Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Аргентиналық саясаткер және генерал Хуан Факундо Кирога (27 қараша 1788 – 16 ақпан 1835) – ел әлі құрылып жатқан кезеңде федерализмді қолдаған Аргентинаның каудильосы (әскери билеуші).
Argentine politician and general
Juan Facundo Quiroga (November 27, 1788 – February 16, 1835) was an Argentine caudillo (military strongman) who supported federalism at the time when the country was still in formation.
Алғашқы жылдар
Кирога Ла-Риохадағы Сан-Антониода, дәстүрлі бірақ кедей шаруа отбасында дүниеге келді. Бұл отбасы Визигот корольі Рекаред I-ден тараған мал өсірушілер еді. Кирога әлдеқанда ерте жасында Сан-Хуанға білім алуға жіберілді. Өмірінің басында ол тәртіпсіз бала болды және мектептен қашып кетті. Сан-Хуан мен Ла-Риоха арасындағы шөлде саяхаттап жүргенде, ол пумаға кездесіп, өлтіргені айтылады, содан кейін оған "Талаңның жолбарысы" (El Tigre de los Llanos) деген лақап ат берілді, себебі Ланос – оның туған жері. Май революциясы елдің өзін-өзі басқару құқығын жариялағаннан кейін, Кирога тәуелсіздік армиясына қосылуға тырысты. Ол генерал Хосе де Сан-Мартин басқарған "Гранадерос а Кабалло" полкіне қатысу үшін Сан-Луиске сапарлады. Жаман мінезі үшін ол түрмеге қамалып, кейіннен қуылды. Кирога Ла-Риохаға қайтып оралып, 1820 жылға дейін кәсіпкерлікпен айналысты. Сол жылы Буэнос-Айрес орталық үкіметі құлап, провинция автономия алды.
Quiroga was born in San Antonio, La Rioja, the son of a traditional but impoverished Riojan family of cattle breeders descended from the Visigothic king Reccared I. Quiroga was sent at a young age to San Juan to be educated. Early in his life, he became a problem child, and escaped from school. During wanderings in the desert between San Juan and La Rioja, he purportedly encountered and killed a cougar, earning him the nickname El Tigre de los Llanos ("the Tiger of the Plains", after the Llanos, the region of his birth). After the May Revolution proclaimed the self rule of the country, Quiroga tried to enter the independentist army. He travelled to San Luis to enter the Granaderos a Caballo Regiment, led by General José de San Martín. He was imprisoned and eventually expelled due to his bad temper. He moved back to La Rioja and became a businessman until 1820. That year the central government of Buenos Aires fell, and the province became autonomous.
Ла Риоханың губернаторы және федералист көшбасшысы
Кирога провинциялық әскерге қабылданып, тез арада оның қатарында жоғарылап, өзінің харизматикалық қасиеттері арқасында үкіметтің бағын алуға қол жеткізді. 1824 жылғы Конституциялық Конгресс кезінде Кирога өзінің әскерін Анд провинциялары арқылы жүргізіп, президент Бернардино Ривадавияның және алдағы Цисплатин соғысы (1825–1827) үшін міндетті салық жинап жүрген Ұлттық армия офицерлерінің орталықшыл бейімділіктеріне қарсы тұрды. Монархист дін қызметкері Педро Игнасио де Кастро Баррос кеңесімен Кирога «Дін немесе Өлім» туын көтеріп, Буэнос-Айреске қарсы діни соғыс жариялады. Бұл президенттің Римнен тәуелсіз ұлттық шіркеу құруға бағытталған, антиклерикалды заңдарына жауап ретінде болды. Аталған заңдар діни мүлікті мемлекетке беруді, діни ұйымдарды таратуды және аз ұлт өкілдеріне діни еркіндік беруді көздеді. Ол Сан-Хуанның орталықшыл губернаторын, орталық үкімет Ұлыбританиямен бірқатар келісімдерге қол қойғаннан кейін, діни еркіндік орнатылып, Ла-Риоха кеніштері британдық компанияларға пайдалануға берілген соң, құлатты. Кирога Ривадавияны «шіркеуді қуғынға түсіруші» деп есептеді және кейіннен ұлттық үкіметті құлатуға ниеттенген федералистік бүлікшілерге қосылды. Цисплатин соғысынан кейін, қайтып келген армия офицерлері (орталықшыл бейімділіктегі, унитарио деп аталған) Буэнос-Айрестің орталықтандырылған билігін қайта орнату үшін федералистік үкіметтерді құлатты. Генерал Хосе Мария Пас Кордова провинциясын басып алды, ал оның офицерлері ішкі провинциялар арқылы наурыз жүргізді. Кирога оларға қарсы тұруға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Ла-Таблада шайқасында жеңілгеннен кейін Буэнос-Айреске өз еркімен жер аударылды. Сол жерде төңкеріс тез жеңіліске ұшырады. Кирога Кордоваға қарай әскер бастады, бірақ Онкатив шайқасында Пас басқарған, жақсы тәртіптелген әскерлерден жеңілді. Кирога бас иемдеуден бас тартты және одан да амбициялы әрекетке баруға бел буды. Кордованы айналып өту және тікелей Мендосаға шабуыл жасау үшін әлі де туған жерлерінде тұрып жатқан аумақтар арқылы өтті, онда ол сәттілікке қол жеткізді. Ол Анд провинциялары арқылы солтүстікке қарай жорық жүргізіп, ақырында Салтада соңғы унитарио күштерін басқарған генерал Грегорио Араоз де Ламадридті жеңді. Соғыстан кейін Кирога Аргентинадағы федерализмнің жетекшілерінің бірі ретінде танылды (Хуан Мануэль де Росас және Санта-Фе каудильосы Эстанислао Лопеспен бірге). Бірақ Росасқа жолдаған хаттарында өзінің идеяларының шын мәнінде унитарио екенін, бірақ халық федерализмді қалағандықтан федерализмнің жақтаушысына айналғанын мәлімдеді.
Quiroga entered the provincial army and quickly rose to its command, gaining control of the government through his charisma. During the time of the Constitutional Congress of 1824, Quiroga led its forces through the Andean provinces to oppose the centralist tendencies of President Bernardino Rivadavia and the officers of the National Army, which were carrying away a compulsory levy for the upcoming Cisplatine War (1825–1827). Advised by monarchist priest Pedro Ignacio de Castro Barros, Quiroga declared a religious war on Buenos Aires under the flag of Religión o Muerte (Religion or Death) as a reaction to various anti clerical laws passed by the president which aimed at creating a regalist national church independent from Rome, promoted the expropriation of clerical properties by the state, suppressed religious orders and granted religious tolerance to minorities. He overthrew the centralist governor of San Juan shortly after the central government signed a series of treatises with Great Britain by which religious freedom was enforced and La Rioja mines were given in usufruct to British enterprises. A devout catholic who would quote the Bible from memory, Quiroga considered Rivadavia a "persecutor of the Church" and joined federalist rebels who would later overthrow the national government. After the Cisplatine war, the officers of the returning army (of centralist tendencies, known as unitarios) deposed the federalist governments in an attempt to restore the centralised rule of Buenos Aires. General José María Paz took over its province of Córdoba and his officers campaigned through the interior provinces. Quiroga tried to oppose them, but without success, and after defeat in the Battle of La Tablada, he went into self imposed exile in Buenos Aires. From there, where the coup was quickly defeated, Quiroga led an army towards Córdoba but was defeated in the Battle of Oncativo by Paz's more disciplined forces. Quiroga decided not to give up and tried a more ambitious attempt, marching through territories still occupied by native aboriginals, in order to bypass Córdoba, and attack directly Mendoza, where it succeeded. He took his campaign north along the Andean provinces, until he finally defeated General Gregorio Aráoz de Lamadrid, who led the last remaining unitary forces, in Salta. After the war, Quiroga established himself as one of the leaders of federalism in Argentina (along with Juan Manuel de Rosas and the caudillo of Santa Fe, Estanislao López), although he declared in his correspondence with Rosas that his ideas were in fact unitarian, but that he became a champion of federalism because people wanted federalism.
Кироганың өлімі және оның салдары
1834 жылы Кирога Буэнос-Айрес губернаторы (және Аргентина Конфедерациясының сыртқы қатынастар өкілі) Мануэль Висенте Мазамен Тукуман мен Салта губернаторлары арасындағы келісімді жарасу үшін тағайындалды, бірақ Салта губернаторы Де ла Торре Кирога келгенге дейін қайтыс болды. Оған кері жолда оны өлтіру жоспарланғаны туралы ескертілді, бірақ Кирога ескертуді елемеді және Буэнос-Айреске сол жолмен оралды. Кордова мен Сантьяго-дель-Эстеро арасындағы Барранка Яко суару орнында қарулы топтар оның мінген каретасына шабуыл жасады. Кирога өзінің харизматикасына сенімді болды және оның тек қана болуы мен нық қадамдары шабуылдаушыларды тоқтатуға жеткілікті деп ойлады, сондықтан карета есігінен шығып, қарулы адамдарға олардың басшысын оған қарсы шығуға шақырды. Бірақ партия басшысы Сантос Перес қауіпсіздік үшін күш қолданып, Кироганы сол көзінен атты. Бұл саяси қылмыс Конфедерацияда үлкен дағдарыс тудырып, Мазаны отставкаға кетуге мәжбүр етті және Росастың үкіметінің құрылуына әкелді. Росас Конфедерация басшысы ретінде қылмыстық тергеуді жетекшілік етті, ол Кордова губернаторы Хосе Висенте Рейнафе мен оның бауырын қылмыстың идеологтары ретінде сотқа өткізумен аяқталды. Олар 1837 жылы Буэнос-Айресте Сантос Переспен бірге дарға асылды. 1845 жылы Доминго Ф. Сармиенто «Факундо, өркениет және жабайылық» атты кітап жазды, онда Аргентинаның саяси және әлеуметтік өміріндегі каудильо басшыларының ықпалы талданды, сонымен қатар бұл Росастың режиміне қарсы наразылық және еуропалық білім мен өмір салтына шақыру болды. Кирога Буэнос-Айрестегі Ла Реколета зиратында жерленген.
In 1834, Quiroga was appointed by the governor of Buenos Aires (and Representative of Foreign Relations of the Argentine Confederation) Manuel Vicente Maza to mediate between the governors of Tucumán and Salta, but Salta governor De la Torre died before Quiroga could arrive. He was advised that there were plans to murder him on his way back, but Quiroga, disregarding the advice, returned to Buenos Aires through the same way. At Barranca Yaco, a watering place between Córdoba and Santiago del Estero, a party of gunmen ambushed the carriage in which he travelled. Quiroga, confident in his charisma and that his mere presence and resolution would discourage the attackers, appeared through the carriage door and shouted at the gunmen, asking for their commander to confront him. The leader of the party, Santos Pérez, however, did not take chances and killed Quiroga by shooting him through the left eye. The political crime created a huge crisis in all the Confederation, forcing Maza to resign, and led to the establishment of Rosas' government. Rosas, as the Confederation leader, led the criminal investigation that ended with the prosecution of the governor of Córdoba, José Vicente Reinafé, and his brother as the intellectual perpetrators of the crime. They were hanged along with Santos Pérez in 1837 in Buenos Aires. In 1845, Domingo F. Sarmiento wrote Facundo, Civilization and Barbarism, a book that reviews the influence of caudillo leaders, which he defines as "barbarism", in the Argentine political and social life, but also as a protest to Rosas' regime, and a call for European education and life style. Quiroga is buried in La Recoleta Cemetery in Buenos Aires.
Әдебиетте
Хорхе Луис Борхес «Арман жолбарыстарда» («Dreamtigers») «Өлі адамдардың әңгімесінде» Кирога мен Росас арасындағы ойдан шығарылған диалог жазды.
Jorge Luis Borges wrote an imaginary dialogue between Quiroga and Rosas in Dead Men's Dialogue, in Dreamtigers.