Кіріспе
Ресейлік және кеңестік физик және математик (1888–1925), орыс космологы Александр Александрович Фридман (Фридман немесе Фридман) (16 маусым [ескі стиль бойынша 4], 1888 – 16 қыркүйек 1925) – ресейлік және кеңестік физик және математик. Ол ғаламның кеңейіп жатқаны туралы алғашқы теорияны жасады, бұл процесті басқаратын Фридман теңдеулері деп аталатын теңдеулер жиынтығын әзірледі.
the Russian cosmologist
Alexander Alexandrovich Friedmann (also spelled Friedman or Fridman '/f//r//iː//d//m//ə//n/; Алекса́ндр Алекса́ндрович Фри́дман) (June 16 [O. S. 4], 1888 – September 16, 1925) was a Russian and Soviet physicist and mathematician. He originated the pioneering theory that the universe is expanding, governed by a set of equations he developed known as the Friedmann equations.
Ерте өмір
Александр Фридман композитор және балет бишісі Александр Фридманның (қабылданған еврей кантонистің ұлы) және пианист Людмила Игнатьевна Воячектің (чех композиторы Хинек Воячектың қызы) ұлы ретінде дүниеге келді. Фридман нәресте кезінде Ресей православие шіркеуінде крещениеден өтіп, өмірінің көп бөлігін Санкт-Петербургте өткізді. Фридман 1910 жылы Санкт-Петербург мемлекеттік университетін бітіріп, Санкт-Петербург тау-кен институтында лекция оқыды. Оқушы кезінен бастап Фридман Жакоб Тамаркинмен өмір бойына серік болды, ол да көрнекті математик еді.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Фридман Бірінші дүниежүзілік соғыста Ресей империясы үшін әскери ұшқыш, нұсқаушы болып, соңында революциялық үкімет кезінде ұшақ зауытының басшысы ретінде күресті.
Профессорлық қызмет
Фридман 1922 жылы қозғалатын материя бар, кеңейіп жатқан ғалам туралы идеяны ұсынды. Эйнштейнмен хат алмасу Эйнштейннің дамудағы Ғалам идеясын қабылдауға құштар еместігін және оның орнына Ньютонның тұрақты, мәңгілік Ғалам тұжырымын қолдау үшін өзінің теңдеулерін қайта қарастыруға тырысқанын көрсетеді. 1929 жылы Хаббл қызыл жылжу мен қашықтық арасындағы байланысты жариялады, осыған сәйкес, жақын орналасқан галактикалардың барлығы олардың қашықтығына пропорционалды жылдамдықпен алыстап барады, бұл Карл Вильгельм Вирц бұрын жасаған байқауды ресми түсіндірді. Фридманның жұмысынан хабарсыз бельгиялық астроном Жорж Лемайтр 1927 жылы дербес түрде дамудағы Ғаламды тұжырымдады. 1925 жылдың маусым айында Фридманға Ленинградтағы Бас геофизикалық обсерваторияның директоры қызметі тапсырылды. 1925 жылдың шілдесінде ол рекордтық биіктікке көтерілген шармен ұшуға қатысты, .
Жұмыс
Фридманның 1924 жылғы еңбектері, соның ішінде "Über die Möglichkeit einer Welt mit konstanter negativer Krümmung des Raumes" ("Ғарыштың тұрақты теріс қисықтығы бар әлемнің мүмкіндігі туралы") неміс физика журналы Zeitschrift für Physik (21-том, 326–332 беттерде), Робертсон мен Уокер өздерінің талдауларын жариялағаннан он жыл бұрын оң, нөл және теріс қисықтықты сипаттайтын барлық үш Фридманн моделіне толыққанды ие екенін көрсетті. Жалпы салыстырмалылық теориясының бұл динамикалық космологиялық моделі Үлкен жарылыс және Тұрақты күй теориялары үшін стандарттық модельге айналды. Фридманның жұмысы екі теорияны да тең дәрежеде қолдады, сондықтан ғарыштық микротолқынды сәулеленудің табылуына дейін Тұрақты күй теориясы қазіргі кезде басымдыққа ие болған Үлкен жарылыс парадигмасының пайдасына тоқтатылды. Біртекті және изотроптық ғаламды сипаттайтын Эйнштейннің өріс теңдеулерінің классикалық шешімі Фридманн, Жорж Лемайтр, Говард П. Робертсон және Артур Джеффри Уокердің есімдерімен аталатын Фридманн-Лемайтр-Робертсон-Уокер метрикасы немесе FLRW деп аталды, олар 1920 және 30-шы жылдары Фридманнан тәуелсіз түрде осы мәселемен айналысты. Жалпы салыстырмалылық теориясынан басқа, Фридманның қызығушылықтары гидродинамика және метеорологияны қамтыды. Физиктер Джордж Гамов, Владимир Фок және Лев Васильевич Келлер олардың әкесі қайтыс болғаннан кейін дүниеге келген Александр Александрович Фридманның (1925–1983) әкесі болды. Фридман 1925 жылдың 16 қыркүйегінде дұрыс диагноз қойылмаған тифтен қайтыс болды. Ол Крымдағы бал айынан оралғанда, теміржол станциясынан сатып алынған жуылмаған алмұрт жеген кезде бактерия жұқтырған деген болжам бар.
Мұра
Айдағы Фридман кратері оның құрметіне аталған. Александр Фридман атындағы халықаралық семинар – мерзімді ғылыми шара. Осы жиынның мақсаты – Relativity, Gravitation және Cosmology салаларында, сондай-ақ олармен байланысты салаларда жұмыс істейтін ғалымдар арасында байланыс орнату және дамыту. Оның туғанына 100 жыл толуына арналған гравитация және космология жөніндегі бірінші Александр Фридман атындағы халықаралық семинар 1988 жылы өтті. 2022 жылы Қытайда COVID-19-ға қарсы наразылықтар кезінде Циньхуа университетінің студенттері Фридман теңдеуін наразылық ұраны ретінде көрсеткені байқалды, бұл «еркін адам» туралы тілдерді араластырып ойын жасау арқылы цензурадан қашу және ғаламның кеңеюі арқылы либерализация мен ашылуға сілтеме жасау ретінде түсіндірілді.
Таңдалған жарияланымдар
. Осы мақаланың түпнұсқа орыс тіліндегі қолжазбасы бірнеше хаттармен және жарияланбаған жұмыстармен бірге Эренфест мұрағатында сақтаулы.