыруға болады. Бұл ең тиімді әдіс. Шашақтардан жасалған кесектер шнапсқа хош иіс береді, ол кейін "Зирбеншнапс" немесе "Зирбелер" шнапсы ретінде сатылады. Вал Гарденада 17 ғасырдан бері ағаштан ою-өрнек жасау үшін осы ағаш ең көп қолданылады. Швейцария қарағайының шашағы б.з.д. 15 жылы Ретияда орналасқан рим легионының белгісі болған, сондықтан ол Аугсбург қаласының гербінде (неміс тілінде Zirbelnuss деп аталады) геральдикалық элемент ретінде қолданылады, бұл қала римдік бекінісі Аугуста Винделикорумның орнында салынған. Бұл түр бонсайда да жиі қолданылады. Pinus cembra орманның ең жоғары белдеуінде өседі, қар көшкіндері мен топырақ эрозиясының қаупін азайтуға көмектеседі. Осы қабілетінің арқасында ағаш жоғау биіктіктегі орманды жаңарту жобаларында тұрақтандырушы фактор ретінде бағаланады. Басқа еуропалық және азиялық ақ қарағайлар сияқты, швейцария қарағайы да ақ қарағайдың қызыл тотығына (Cronartium ribicola) өте төзімді. Бұл саңырауқұлақтық ауру Еуропадан Солтүстік Америкаға әкелінді, онда ол Батыс ақ қарағайы және оған жақын аққазық қарағайы сияқты американдық ақ қарағайлардың көптеген аймақтарда қырылуына себеп болды. Швейцария қарағайы осы түрлердің тотыққа төзімділігін арттыру үшін гибридтеу зерттеулерінде маңызды рөл атқарады.