Кіріспе

Аргентиналық саясаткер және генерал Хуан Факундо Кирога (27 қараша 1788 – 16 ақпан 1835) – ел әлі құрылып жатқан кезеңде федерализмді қолдаған Аргентинаның каудильосы (әскери билеуші).

Алғашқы жылдар

Кирога Ла-Риохадағы Сан-Антониода, дәстүрлі бірақ кедей шаруа отбасында дүниеге келді. Бұл отбасы Визигот корольі Рекаред I-ден тараған мал өсірушілер еді. Кирога әлдеқанда ерте жасында Сан-Хуанға білім алуға жіберілді. Өмірінің басында ол тәртіпсіз бала болды және мектептен қашып кетті. Сан-Хуан мен Ла-Риоха арасындағы шөлде саяхаттап жүргенде, ол пумаға кездесіп, өлтіргені айтылады, содан кейін оған "Талаңның жолбарысы" (El Tigre de los Llanos) деген лақап ат берілді, себебі Ланос – оның туған жері. Май революциясы елдің өзін-өзі басқару құқығын жариялағаннан кейін, Кирога тәуелсіздік армиясына қосылуға тырысты. Ол генерал Хосе де Сан-Мартин басқарған "Гранадерос а Кабалло" полкіне қатысу үшін Сан-Луиске сапарлады. Жаман мінезі үшін ол түрмеге қамалып, кейіннен қуылды. Кирога Ла-Риохаға қайтып оралып, 1820 жылға дейін кәсіпкерлікпен айналысты. Сол жылы Буэнос-Айрес орталық үкіметі құлап, провинция автономия алды.

Ла Риоханың губернаторы және федералист көшбасшысы

Кирога провинциялық әскерге қабылданып, тез арада оның қатарында жоғарылап, өзінің харизматикалық қасиеттері арқасында үкіметтің бағын алуға қол жеткізді. 1824 жылғы Конституциялық Конгресс кезінде Кирога өзінің әскерін Анд провинциялары арқылы жүргізіп, президент Бернардино Ривадавияның және алдағы Цисплатин соғысы (1825–1827) үшін міндетті салық жинап жүрген Ұлттық армия офицерлерінің орталықшыл бейімділіктеріне қарсы тұрды. Монархист дін қызметкері Педро Игнасио де Кастро Баррос кеңесімен Кирога «Дін немесе Өлім» туын көтеріп, Буэнос-Айреске қарсы діни соғыс жариялады. Бұл президенттің Римнен тәуелсіз ұлттық шіркеу құруға бағытталған, антиклерикалды заңдарына жауап ретінде болды. Аталған заңдар діни мүлікті мемлекетке беруді, діни ұйымдарды таратуды және аз ұлт өкілдеріне діни еркіндік беруді көздеді. Ол Сан-Хуанның орталықшыл губернаторын, орталық үкімет Ұлыбританиямен бірқатар келісімдерге қол қойғаннан кейін, діни еркіндік орнатылып, Ла-Риоха кеніштері британдық компанияларға пайдалануға берілген соң, құлатты. Кирога Ривадавияны «шіркеуді қуғынға түсіруші» деп есептеді және кейіннен ұлттық үкіметті құлатуға ниеттенген федералистік бүлікшілерге қосылды. Цисплатин соғысынан кейін, қайтып келген армия офицерлері (орталықшыл бейімділіктегі, унитарио деп аталған) Буэнос-Айрестің орталықтандырылған билігін қайта орнату үшін федералистік үкіметтерді құлатты. Генерал Хосе Мария Пас Кордова провинциясын басып алды, ал оның офицерлері ішкі провинциялар арқылы наурыз жүргізді. Кирога оларға қарсы тұруға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Ла-Таблада шайқасында жеңілгеннен кейін Буэнос-Айреске өз еркімен жер аударылды. Сол жерде төңкеріс тез жеңіліске ұшырады. Кирога Кордоваға қарай әскер бастады, бірақ Онкатив шайқасында Пас басқарған, жақсы тәртіптелген әскерлерден жеңілді. Кирога бас иемдеуден бас тартты және одан да амбициялы әрекетке баруға бел буды. Кордованы айналып өту және тікелей Мендосаға шабуыл жасау үшін әлі де туған жерлерінде тұрып жатқан аумақтар арқылы өтті, онда ол сәттілікке қол жеткізді. Ол Анд провинциялары арқылы солтүстікке қарай жорық жүргізіп, ақырында Салтада соңғы унитарио күштерін басқарған генерал Грегорио Араоз де Ламадридті жеңді. Соғыстан кейін Кирога Аргентинадағы федерализмнің жетекшілерінің бірі ретінде танылды (Хуан Мануэль де Росас және Санта-Фе каудильосы Эстанислао Лопеспен бірге). Бірақ Росасқа жолдаған хаттарында өзінің идеяларының шын мәнінде унитарио екенін, бірақ халық федерализмді қалағандықтан федерализмнің жақтаушысына айналғанын мәлімдеді.

Кироганың өлімі және оның салдары

1834 жылы Кирога Буэнос-Айрес губернаторы (және Аргентина Конфедерациясының сыртқы қатынастар өкілі) Мануэль Висенте Мазамен Тукуман мен Салта губернаторлары арасындағы келісімді жарасу үшін тағайындалды, бірақ Салта губернаторы Де ла Торре Кирога келгенге дейін қайтыс болды. Оған кері жолда оны өлтіру жоспарланғаны туралы ескертілді, бірақ Кирога ескертуді елемеді және Буэнос-Айреске сол жолмен оралды. Кордова мен Сантьяго-дель-Эстеро арасындағы Барранка Яко суару орнында қарулы топтар оның мінген каретасына шабуыл жасады. Кирога өзінің харизматикасына сенімді болды және оның тек қана болуы мен нық қадамдары шабуылдаушыларды тоқтатуға жеткілікті деп ойлады, сондықтан карета есігінен шығып, қарулы адамдарға олардың басшысын оған қарсы шығуға шақырды. Бірақ партия басшысы Сантос Перес қауіпсіздік үшін күш қолданып, Кироганы сол көзінен атты. Бұл саяси қылмыс Конфедерацияда үлкен дағдарыс тудырып, Мазаны отставкаға кетуге мәжбүр етті және Росастың үкіметінің құрылуына әкелді. Росас Конфедерация басшысы ретінде қылмыстық тергеуді жетекшілік етті, ол Кордова губернаторы Хосе Висенте Рейнафе мен оның бауырын қылмыстың идеологтары ретінде сотқа өткізумен аяқталды. Олар 1837 жылы Буэнос-Айресте Сантос Переспен бірге дарға асылды. 1845 жылы Доминго Ф. Сармиенто «Факундо, өркениет және жабайылық» атты кітап жазды, онда Аргентинаның саяси және әлеуметтік өміріндегі каудильо басшыларының ықпалы талданды, сонымен қатар бұл Росастың режиміне қарсы наразылық және еуропалық білім мен өмір салтына шақыру болды. Кирога Буэнос-Айрестегі Ла Реколета зиратында жерленген.

Әдебиетте

Хорхе Луис Борхес «Арман жолбарыстарда» («Dreamtigers») «Өлі адамдардың әңгімесінде» Кирога мен Росас арасындағы ойдан шығарылған диалог жазды.