Кіріспе

Шекспирдің пьесасы, Уильям Шекспирдің пьесасы.

«Тит Андроник» – Уильям Шекспирдің 1588 және 1593 жылдар аралығында жазылған деп саналатын трагедиясы. Бұл Шекспирдің алғашқы трагедиясы болып есептеледі және көбінесе ол 16 ғасырда көрермендер арасында өте танымал болған өзінің замандастарының зорлық-зомбылыққа толы және қанды кек алу пьесаларын үлгі етіп алуға тырысқандығы ретінде қарастырылады. Рим армиясының генералы Тит, готтар патшайымы Тамораны Римнің жаңа императоры Сатурнинге құл ретінде сыйлайды. Сатурнин оны әйелі етіп алады. Осыдан кейін Тамора, Титус өзінің ұлын өлтіргені үшін одан кек алуға ант етеді. Тит және оның отбасы жауап қайтарады, бұл зорлық-зомбылық пен қанаушылықтың тізбегіне әкеледі. «Тит Андроник» алғашында өте танымал болды, бірақ 17 ғасырдың соңына қарай оның құндылығы төмендеді. Виктория дәуірінде оның графиктік зорлық-зомбылығына байланысты мақұлданбады. Оның беделі 20 ғасырдың ортасында жақсара бастады, бірақ ол әлі де Шекспирдің ең аз құрметтелген пьесаларының бірі болып саналады.

Қысқаша мазмұны

Рим императоры қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай, оның екі ұлы Сатурнин мен Бассиан, кім мұрагер болады деген дауға түседі. Олардың қақтығысы зорлыққа ұласуға айналып келеді, бірақ трибун Маркус Андроник, жаңа император үшін халықтың таңдауы – оның ағасы Тит екенін жариялайды. Тит он жылдық готтарға қарсы жеңісті науқаннан кейін Римге қайтып оралады. Ол өзімен бірге готтар патшайымы Тамораны, оның үш ұлы Аларб, Хирон және Деметрийді, сондай-ақ оның құпия сүйіктісі Аронды тұтқын ретінде әкеледі. Тамораның жалбарынуына қарамастан, Тит өзінің жиырма бір ұлының өліміне кек ретінде үлкен ұлы Аларбты құрбандыққа шалады. Қайғыға толы Тамора мен оның қалған екі ұлы Тит пен оның отбасына кек алуға ант етеді. Ал Тит таққа отыру ұсынысын қабылдамай, билік жүргізуге лайық емес екенін айтып, сайланған Сатурниннің үмітін қолдайды. Сатурнин Титке өзінің император ретіндегі алғашқы әрекеті ретінде оның қызы Лавинияға үйленеceğini айтады. Тит келіседі, бірақ Лавиния Сатурниннің інісі Бассианға уәде берген еді, ол оны босатуға бас тартады. Титтің ұлдары Рим заңына сәйкес Бассианның құқы бар екенін айтады, бірақ Тит оларды тыңдамай, барлығын сатқындықпен айыптайды. Содан кейін төбелес болып, Тит өзінің ұлы Муцийді өлтіреді. Сатурнин Андрониктер отбасын олардың кешірімсіздігі үшін айыптап, Титті Тамораға үйленгеніне таң қалады. Тамора өш алу жоспарын іске асыру үшін Сатурнинге Бассианды және Андрониктер отбасын кешіруге кеңес береді, ол дайынсыз кешіреді. Келесі күні патшалық аң аудару кезінде Арон Деметрий мен Хиронды Лавинияны зорлауға мүмкіндік алу үшін Бассианды өлтіруге көндіреді. Олар Бассианның денесін шұңқырға лақтырып, Лавинияны зорлап, орманда сүйреп апады. Олар оның тілін кесіп, қолынан айырады. Осы уақытта Арон жалған хат жазып, Титтің ұлдары Марций мен Квинтті Бассианды өлтірген деп айыптайды. Ағасының өліміне қайғырып, Сатурнин Марций мен Квинтті тұтқынға алып, өлім жазасына кеседі. Біраз уақыттан кейін Маркус жараланған Лавинияны тауып, оны әкесіне апарады. Тит әлі де ұлдарына тағылған айыптамалардан қорқады, ал Лавинияны көргенде қайғыға батып, күйзеледі. Арон Титке келіп, Сатурнин Марций мен Квинтті аман қалдыратынын айтады, егер Тит немесе Маркус немесе Титтің қалған ұлы Луций қолының біреуін кесіп, оған жіберсе. Маркус пен Луций дайын болса да, Тит Ароннан сол қолын кесіп алып, императорға жібереді. Бірақ хабаршы Марций мен Квинттің кесілген басын және Титтің кесілген қолын әкеледі. Кек алуға толы Тит Луцийге Римнен қашып, бұрынғы жауы – готтардың арасында әскер жинауға бұйрық береді. Кейін Лавиния аузымен және қолдарының арасына ұстаған таяқпен шабуыл жасағандардың есімдерін топыраққа жазады. Осы уақытта Арон Тамораның аралас нәресте туғанын біледі, оның әкесі – Арон, бұл Сатурниннің ашуын тудырады. Тамора сәбиді өлтіруді қалайды, бірақ Арон баланың нәсілін жасыру үшін күтімшіні өлтіріп, ұлын готтардың арасында өсіру үшін қашады. Содан кейін Луций әскерімен Римге қайтып келіп, Аронды тұтқынға алады және сәбиді асып тастаумен қорқытады. Сәбиді құтқару үшін Арон Луцийге барлық кек алу жоспарын айтады. Римде Титтің мінез-құлқынан оның ақыл-есі дұрыс емес екені байқалады. Титтің ақылсыз екеніне сенімді Тамора, Деметрий және Хирон (кеңес, кісі өлтіру және зорлау рухтары ретінде киініп) Титке Луцийдің әскерін Римнен шығарып тастауын сұрап келеді. Тамора (кеңес) Титке егер ол Луцийді Римге шабуыл жасауды кейінге қалдыруға көндірсе, барлық жауларынан кек алатынын уәде етеді. Тит келісіп, Маркусты Луцийді татуласу мейрамына шақыруға жібереді. Өшіру Император мен Тамораны да шақыруды ұсынады, және Тит Зорлау мен кісі өлтіруді өзімен бірге қалдыруды талап етеді. Тамора кеткеннен кейін Тит Хирон мен Деметрийді ұстап, олардың тамағын кесіп, қандарын Лавинияның қолына тапсырады. Тит Лавинияға "пешекші рөлін" ойнайтынын, Деметрий мен Хиронның сүйектерін ұнтақтап ұнтақтап, олардың басын екі пирогқа пісіріп, аналарына беретінін айтады. Келесі күні үйінде той кезінде Тит Сатурниннен қызын зорлаған әке оны өлтіру керек пе деп сұрайды. Сатурнин "олай" деп жауап бергенде, Тит Лавинияны өлтіреді және Сатурнинге зорлау туралы айтады. Император Хирон мен Деметрийді шақырғанда, Тит олардың Тамора жеп жүрген пирогтарда пісірілгенін айтады. Тит Тамораны өлтіреді және дереу Сатурнин өлтіреді, оны кейін Луций әкесінің өлімі үшін өші қанады. Луций император болып жарияланады. Ол Тит пен Лавинияны отбасылық қабірге қоюға, Сатурнинге мемлекеттік жерлеу беруге, Тамораның денесін қала сыртындағы жабайы аңдарға тастауға және Аронды аспанға тігіп қоюға бұйрық береді. Арон соңына дейін өкініш білдірмейді, өмірінде одан да көп зұлымдық жасағанын өкінеді. Луций Аронның жаза ретінде кеудесіне дейін жерге көміліп, шөлдеп, аштықтан өлуі керек деп шешеді, және Арон осылай жазалану үшін алынып кетеді.

Орнату

Тит Андрониктің оқиғасы, Шекспирдің «Юлий Цезарь», «Антоний мен Клеопатра» және «Кориолан» сияқты басқа рим пьесаларынан өзгеше, тарихи емес, ойдан шығарылған. Олардың барлығы нақты тарихи оқиғалар мен тұлғаларға негізделген (немесе «Кориолан» жағдайында, сол кезде деп есептелген). Тіпті «Тит» пьесасының қай уақытта өрбуі де нақты тарихи кезеңге сәйкес келмеуі мүмкін. Пьесаның прозалық нұсқасында (төменде қараңыз) оқиғалар «Теодосийдың кезінде» болған деп көрсетіледі, ол 379-395 жылдары билік еткен. Бірақ пьесаның жалпы атмосферасы Клиффорд Хаффман сипаттаған «кейінгі империялық христиандық Рим» дәуіріне ұқсайды, мүмкін Юстиниан I (527–565) билігі тұсында. Грейс Старри Уэст кейінірек мерзімді қолдайды: «Тит Андрониктің Римі – Бруттан, Цезарьдан және Овидийден кейінгі Рим. Императорды әдетте Цезарь деп атауы, кейіпкерлердің Таркин, Лукреция және Брут туралы әңгімелеуі, олардың Бруттың Римді қайта құруы туралы Ливий мен Плутарх сияқты әдеби көздерден білгенін көрсетеді, сондықтан бұл кейінгі Рим». Дегенмен, кейбіреулер нақты уақытты анықтауға күмәнданады. Мысалы, Джонатан Бейт пьесаның Рим империясының гүлденген кезінде готтарға қарсы он жылдық жеңісті наурыз жорығынан оралған Титпен басталатынын, ал готтардың Римге шабуылымен аяқталуын атап өтеді, бұл империяның құлдырауына ұқсайды. Сол сияқты, Т. Дж. Б. Спенсердің пікірінше, «пьеса рим тарихында белгілі саяси жағдайды қабылдамайды; ол рим саясатының жиынтығы. «Титте» нақты саяси институттар емес, Римде болған барлық саяси институттар қамтылған».

Баллада, проза тарихы және дереккөздер туралы пікірталас

Тит Андроник туындысының бастаулары туралы кез келген талқылау осы әңгіменің тағы екі нұсқасының бар екендігімен қиындыққа толады: прозалық тарих және баллада (екеуі де авторсыз және мерзімі көрсетілмеген). «Тит Андроник шағымы» балладасына алғашқы нақты сілтеме – 1594 жылғы 6 ақпанда баспагер Джон Дантердің «Кітап тізіліміне» енгізген жазбасы. Онда «Тит Андрониктың асыл римдік тарихы» деп аталатын кітаптан кейін «Оның балладасы да оған енгізілді» делінген. Балладаның ең ерте сақталған данасы Ричард Джонсонның «Княздардың ләззаты мен нәзік құштарлықтың алтын гүлдері» (1620) атты еңбегінде кездеседі, бірақ оның жазылған мерзімі белгісіз. Прозалық нұсқа алғаш рет 1736 мен 1764 жылдар аралығында Клюр Диси басып шығарған «Танымал римдік генерал Тит Андроник тарихы» деген атпен жарық көрді (баллада да осы кітапқа енгізілген), алайда ол одан әлдеқайда ертерек деп саналады. Шекспирдің өмірінде жасалған «Кітап тізіліміндегі» авторлық құқық туралы жазбалар прозаның мерзімін анықтауға қатысты белгілі бір дәлелдер ұсынады. 1602 жылғы 19 сәуірде баспагер Томас Миллингтон «Тит Андрониктың асыл римдік тарихы» кітабының авторлық құқығының бір бөлігін (Дантер 1594 жылы тізілімге енгізген) Томас Павьерге сатты. Бұл жазба пьесаға қатысты деген кең таралған пікір бар. Алайда, пьесаның келесі басылымы 1611 жылы Эдвард Уайт үшін Эдвард Алльде басып шығарды, бұл Павьердің неге тоғыз жыл бойы авторлық құқыққа ие болғанына қарамастан пьесаны жарияламағаны туралы сұрақ тудырады. Джозеф Куинси Адамс Дантердің 1594 жылғы бастапқы жазбасы пьесаға емес, прозаға сілтеме жасайды деп санайды, ал авторлық құқықтың кейінгі берілуі прозаға қатысты, пьесаға емес, осылайша Павьердің пьесаны жарияламауына түсінік береді. Сол сияқты, В. В. Грег пьесаға қатысты барлық авторлық құқықтар 1600 жылы Дантердің қайтысымен аяқталды деп санайды, сондықтан 1602 жылы Миллингтоннан Павьерге жасалған берілу, егер ол пьесадан басқа нәрсеге, яғни прозаға қатысты болмаса, заңсыз болар еді. Екі ғалым да бұл жазбаның 1594 жылдың басында жасалғанын дәлелдеуге тырысады. Алайда, 1594 жылы прозаның болғанына қарамастан, пьеса, баллада және прозаның қандай ретпен жазылғандығы және қайсысы қайсысының бастау көзі болғандығы туралы нақты дәлелдер жоқ. Дәстүр бойынша, проза түпнұсқа болып саналады, пьеса одан алынған, ал баллада пьеса мен прозадан туындаған. Адамс-младший, Джон Довер Уилсон және Джеффри Буллоу сияқтылар осы реттілікке (проза, пьеса, баллада) берік сенді. Алайда, бұл теория барлық тараптан қабылданбаған. Мысалы, Ральф М. Сарджент Адамс пен Буллоудың проза пьесаның бастау көзі болды деген пікірімен келіседі, бірақ өлең де пьесаның көзі болды деп санайды (проза, баллада, пьеса). Ал Марко Минкофф екі теорияны да қабылдамайды, пьеса алдымен пайда болды және баллада мен прозаның бастау көзі болды деп мәлімдейді (пьеса, баллада, проза). Г. Гарольд Метц Минкоффтың қате болғанын сезінді және проза, пьеса, баллада реттілігінің басымдығын қайта бекітті. Алайда, Г. К. Хантер Адамс, Довер Уилсон, Буллоу, Сарджент, Минкофф және Метцтің бәрі қате болды деп санайды, пьеса прозаның бастау көзі болды, ал екеуі де балладаның бастау көзі болды (пьеса, проза, баллада). 1984 жылы Оксфорд Шекспирінің пьесасының басылымында Юджин М. Уэйт Хантердің теориясын қабылдамайды және түпнұсқа проза, пьеса, баллада реттілігін қолдайды. 1995 жылы Арден Шекспирдің 3-ші сериясы үшін шыққан басылымында Джонатан Бэйт Минкоффтың пьеса, баллада, проза теориясын қолдайды. 2001 жылы Пингвин Шекспирдің пьесасының кіріспесінде (Сония Массаи редакциялаған) Жак Бертхуд Уэйтпен келіседі және бастапқы проза, пьеса, баллада реттілігіне тоқталады. 2006 жылы «Жаңа Кембридж Шекспирінің» қайта қарастырылған басылымында Алан Хьюз де түпнұсқа проза, пьеса, баллада теориясын қолдайды, бірақ балладаның көзі тек пьеса емес, тек проза болды деп болжайды. Қорыта айтқанда, пьесаның, прозаның және балладаның жазылған реті туралы мәселеде жалпы пікір жоқ, тек олардың барлығы 1594 жылға дейін болған деген келісім бар.

Күні

Тит Андроник туралы ең алғашқы мәлімет 1594 жылғы 24 қаңтарда Филипп Хенслоудың күнделігінде кездеседі. Хенслоу пьесаны "ne" деп белгілеген, көптеген сыншылар бұл "жаңа" дегенді білдіреді деп санайды. 29 қаңтарда және 6 ақпанда қосымша қойылымдар өткен. Сондай-ақ, 6 ақпанда баспагер Джон Дантер "Тит Андроник – асыл римдік тарих" деп аталатын кітапты қағазханашылар тізіліміне енгізді. Кейін 1594 жылы Дантер пьесаны "Тит Андроник – ең қайғылы римдік трагедиясы" (ғалымдар бұл шығарманы Q1 деп атайды) деген атпен Эдвард Уайт пен Томас Миллингтонға басып тапсырды. Бұл дерек пьесаның жазылған ең соңғы мерзімі 1593 жылдың соңы екенін көрсетеді. Тит Андроник пьесасының екінші басылымының екі белгілі данасының бірі Эдинбург университетінің мұралық коллекциясында сақталады. Оны 1700 жылы Уильям Хог сыйға берген. 1860 жылдары бұл дана Шекспирді зерттеуші және коллекционер Джеймс Орчард Холливелл Филлипске берілді, ол одан факсимиле жасады. Дэвид Лэйннің делдалдық көмегімен жасалған бұл келісім нәтижесінде Холливелл Филлипс Эдинбург университетінің кітапханасына көптеген кітаптар мен қолжазбаларды сыйға тартты. Дегенмен, пьеса бұдан бірнеше жыл бұрын жазылған болуы мүмкін екенін көрсететін дәлелдер де бар. 1614 жылы Бен Джонсон "Бартоломей жәрмеңкесінің" алғы сөзінде былай деп жазды: "Егер біреу Джеронимо немесе Андроник – ең жақсы пьесалар деп ант берсе, оның пікірі тұрақты және соңғы жиырма бес немесе отыз жылдан бері өзгермеген адам ретінде, оны сынға алуға болмайды". Томас Кидтің "Испания трагедиясының" сәттілігі мен танымалдылығын көптеген замандас құжаттары растайды. Сондықтан Джонсон Титті осы пьесамен қатар қою арқылы, Тит те өз заманында өте танымал болғанын айтады, бірақ 1614 жылға қарай екі пьеса да көне деп есептелді. Егер Джонсонның сөзін сөзбен қабылдасақ, пьеса 1614 жылы 25-30 жаста болса, онда ол 1584 және 1589 жылдар арасында жазылған болуы керек, бұл теорияны барлық ғалымдар бірден жоққа шығармайды. Мысалы, 1953 жылы шыққан "Арден Шекспирдің 2-ші сериясы" басылымында Дж. Си. Максвелл 1589 жылдың соңына жатқызады. Сол сияқты, Э. А. Дж. Хонигман 1982 жылғы "ерте бастау" теориясында Шекспир Лондонға келгенге дейін, шамамен 1590 жылы пьеса жазғанын, ал "Тит Андроник" оның алғашқы пьесасы болғанын, ол шамамен 1586 жылы жазылғанын айтады. 1994 және 2006 жылдары шыққан Кембридж Шекспир басылымдарында Алан Хьюз осыған ұқсас пікір білдіріп, пьеса Шекспирдің мансабының басында, Лондонға келгенге дейін, мүмкін 1588 жылы жазылғанын айтады. Алайда, көптеген ғалымдар 1590 жылдан кейінгі мерзімді ұсынады. Бұл пікірдің негізгі аргументтерінің бірі – Q1 титул бетінде пьеса үш түрлі труппаға жатқызылған: Дерби труппасы, Пемброк труппасы және Сассекс труппасы ("Дербидің құрметті графы, Пемброк графы және Сассекс графының қызметкерлері"). Бұл Елизавета заманындағы пьесалардың көшірмелерінде сирек кездеседі, олар әдетте бір труппаға ғана сілтеме жасайды. Егер тізімнің реті хронологиялық болса, мысалы, Юджин М. Уэйт пен Жак Бертхуд сияқты, онда Сассекс труппасы пьесаны орындаған соңғы труппа болған, яғни ол 1594 жылғы 24 қаңтарға дейін сахнада болған. Уэйт пьесаның бастапқыда Дерби труппасына тиесілі болғанын болжайды, бірақ 1592 жылғы 23 маусымда Лондон театрлары обадан жабылып, Дерби труппасы пьесаны Пемброк труппасына сатқан. Олар Бат пен Лудлоуға аймақтық турнеге шықты, бірақ тур қаржылық сәтсіздікке ұшырады және труппа 28 қыркүйекте Лондонға қайтып келді. Содан кейін олар пьесаны Сассекс труппасына сатты, олар 1594 жылғы 24 қаңтарда Роза театрында орындады. Егер бұл теория дұрыс болса, пьеса 1592 жылдың басында немесе ортасында жазылған болуы мүмкін. Алайда, Джонатан Бейт пен Алан Хьюз тізімнің хронологиялық екеніне ешқандай дәлел жоқ екенін және басқа титул беттерінде мұндай болжам жасауға ешқандай прецедент жоқ екенін дәлелдеді. Сонымен қатар, пьесаның кейінгі басылымдарында актерлік труппалардың басқа реті келтірілген – Пемброк труппасы, Дерби труппасы, Сассекс труппасы және Лорд Чемберлен труппасы, бұл рет кездейсоқ екенін және пьесаны даталауға көмектеспейтінін көрсетеді. Сондықтан, тіпті 1590 жылдан кейінгі мерзімді ұсынатын ғалымдар арасында да 1592 жыл жалпыға бірдей қабылданбайды. Мысалы, Жак Бертхуд Шекспирдің Дерби труппасымен тығыз байланыста болғанын және "Тит Андроник" Дерби труппасының репертуарына 1591 жылдың соңында немесе 1592 жылдың басында енген болуы керек деп санайды. Бертхуд бұл оның 1591 жылы жазылғанын көрсетеді. Тағы бір теорияны Джонатан Бейт ұсынады, ол Q1 пьесасында барлық 16 ғасырлық пьесаларда кездесетін "әртүрлі уақыттар" деген түсініктеме болмағанын маңызды деп санайды. Басылымшылар пьесаның танымалдылығын көрсету үшін титул бетінде пьеса "әртүрлі уақыттар" көрсетілгенін жазған, ал Q1-да бұл түсініктеме болмауы пьеса жаңа болғанын, әлі еш жерде қойылмағанын көрсетеді. Бейт Лавинияның зорлануына дейін Хирон мен Деметриус Бассианус денесін жастыққа пайдалануға ант ететініне де мән береді. Бейт бұл оқиғаны Томас Нашедің "Бақытсыз саяхатшы" романымен байланыстырады, ол 1593 жылғы 27 маусымда аяқталған. Бейт үшін Джордж Пилдің "Гартер орденінің құрметі" поэмасымен тілдік ұқсастықтар да маңызды. Бұл поэма 1593 жылғы 26 маусымда Генри Перси, Нортумберлендтың 9-шы графының Гартер орденіне қабылдануын тойлау үшін жазылған. Бейт бұл үш дерек пьесаның 1592 жылдың маусымында театрлар жабылуына дейін Шекспирдің "Генрих VI" трилогиясын аяқтағанын көрсетеді. Одан кейін ол "Венера мен Адонис" және "Лукрецияның зорлануы" поэмаларында көмектесу үшін классикалық антикварлыққа жүгінеді. Содан кейін, 1593 жылдың соңында, театрлар қайта ашылуы мүмкін болғандықтан, және классикалық материал әлі есінде болғандықтан, ол "Тит Андроник" трагедиясын жазды, Нашенің романын және Пилдің поэмасын оқығаннан кейін, бұл оның 1593 жылдың соңында жазылғанын көрсетеді. Басқа сыншылар пьесаның мерзімін анықтау үшін ғылыми әдістерді қолдануға тырысты. Мысалы, Гэри Тейлор стилометрияны, әсіресе қысқартулар, сөйлеу тілі, сирек сөздер және функциялық сөздерді зерттеуді қолданды. Тейлор пьесаның барлық бөлігі, 3-кезек, 2-көрініс болмағанда, "Генрих VI", 2-бөлім және "Генрих VI", 3-бөлімнен кейін жазылғанын қорытындылады, ол 1591 жылдың соңына немесе 1592 жылдың басына жатқызады. Сондықтан Тейлор "Тит Андроник" пьесасының 1592 жылдың ортасында жазылғанын айтады. Ол 3.2-нің, тек 1623 жылғы Фолио мәтінінде кездесетінінің, 1593 жылдың соңында жазылған "Ромео мен Джульеттамен" бір уақытта жазылғанын да айтады. Алайда, егер пьеса 1588 (Хьюз), 1589 (Максвелл), 1591 (Бертхуд), 1592 (Уэйт және Тейлор) немесе 1593 (Бейт) жылдары жазылған болса, онда Хенслоу 1594 жылы оны "ne" деп неге атады? Р. А. Фокс және Р. Т. Рикерт, Хенслоудың күнделігінің қазіргі редакторлары, "ne" жаңа лицензияланған пьесаны білдіруі мүмкін екенін айтады, егер Уэйттің Пемброк труппасының Сассекс труппасына құқықтарын сатқанын қабылдасақ. Фокс және Рикерт "ne" жаңа өңделген пьесаны білдіруі мүмкін екенін де айтады, бұл Шекспирдің 1593 жылдың соңында оны өңдегенін көрсетеді. Уэйт бұл ұсынысты Джон Довер Уилсон мен Гэри Тейлор Q1 мәтінінде өңдеулер болғанын көрсеткенін ескере отырып, өте маңызды деп санайды. Алайда, "ne" сөзінің "жаңа" дегенді білдіретініне толық сенімділік жоқ, 1991 жылы Уинфрид Фрейзер "ne" сөзінің "Ньюингтон Баттс" деген аббревиатура екенін айтты. Брайан Викерс және басқалар Фрейзердің аргументтерін сенімді деп санайды, бұл Хенслоудың жазбасын түсіндіруді одан да қиын жасайды.

Мәтін

1594 жылғы пьесаның дәл осындай атаумен жазылған кварто нұсқасы Джеймс Робертс арқылы Эдвард Уайт үшін 1600 жылы қайта басылды (Q2). 1602 жылдың 19 сәуірінде Миллингтон авторлық құқықтағы үлесін Томас Павиерге сатты. Дегенмен, пьесаның келесі нұсқасы 1611 жылы Уайт үшін Эдвард Алльде басып шығарған, "Тит Андроникстің ең қайғылы трагедиясы" деген сәл өзгертілген атаумен қайтадан жарық көрді (Q3). Q1 "жақсы мәтін" деп есептеледі (яғни нашар кварто немесе хабарламалы мәтін емес) және пьесаның қазіргі заманғы көптеген басылымдарының негізін құрайды. Q2, көрінеу, Q1-дің зақымдалған данасына негізделген, себебі онда бірнеше жолдар жоқ, олар типографтың болжамдарымен ауыстырылған. Бұл әсіресе пьесаның соңында байқалады, онда Луцийдің соңғы сөзіне төрт жол диалог қосылған: "Аронға әділдік жасалсын, сол қараңғы моор, / Оның кесірінен біздің ауыр тағдырымыз басталды; / Сосын мемлекетті дұрыс басқару керек, / Мұндай оқиғалар оны қайтадан қиратпасын". Ғалымдар типограф соңғы бетке жеткенде зақымды көріп, бірнеше жолдар жоқ деп ойлаған, бірақ шындығында олар болмаған деп санайды. Q2 1904 жылға дейін бақылау мәтіні саналды, сол кезде Швецияда қазіргі Фолгер Шекспир кітапханасында сақталатын Q1 данасы табылды. 1594 жылғы Генрих VI, 2-бөлімнің басылымымен бірге, Фолгердің Q1 "Титус" пьесасы – ең ерте сақталған Шекспир пьесасы. Q2 сонымен қатар Q1-дегі бірқатар ұсақ қателерді түзетеді. Q3 – Q2-нің одан әрі нашарлауы, ол Q2 мәтініне бірнеше түзетулер енгізеді, бірақ одан да көп қателіктерді тудырады. 1623 жылғы Бірінші Фолио мәтіні (F1), "Тит Андроникстің қайғылы трагедиясы" деген атпен, негізінен Q3 мәтініне негізделген (сондықтан қазіргі редакторлар Шекспирдегідей Фолио мәтінін емес, Q1-ді бақылау ретінде пайдаланады). Алайда, Фолио мәтінінде кварто басылымдарында кездеспейтін материал бар, ең алдымен 3-ші актінің 2-ші көрінісі (сонымен қатар "шыбық өлтіру көрінісі" деп те аталады). Q3, шамасы, Фолионың негізгі көзі болғанымен, түсіндірмелер жазылған промптердің данасы да қолданылған, әсіресе сахналық нұсқауларға қатысты, олар барлық кварто мәтіндерінен едәуір ерекшеленеді. Осылайша, бүгінгі күні Тит Андроник деп танылатын пьесаның мәтіні Q1 және F1 материалдарының үйлесімінен тұрады, оның басым көпшілігі Q1-ден алынған.

Пичэм суреті

Титтің мерзімі мен мәтініне қатысты маңызды дәлел – «Пикхэм суреті» немесе «Лонглит қолжазбасы»; қазір Лонглиттегі Баф маркизінің кітапханасында сақталған, Шекспирдің замандас суретінің жалғыз сақталған мысалы. Сурет Титтің қойылымын бейнелейтіндей, оның астында диалогтың бір бөлігі келтірілген. Эвгений М. Уэйт осы сурет туралы: «жесттер мен костюмдер Элизавета дәуіріндегі актерлік өнердің көрнекі әсерін басқа ешбір дерек көзінен гөрі айқынрақ көрсетеді» дейді. Дегенмен, бұл құжат дәлел ретінде мойындалмай, түрлі интерпретацияларға себеп болды, әсіресе оның мерзімі жиі күмәндануға түсті. Суретте көшірілген мәтін Q1, Q2, Q3 және F1 нұсқаларынан алынған сияқты, сонымен қатар авторлық түзетулер де бар, бұл мәселені одан әрі қиындатады. Бұған қоса, Шекспирдің туындыларын жасаумен айналысқан Джон Пэйн Коллиермен байланысы болуы оның түпнұсқалығына күдік тудырды, ал кейбір ғалымдар оның «Тит Андроник» емес, басқа пьесаны бейнелейтінін және Шекспир зерттеушілері үшін пайдасы шектеулі екенін айтады.

Тарихи сын

Тит өзінің заманында өте танымал болғанмен, 17-18 және 19 ғасырлар бойы Шекспирдің ең жамандалған пьесасы болды, ал 20 ғасырдың соңғы жартысында ғана осы жамандау үлгісі төмендеу белгілерін көрсетті. Пьесаға жасалған ең алғашқы сын-пікірлердің бірі 1687 жылы Эдвард Равенскрофттың театрлық бейімдемесінің кіріспесінде жарияланды: «Титус Андроник немесе Лавинияның зорлануы». Апат, Шекспирдің шығармаларынан өңделген. Равенскрофт бастапқы пьеса туралы айта келіп, «Бұл оның барлық шығармаларындағы ең дұрыс емес және ең ұйымдаспаған туындысы. Ол құрылыс емес, көбінесе қиындының үйіндісі сияқты» деп жазды. 1765 жылы Сэмюэл Джонсон пьесаны сахналау мүмкіндігіне күмән келтірді, «осы жерде көрсетілген қатыгездік пен жалпы қырғын кез келген көрерменге төзімділікпен қабылдануы қиын» деп мәлімдеді. 1811 жылы Аугуст Вильгельм Шлегель пьесаның «трагедиялық идеяға қате сәйкес жасалғанын, қатыгездік пен зорлық-зомбылықтың жинақталуымен қорқыныштыға айналып, терең әсер қалдырмағанын» жазды. 1927 жылы Т. С. Элиот оны «қашан да жазылған ең ақымақ және ең әсерсіз пьесалардың бірі, Шекспирдің оған қатысы бар екеніне сенуге болмайтын пьеса, Пилдің қолымен жазылған ең жақсы үзінділеріне тым жоғары құрмет көрсетілген пьеса» деп атады. 1948 жылы Джон Довер Уилсон пьесаның «Елизавета заманының эшафодынан қанды денелермен жүкті, шапқыншы мен қоңырау киген Бедламның палачтарымен жүретін, бұзылған арба сияқты соққыға ұшырағанын» жазды. Ол, егер пьеса Шекспирден басқа біреудің туындысы болса, жоғалып, ұмытылар еді дейді; дәстүр бойынша Шекспирдің жазғаны (Довер Уилсон күдіктенгені) оны есте сақтап, оның ішкі қасиеттері үшін емес. Алайда, пьесаның сыншылары болғанымен, оның жақтастары да пайда бола бастады. 1998 жылы жарық көрген «Шекспир: Адамның өнертабысы» атты кітабында Харольд Блум Титті жылдар бойы болған әртүрлі сыншыл шабуылдардан қорғап, пьесаның «пародия» болуы керектігін және «егер сіз оны тура түсінсеңіз» ғана жаман екенін айтты. Ол көрермендердің реакциясы тең емес екенін, бұл режиссерлердің Шекспирдің «Марлоуды мазақтап, пайдаланып» жатқан ниетін дұрыс түсінбеуінің салдары екенін және оның жалғыз қолайлы режиссері Мел Брукс болатынын мәлімдеді. 2001 жылы Жак Бертхоу екінші дүниежүзілік соғыстан кейін «Тит Андроникке тек мәтін және библиографиялық зерттеушілердің аз ғана тобы ғана мән бергенін» атап өтті. Оқырман оны таба алса, көбінесе зорлық-зомбылық пен өркөкіректіліктің қорқынышты жиынтығы ретінде қарады, ал театр менеджерлері оны түбегейлі қайта жазуды қажет ететін сценарий ретінде немесе жұлдызды актер үшін шоу-бизнес мүмкіндігі ретінде қарады. 1987 жылы «Заманауи Шекспир» сериясы үшін А. Л. Роуз пьесаның тағдыры 20 ғасырда өзгеруінің себебін түсіндірді: «цивилизацияланған Виктория дәуірінде пьесаны орындауға болмайды, өйткені оған сенуге болмайды. Біздің заманымыздың қорқынышы, түрме лагерьлері мен қарсылық қозғалыстарының қорқынышты қатыгездіктері, азаптау мен мүкіс етумен қатар, ойынның адам денесін тамақтандыру, бұл мүмкін емес болып қалды». 1994 жылы «Офф Бродвейде» қойылымды сахналап, 1999 жылы фильмге түсірген режиссер Джули Таймор бұл пьесаны «Шекспирдің қазіргі заманғы пьесаларының ішіндегі ең маңыздысы» деп тапқаны үшін таң қалды. Тарихтағы ең зорлық-зомбылық кезеңінде өмір сүріп жатқанымызға сенгендей, Таймор бұл пьесаның викториялықтарға қарағанда бізге көбірек қатысы бар деп санайды; «бұл бүгінгі күнге жазылған пьеса сияқты, ол қазірдің иісі келеді». Джонатан Форман Нью-Йорк Пост газеті үшін Таймордың фильмін қарастырған кезде келісіп, «Бұл біздің заманымыздың Шекспир пьесасы, Руанда мен Боснияның дәуіріне тікелей сөйлейтін өнер туындысы» деді.

Авторлығы

Пьесаның сындық тарихында ең көп талқыланатын тақырып – авторлық мәселе. «Титтің» үш кварто басылымының ешқайсысы автордың атын көрсетпейді, бұл Елизавета заманының пьесалары үшін қалыпты жағдай еді. Дегенмен, Фрэнсис Мерес 1598 жылы «Палладис Тамия» еңбегінде осы пьесаны Шекспирдің трагедияларының бірі ретінде тізімдейді. Сонымен қатар, Джон Хемингес пен Генри Конделл Шекспирдің авторлығына соншалықты сенімді болғандықтан, 1623 жылы оны «Бірінші фолиоға» қосты. Осылайша, Шекспирдің пьесаны жазғанын көрсететін нақты дәлелдердің аздығына байланысты, авторлық туралы сұрақтар көбінесе жазу стилінің нашарлығына және пьесаның замандас драматургтердің туындыларымен ұқсастығына аударылады. Шекспирдің авторлығын алғаш күмәнге түсірген адам – 1678 жылы Эдвард Равенскрофт болды, ал он сегізінші ғасыр бойында көптеген белгілі шекспиршілер оның ізінен ерді: Николас Роу, Александр Поуп, Льюис Теобальд, Сэмюэл Джонсон, Джордж Стивенс, Эдмонд Малоун, Уильям Гатри, Джон Аптон, Бенджамин Хит, Ричард Фармер, Джон Пинкертон және Джон Монк Мейсон, ал он тоғызыншы ғасырда Уильям Хазлитт пен Сэмюэл Тейлор Кольридж. Барлығы Шекспирдің авторлығына күмән келтірді. XVIII ғасырда Шекспирге қарсы қозғалыс соншалықты күшті болды, 1794 жылы Томас Перси «Ежелгі ағылшын поэзиясының қалдықтарына» кіріспесінде: «Ең жақсы сыншылар Шекспирдің пьесаны жазу айыбынан толық ақталды» деп жазды. Сол сияқты, 1832 жылы «Globe Illustrated Shakespeare» пьесаның «варварлығы» Шекспирге тән емес болғандықтан, бұл мәселеде бірауыздылық бар екенін мәлімдеді. Алайда, көптеген шекспиршілер пьесаны Шекспирден басқа біреу жазды деп сенгенімен, он сегізінші және он тоғызыншы ғасырларда осы теорияға қарсы шыққандар да болды. Олардың бірі – Эдвард Капелл, ол 1768 жылы пьесаның нашар жазылғанын айтса да, оны Шекспир жазғанын мәлімдеді. Шекспирдің авторлығын қолдаған тағы бір маңызды ғалым – 1843 жылы Чарльз Найт. Бірнеше жылдан кейін Август Вильгельм Шлегель мен Герман Ульричи сияқты бірқатар танымал неміс шекспиршілері де пьесаны Шекспир жазды деген сенімдерін білдірді. ХХ ғасырдың сындық талдауы Шекспирдің пьесаны жазғанын дәлелдеу немесе жоққа шығарудан аулақ болып, авторлық мәселесіне назар аударды. Равенскрофт бұл туралы 1678 жылы айтқан, ал қазіргі заманғы алғашқы ғалым Джон Маккиннон Робертсон 1905 жылы осы теорияны зерттеді, ол: «Пьесаның көп бөлігін Джордж Пил жазды, ал қалған бөлігінің көп бөлігін Роберт Грин немесе Кид, ал кейбіреулерін Марлоу жазды деп болжады». 1919 жылы Т. М. Паррот Пилдің 1-ші, 2.1-ші және 4.1-ші актілерін жазғанына келді, ал 1931 жылы Филип Тимберлейк Парроттың тұжырымдарын растады. Робертсон, Паррот және Тимберлейкке қарсы алғашқы сыншы – Э. К. Чемберс, ол Робертсонның әдістемесіндегі кемшіліктерді табысты ашты. 1933 жылы Артур М. Сэмпли Пилдің авторлығына қарсылық білдіру үшін Парроттың әдістерін қолданды, ал 1943 жылы Херевард Тимблби Прайс Шекспирдің жалғыз жазғанын айтты. 1948 жылдан бастап Джон Довер Уилсонның еңбектері бойынша көптеген ғалымдар Шекспир мен Пилдің қандай да бір жолмен ынтымақтасқан деген теорияны қолдауға бейім болды. Довер Уилсон, өз кезегінде, Шекспирдің бастапқыда Пил жазған пьесаны редакциялағанына сендірді. 1957 жылы Р. Ф. Хилл пьесадағы риторикалық құрылғылардың таралуын талдау арқылы мәселеге жақындады. 1919 жылы Паррот пен 1931 жылы Тимберлейк сияқты, ол Пилдің 1-ші, 2.1-ші және 4.1-ші актілерін жазды, ал Шекспир қалған барлық бөлігін жазды деген қорытындыға келді. 1979 жылы Макдональд Джексон сирек кездесетін сөздерді сынау арқылы Паррот, Тимберлейк және Хилл сияқты бірдей қорытындыға келді. 1987 жылы Марина Тарлинская иамбикалық пентаметрлік сызықтағы қысымдардың пайда болуын сандық талдау арқылы Пилдің 1-ші, 2.1-ші және 4.1-ші актілерін жазғанын қорытындылады. 1996 жылы Макдональд Джексон «және» мен «мен» сөздерінің жаңа метрикалық талдауымен авторлық мәселесіне оралды. Оның зерттеулері сонымен қатар Пилдің 1-ші, 2.1-ші және 4.1-ші актілерін жазғанын көрсетті. Алайда, Шекспир бұл пьесаны жалғыз жазды деп сенетін ғалымдар әрқашан болды. Мысалы, пьесаның ХХ ғасырғы түрлі ғылыми басылымдарының көптеген редакторлары авторлық теорияға қарсы пікір білдірді: Юджин М. Уэйт 1985 жылы «Оксфорд Шекспир» басылымында, Алан Хьюз 1994 және 2006 жылдары «Кембридж Шекспир» басылымында, ал Джонатан Бэйт 1995 жылы «Арден Шекспир» басылымында. Алайда, Бэйт 2002 жылы Брайан Викерстің «Шекспир, авторлық серіктес» кітабын қолдады, ол Пилдің 1-ші, 2.1-ші және 4.1-ші актілерінің авторы екенін дәлелдеді. Викерс пьесадағы көптеген риторикалық құрылғылардың таралуын талдағаннан басқа, үш жаңа авторлық сынақты ойлап тапты: көп буынды сөздерді талдау, аллитерацияның таралуын талдау және шақыру сөздерін талдау. Оның зерттеулері Пилдің 1-ші, 2.1-ші және 4.1-ші актілерін жазғанын көрсетті. Викерстің тұжырымдарына барлығы келіспеді. «Жаңа Оксфорд Шекспир» басылымының «Авторлық серігінде» жүргізілген келесі зерттеулер 4.1-ші көрініс Шекспирге емес, Пилге тиесілі емес екенін және 1623 жылғы фолио басылымында ғана кездесетін «Шыбық көрінісі» (3.2) Шекспир қайтыс болғаннан кейін, 1616 жылы Томас Миддлтон қосымша жазғанын көрсетті. Дэррен Фрибури Джонс «Shakespeare's Borrowed Feathers» еңбегінде осы тұжырымдарға қарсы шығып, Пилдің 4.1-ші актісінің авторлығын растайтын жаңа дәлелдер келтірді және «Шыбық көрінісі» бұрынғы басылымдарда болмаса да, бастапқы пьесаның бөлігі болғанын, бірақ Шекспир мен Пилдің көріністері біріктірілген кезде алынып тасталғанын мәлімдеді.

Өнер көрсету

Титтің ең алғашқы нақты қойылымы 1594 жылғы 24 қаңтарда тіркелді, сол күні Филип Хенслоу Суссекстің адамы Тит пен Ондроник туралы қойылымды атап өтті. Хенслоу театрды нақты атамағанымен, бұл "Роза" театры болғанға ұқсайды. 28 қаңтар мен 6 ақпан күндері қосымша қойылымдар өтті. 5 және 12 маусымда Хенслоу "Адмиралдың адамы" мен "Лорд Чемберленнің адамы" бірлесіп "Ньюингтон Баттс" театрында осы пьесаны тағы екі рет қойғанын жазды. 24 қаңтардағы қойылым үш фунт сегіз шиллинг табыс әкелді, ал 29 қаңтар мен 6 ақпан күндері өткен қойылымдар екеуі де екі фунттан табыс тапты, бұл маусымның ең табысты пьесасы болды. Келесі тіркелген қойылым 1596 жылғы 1 қаңтарда болды, сол күні Лондон актерлерінің тобы, мүмкін Чемберленнің адамы, Рождество мерекесінде Экстон бароны сэр Джон Харрингтонның сарайындағы Берлиде осы пьесаны қойды. Дегенмен, кейбір ғалымдар 1594 жылғы қаңтардағы қойылым пьесаның алғашқы қойылымы болмағанын айтады. 1592 жылғы 11 сәуірде Хенслоу Дербидің адамы Тит пен Веспасиан атты пьесаның он қойылымын тіркеді, кейбір зерттеушілер, мысалы Э.К. Чемберс, оны Шекспирдің пьесасымен байланыстырды. Алайда, көптеген ғалымдар Тит пен Веспасианды 69-79 жылдары билік еткен рим императоры Веспасиан және оның ұлы Тит туралы пьеса деп санайды. Бұл екеуі сол кезде көптеген әңгімелердің нысаны болды, сондықтан олар туралы пьеса жазылуы таңқаларлық емес еді. Довер Уилсон Тит пен Веспасианның Тит Андроник екендігі туралы теория 1865 жылғы ағылшын аудармасынан, ал ол 1620 жылғы неміс аудармасынан жасалғанын айтады, онда Луций Веспасиан деп аталған. Пьесаның өз заманында танымал болғаны белгілі болғанымен, көптеген жылдар бойы басқа қойылымдар тіркелмеген. 1668 жылғы қаңтарда Лорд Чемберлен бұл пьесаны Король компаниясына тиесілі жиырма бір пьесаның бірі ретінде тіркеді, олар бұрын "Блэкфрайерс" театрында қойылған, "Оның серіктерінің бұрынғыда "Блэкфрайерсте" қойылған пьесаларының тізімі, енді оның серіктеріне жаңа театрда рұқсат етілген". Дегенмен, басқа ақпарат берілмеген. XVII, XVIII және XIX ғасырлардың соңында пьесаның бейімделулері сахнада басымдық алды, ал 1596 жылғы Берлидегі қойылымнан және 1667 жылға дейінгі "Блэкфрайерстегі" қойылымнан кейін, ХХ ғасырдың басына дейін Англияда Шекспирдің түпнұсқа мәтінінің нақты қойылымы тіркелмеген. 300 жылдан астам уақыттан кейін ағылшын сахнасына оралған бұл пьеса 1923 жылғы 8 қаңтарда Роберт Аткинстің режиссерлігімен "Олд Вик" театрында қойылды, ол жеті жылдық кезеңде Шекспирдің барлық драмалық туындыларын қою жобасының бір бөлігі болды. Бұл қойылымда Титус рөлін Уилфред Уолтер, Тамора рөлін Флоренс Сондерс, Аарон рөлін Джордж Хейс және Лавиния рөлін Джейн Бэкон сомдады. Сол кездегі сын-пікірлер Хейстің өнерін жоғары бағаласа, Уолтердің ойынына бірқалыптылықпен қарады. Аткинс пьесаны Елизавета дәуірінің театрлық дәстүріне сәйкес қара фон мен минималды реквизиттермен сахналады. Қойылымға сын-пікірлер әртүрлі болды, кейбіреулері түпнұсқа пьесаның сахнаға оралуын құптады, ал енді біреулері Аткинстің неге осымен айналысқанын түсінбеді, себебі әртүрлі бейімделулер одан да жақсырақ және әлі де қолданыста болды. Дегенмен, пьеса кассада үлкен табысқа ие болды, ол "Complete Works" жобасының ең табысты қойылымдарының бірі болды. Шекспирдің мәтінінің АҚШ-тағы ең ерте қойылымы 1924 жылғы сәуірде Йель университетінің "Альфа Дельта Фи" ерлік қоғамы Джон М. Бердан мен Э.М. Вуллидің режиссерлігімен Роберт Гриннің "Friar Bacon және Friar Bungay" пьесасымен бірге қойды. 3.2, 3.3 және 3.4 бөлімдерінен кейбір материалдар алынып тасталса да, пьесаның қалған бөлігі өзгеріссіз қалды, зорлық-зомбылық пен қанға көп көңіл бөлінді. Бұл қойылымның актерлік құрамы жоғалып кеткен. Англиядағы ең танымал және ең табысты қойылым 1955 жылы Корольдік Шекспир театрында Питер Бруктың режиссерлігімен қойылды, онда Титус рөлін Лоренс Оливье, Тамора рөлін Максин Одли, Аарон рөлін Энтони Куэйл және Лавиния рөлін Вивьен Ли сомдады. Брукке "Макбетті" қою мүмкіндігі ұсынылған, бірақ ол одан бас тартып, оның орнына "Титті" қоюды шешті. Бұқаралық ақпарат құралдары бұл қойылым сәтсіздікке ұшырайды және Бруктың мансабының аяқталуын білдіруі мүмкін деп болжады, бірақ керісінше, бұл үлкен коммерциялық және сындық жетістікке ие болды, көптеген сын-пікірлер Бруктың өзгертулері Шекспирдің сценарийін жақсартқанын айтты (Маркустың Лавинияны ашқаннан кейін айтқан ұзақ сөзі алынып тасталды және 4-ші акттегі кейбір көріністер қайта ұйымдастырылды). Оливье өзінің рөлі үшін және Титусты шынымен де жанашырлықпен бейнелегені үшін ерекше мақтау алды. Мысалы, Дж.С. Трюин былай жазды: "Актер Титустың тозағына еніп кетті; біз сөздердің жеткіліксіздігін ұмытып, оның бейнесіне баяндалдық". Бұл қойылымда зорлық-зомбылықты басуға көңіл бөлінді: Хирон мен Деметриус сахнадан тыс өлтірілді, Квинт пен Марцийдің басдары көрінбеді, медбике пышақталмай, тұншықтырылды, Титустың қолы көрінбеді, қан мен жаралар қызыл ленталармен бейнеленді. Эдвард Тростл Джонс бұл қойылымның "стильделген арақашықтық эффектілерін" қолданғанын айтты. Лавиния зорлықтан кейін алғаш рет пайда болатын көрініс ерекше қорқынышты деп танылды, оның жаралары білегінен және аузынан иілген қызыл ленталармен бейнеленді. Дегенмен, кейбір сыншылар қойылымды тым әдемілеп көрсеткенін, оны шынайы емес еткенін айтты, Лавинияның тілі кесілгеніне қарамастан, оның бетінің тазалығына назар аударды. 1957 жылы Корольдік Шекспир театрындағы сәтті қойылымнан кейін пьеса Еуропа бойынша гастрольдік сапарға шықты. Бұл қойылымның бейнежазбасы жоқ, бірақ көптеген фотосуреттер сақталған. Бруктың қойылымы режиссерлерге осы пьесаны қоюға ынта берген сияқты, және 1955 жылдан бері ағылшын және американдық сахналарда осы пьесаның көптеген қойылымдары өтті. Бруктан кейін келесі маңызды қойылым 1967 жылы Балтимордағы "Centre Stage" театрында Дуглас Силдің режиссерлігімен өтті, ол екінші дүниежүзілік соғыстағы түрлі жауынгерлерді еске түсіретін костюмдермен ерекшеленді. Силдің қойылымы заманауи кезең мен Титус дәуірі арасындағы параллельдіктерді көрсету үшін театрлық реализмді пайдаланды, соның салдарынан зорлық-зомбылық пен кек қайтарудың жалпылама сипатын көрсетті. Сил пьесаны 1940 жылдарға орналастырды және концлагерьлер, Катын қасіреті, Нюрнберг митингтері және Хиросима мен Нагасакидегі бомбалау сияқты оқиғалармен байланыстырды. Сатурнинус Бенито Муссолиниге негізделген, оның барлық ізбасарлары толығымен қара киім киген, Титус прус армиясының офицеріне ұқсаған, Андрониктер нацилік белгілерді тағынған, ал пьесаның соңындағы готтар одақтас әскерлерінің формасын киген, соңғы көріністегі өлтірулер барлығы оқпен орындалды, ал пьесаның соңында свастикалар сахнаға төгілді. Пьесаға сын-пікірлер әртүрлі болды, көптеген сыншылар Силдің Андрониктерді нацистермен байланыстыруын неге таңдағанын түсінбеді, бұл аралас метафораны тудырды деп мәлімдеді. Кейіннен 1967 жылы Силдің реалистік қойылымына тікелей жауап ретінде Джеральд Фридмен Джозеф Папптың "Shakespeare Festival" үшін Манхэттендегі "Delacorte Theater" театрында Джек Холландердің Титус, Олимпия Дукакистің Тамора, Мозес Ганннің Аарон және Эрин Мартиннің Лавиния рөлінде сомдаған қойылымды қойды. Фридмен Силдің қойылымын көрген және оның "детальдар мен нақты уақыт құрылымы тұрғысынан біздің шындығымызды ояту арқылы" сәтсіздікке ұшырағанын сезінген. Ол реалистік түрде ұсынылғанда пьесаның жарамсыз екенін, өте көп практикалық сұрақтар тудыратынын айтты, мысалы Лавиния неге қан кешіп өлмейді, Маркус оны ауруханаға неге апармайды...

Пьесалары

Пьесаның алғашқы танымал бейімделуі он алтыншы ғасырдың соңғы жылдарында пайда болды. 1620 жылы неміс тіліндегі "Englische Comedien und Tragedien" атты басылымында "Тито Андрониконың және өркөкірек Кэйзеріннің аса қайғылы трагедиясы" ("Eine sehr klägliche Tragaedia von Tito Andronico und der hoffertigen Käyserin darinnen denckwürdige actiones zubefinden") атты пьесасы жарық көрді. Фредерик Меньюс жазған бұл пьеса Роберт Браун мен Джон Гриннің саяхатшы ойыншылар тобы орындаған Тит пьесасының нұсқасы болды. Тито Андрониконың басты сюжеті Титпен бірдей, бірақ барлық кейіпкерлердің есімдері әртүрлі, Титтің өзін қоспағанда. Прозада жазылған пьесада ұшқышты өлтіру сахнасы (3.2) жоқ, Бассиан таққа Сатурнинге қарсы емес, Алларб жоқ, Квинт пен Муций тек өлгеннен кейін ғана көрінеді, көптеген классикалық және мифологиялық сілтемелер алынып тасталды; сахналық нұсқаулар әлдеқайда күрделі, мысалы, банкет сахнасында Тит қанға батылған жыртық киім киіп, қан тамған касап пышағын ұстап тұр. 1637 жылы голланд драматургы Ян Вос пьесаның 1641 жылы жарық көрген Aran en Titus атты нұсқасын жазды, ал 1642, 1644, 1648 және 1649 жылдары қайта басылып шықты, оның танымалдылығын көрсетеді. Пьеса 1621 жылы жазылған, қазір жоғалған Адриан Ван ден Бергтың шығармасына негізделген болуы мүмкін, ол ағылшын Титусы мен неміс Тито Андрониконың құрамасы болуы мүмкін. Востың пьесасы Ааронға бағытталған, ол соңғы сахнада сахнада тірідей өртеледі, бұл адаптацияларда маврды алдыңғы планға қою және пьесаны оның өлімімен аяқтау дәстүрін бастайды. Ең ерте ағылшын тіліндегі бейімдеу 1678 жылы Эдвард Равенскрофттің "Дрюри Лейнде" болды: Тит Андроник немесе Лавинияны зорлау. Шекспирдің шығармаларынан алынған трагедия, Тит ролімен Томас Бетертон, Аарон ролімен Сэмюэл Сэндфорд. Оның алғы сөзінде Равенскрофт былай деп жазды: "Ескі пьесаны осымен салыстырып көріңіз, автордың барлық жұмыстарында үлкен өзгерістер мен толықтырулар болмаған, тіл ғана емес, көптеген көріністер де жаңа болды: сонымен қатар негізгі кейіпкерлердің көпшілігі жоғарылатылды және сюжет көп өсті". Пьеса үлкен табысқа ие болды және 1686 жылы қайта жаңғыртылып, келесі жылы жарық көрді. Ол 1704 және 1717 жылдары қайта жаңғыртылды. 1717 жылы қайта жанданған фильмде Джон Миллс Тит роліне, миссис Гифард Тамора роліне, Джеймс Куин Аарон роліне және Джон Турмонд Сатурнин роліне түскен. Пьеса 1718 және 1719 жылдары (Аронның рөлін Джон Бикерстаффпен) және 1721 жылы (Томас Уокердің рөлін ойнаған) қайта жаңғыртылды. Куин 1718 жылы Дрюри-Лейнді тастап, Джон Ричке тиесілі Линкольннің қонақүйі Филдске кетті. Ричтің актерлері Шекспирдің шығармашылығына аз ғана тәжірибе жинаған, ал Куин көп ұзамай басты тартымдылық ретінде жарнамаланды. 1718 жылы адаптация Линкольн қаласында екі рет ұсынылды, екі рет де Куин Ааронның рөлін сомдады. 1720-1721 жылдар маусымында бұл пьеса үш қойылыммен 81 фунт стерлинг жинады. Куин Ааронның рөліне ұқсас болды, ал 1724 жылы ол өз пайдасына орындалатын пьеса ретінде бейімделуді таңдады. Равенскрофт пьесаға үлкен өзгерістер енгізді. Ол 2.2 (аң аулауға дайындық), 3.2 (ұш өлтіру сахнасы), 4.3 (атыс жебелерін және клоунды Сатурнинге жіберу) және 4.4 (клоунды өлтіру) барлық бөліктерін алып тастады. Көбінесе зорлық-зомбылық азайтылған; мысалы, Хирон мен Деметрийдің өлтірілуі де, Титтің қол-аяғы кесу де сахнадан тыс орын алды. Бірінші сахнадағы маңызды өзгеріс, әрі пьесаның қалған бөлігіне үлкен әсер ететін нәрсе, бұл Аларбтың құрбандығына дейін, Тамораның бірнеше жыл бұрын Тит ұлдарының бірін тұтқындағаны және Титтің өтінішіне қарамастан оған мейірім көрсетуден бас тартқаны туралы айтылады. Ааронның Равенскрофта Шекспирдегіге қарағанда әлдеқайда үлкен рөлі бар, әсіресе 1-ші актіде, онда бастапқыда Деметрий мен Тамораға берілген жолдар оған беріледі. Тамора іс-әрекет кезінде емес, одан бұрын, сәбиді жасырын түрде мейірбике ұстап тұрады. Құпияны сақтау үшін, Аарон бала күтушіні өлтіреді, ал бала күтушінің күйеуі емес, Луций, баламен бірге Римнен кетіп бара жатқанда, Ааронды тұтқынға алады. Сонымен қатар, Люцийдің әскері готтардан емес, Андроникиге адал римдік жүзбасылардан тұрады. Соңғы акт де әлдеқайда ұзағырақ; Тамора мен Сатурнин екеуінің де өлімге әкелетін пышақтарынан кейін ұзақ сөйлеулері бар. Тамора баласын өзіне әкелуді сұрайды, бірақ ол оны алғаннан кейін дереу пышақпен шағады. Аарон Тамораның қазір зұлымдықта өзін жеңгеніне өкінеді; "Ол мені өз өнерімде жеңді – / Мені өлтіруде жеңді – Өз баласын өлтірді./Маған беріңіз – Мен жеймін". Ол тірідей өртеледі, бұл пьесаның кульминациясы. 1839 жылдың қаңтар мен ақпан айларында Натанэль Баннистер жазған, режиссерлық салған және өзі де бас рөлде ойнаған бейімделу Филадельфиядағы Уолнат Стрит театрында төрт түнді көрсетілді. Пьеса бағдарламасында мынадай ескерту болды: "Менеджер, бұл пьесаны Н. Х. Баннистер Шекспирдің тілінен бейімдегенін хабарлайды, құлаққа жағымсыз әсер ететін әрбір сөзді мұқият болдырмаған, және пьесаны олардың шешіміне толық сеніммен ұсынады". 1878 жылғы "Филадельфия сахнасының тарихы", 4-томда Чарльз Дуранг былай деп жазды: "Баннистер оның поэзиясының сұлулығын, оқиғалардың қарқындылығын шебер сақтады және қорқынышты жағдайларды шеберлікпен жойды, бірақ драманың барлық қызығушылығын сақтады". Бұл өнім туралы басқа ештеңе белгілі емес. Ұлыбританиядағы пьесаның ең сәтті бейімделуі 1850 жылы Ира Алдридж және С. А. Сомерсет жазған. Аарон кейіпкерге бағытталды, ол пьесаның батыры болды (Алдридж ойнады), Лавинияның зорлауы және мүшелерін кесу алынып тасталды, Тамора (Скифия патшайымы) ұятты және құрметті болды, Аарон оның досы болды, ал Хирон мен Деметрий анасына деген махаббаттан ғана әрекет етеді. Сатурнин ғана шынымен зұлым кейіпкер. Пьесаның соңына қарай Сатурнин Ааронды ағашқа байлап, оның баласын Тибрге лақтырады. Аарон өзін босатып, баладан кейін өзенге секіреді. Соңында Сатурнин Ааронды улайды, бірақ Аарон өлгенде Лавиния оны зорлаудан құтқартқаны үшін оның баласын қарауға уәде береді. Бұл бейімделуге Алдридж үшін Дублинде 1847 жылы жазылған "Зараффа, құл патшасы" пьесасынан алынған толық көрініс енгізілді. Алғашқы қойылымдардан кейін Алдридж пьесаны репертуарында сақтап, ол кассада өте табысты болды және кемінде 1857 жылға дейін Англияда, Ирландияда, Шотландияда және Уэльсте сахналана берді, ол 26 сәуірде "The Sunday Times" газетінен мақтау алды. Сол кезеңдегі рецензенттердің көпшілігі Алдридж/Сомерсет қайта жазуы Шекспирдің түпнұсқасынан әлдеқайда жоғары екеніне келісті. Мысалы, "The Era" рецензенты былай деп жазды:

Келесі бейімделу 1951 жылы Кеннет Тинан мен Питер Майерс "Ирвинг театрындағы Гранд Гиньоль" ұсынымының бөлігі ретінде "Андроник" атты тридцать бес минуттық нұсқасын қойды. "Қиямет театры" дәстүрінде жасалған қойылымда барлық зорлық-зомбылық көріністері біріктірілді, қандылық күшейтілді және Аарон толығымен алынып тасталды. 11 қарашадағы "Sunday Times" газетіндегі рецензияда Гарольд Хобсон сахнаның "практикалық барлық компаниясы қанды кесектерді маусымдап, каннибал пирогтарын жеп жатқанын" жазды. 1957 жылы "Олд Вик" "Комедия қатесінің" өңделген нұсқасымен бірге қырық бес минуттық қойылымды сахналады. Уолтер Хадд режиссерлік еткен екі пьеса да бір актерлік топпен ойналды, Дерек Годфри Тит рөлінде, Барбара Джеффорд Тамора рөлінде, Маргарет Уайтинг Лавиния рөлінде және Роберт Хелпманн Сатурнин рөлінде. Әдеттегі Элизабеттік өндіріс стилінде сахналаған пьеса аралас пікірлер алды. Мысалы, "The Times" газеті қанды трагедия мен көпіршікті комедияның қосылуының "i...

Музыкалық

Титус Андроник: Музыкалық!, Брайан Колонна, Эрик Эдборг, Ханна Дугган, Эрин Роллман, Эван Вайсман, Мэтт Петраглиа және Саманта Шмиц жазған, 2002 және 2007 жылдар аралығында Колорадо штатының Денвер қаласында Бунтпорт театр компаниясы төрт рет сахналады. Титустың маңызды қойылымын жасауға тырысатын саяхатшы театр актерлерінің тобы ретінде сахналанды. Брайан Колонна Титус рөлінде, Эрин Роллман Тамора (және Маркус) рөлінде, Ханна Дагган Аарон мен Лавиния (Ааронды ойнағанда ол жалған мұрт киген), Эрик Эдборг Луций мен Сатурнин рөлінде және Эван Вайсман, ойын барысында отыздан астам рет өлтірілетін "Көптен өлмейтін адам" рөлінде ойнады. Бұл шығарма өте әзіл-қалжыңға толы болды, мысалы, Лавиния тілі кесілгеннен кейін Бритни Спирс-тің "Oops! I Did It Again" әнін орындады; Сатурнин мен Луций қылышпен шайқасты, бірақ екеуін де бір актер сомдады; Хирон мен Деметрийді тиісінше газ баллоны мен машина радиосы бейнеледі; ал махаббат туған бала қара мұртпен дүниеге келді. Көптеген сыншылар бұл пьесаны Шекспирдің түпнұсқасынан жақсырақ деп санады, ал кейбіреулері Гарольд Блум оны қалай бағалар еді деп ойлады. "Трагедия! Музыкалық комедия", Майкл Джонсон мен Мэри Дэвенпорт жазған, 2007 жылы Нью-Йорк халықаралық фриндж фестивалінде Люсиль Лортель театрында қойылды. Джонсон режиссерлік етті, ал Франсис Ван Ветеринг Титус, Александра Цирвс Тамора, Роджер Кейси Аарон (яғни, Зұлым қара жігіт) және Лорен Хьюетт Лавиния рөлінде ойнады. Фарс ретінде сахналанған қойылымда Лавиния қолы кесілгеннен кейін "Дегенмен, мен әлі де ән айта аламын" атты әнді орындады, бірақ финалға жеткенде Хирон мен Деметрий оралып, тілін кесіп тастайды; Луций Сатурнинге ғашық гомосексуал ретінде бейнеленді, және Титтен басқа барлығы біледі; Тит Мутиусты оған қарсы шыққандықтан емес, Мутиус сарбаз болмай, стэп бишісі болғысы келетінін білгендіктен өлтіреді; Бассиан трансвестит; Сатурнин рецепт бойынша тағайындалған дәрілерге тәуелді; ал Тамора нимфоман.

Фильм

1969 жылы Роберт Хартфорд Дэвис Кристофер Лидің Титус рөлін және Лесли Энн Даунның Лавиния рөлін ойнаған көркем фильм түсіруді жоспарлады, бірақ жоба іске аспады. 1973 жылы Дуглас Хикокс режиссерлік еткен «Қан театры» атты қорқыныш комедиясы пьесаның еркін бейімделуін ұсынды. Фильмде Винсент Прайс Эдвард Лайонхарт рөлінде, ол өзін барлық уақыттағы ең ұлы шекспирлік актер деп есептейді. Ең бағалы сыншылар сыйлығын алмағаннан кейін, ол өзіне нашар баға берген сыншылардан қастықпен кек қайтаруға кіріседі. Кек алудың бір әрекеті – сыншы Мередит Меридьюге (Роберт Морли ойнады) қарсы бағытталған. Лайонхарт Меридьюдің сүйікті пудльдерін ұрлап, оларды пісіріп, содан кейін оны жеуге мәжбүр етеді, барлығын ашып, сыншыны тыныс алуын қиындатып өлтіреді. 1997 жылы тікелей бейнеге шығарылған, зорлық-зомбылықты азайтуға ұмтылған «Титус Андроник: Фильм» Лорн Ричидің режиссерлігінде, Росс Диппел Титус, Олдрих Аллен Аарон және Морин Моран Лавиния рөлінде ойнады. 1998 жылы Кристофер Данн тағы бір бейімдеме жасады, онда Роберт Риз Титус, Кенди К. Свит Тамора, Лекстон Рэли Аарон, Том Деннис Демитриус, Леви Дэвид Тинкер Хирон және Аманда Гезик Лавиния рөлінде ойнады. Бұл нұсқа зорлық-зомбылықты күшейтіп, қанды көріністерді арттырды. Мысалы, алғашқы сахнада Алларбтың терісі тірідей сыпырылып алынып, ішек-қарны ашылып, өртеледі. 1999 жылы Джули Таймор «Титус» атты бейімдемені режиссерлік етті, онда Энтони Хопкинс Титус, Джессика Лэнг Тамора, Гарри Ленникс Аарон (Таймордың 1994 жылғы сахналық қойылымындағы рөлін қайталап) және Лора Фрейзер Лавиния рөлінде ойнады. Таймордың сахналық қойылымы сияқты, фильмде жас бала ойыншық әскерлермен ойнап, ежелгі Римге көшіріледі, онда ол жас Луций рөлін иеленеді. Фильмнің маңызды бөлігі – ежелгі және заманауи элементтердің араласуы: Хирон мен Деметрий қазіргі рок-жұлдыздар сияқты киінеді, ал Андрониктер римдік сарбаздар сияқты киінеді; кейбір кейіпкерлер күймелерді, ал кейбіреулері автомобильдер мен мотоциклдерді пайдаланады; мылтықтар мен қылыштармен қатар арбалар мен семсерлер қолданылады; римдік киімдегі сарбаздар тізімдегі танктерді жүргізеді; ежелгі шарап амфораларымен қатар сыраның бөтелкелері көрінеді; ежелгі киімдегі кейіпкерлерге сөйлеу үшін микрофондар қолданылады. Таймордың сөзіне сүйенсек, бұл уақытқа қарама-қарсылық фильмдегі зорлық-зомбылықтың мәңгілік екенін көрсету үшін, зорлық-зомбылықтың барлық уақытта барлық адамзатқа тән екенін ұғындыру үшін жасалған: «Киім, керек-жарақ, жылқылар немесе күймелер немесе көліктер – бұл кейіпкердің мәнін көрсетеді, оны нақты уақытқа орналастырмайды. Бұл фильмде оқиғалар 1 жылдан 2000 жылға дейін өтеді». Лиза С. Старкс фильмді ревизионистік қорқыныш фильмі ретінде қарастырады және Таймордың өзінің XX ғасырдағы пьесаны қайта қарау процесінің бір бөлігі екенін айтады: «Дәстүрлі түрде сыншылардың айыптауына ұшыраған пьесаны бейімдеу арқылы Таймор бұл үкімді күмәнге салады, осылайша Шекспир канонында пьесаның жаңа оқулары мен қарастыруларына мүмкіндік ашады». Уильям Шекспирдің «Титус Андроник» пьесасын Рихард Гриффин режиссерлік етіп, Найджел Гор Титус, Зоя Пирсон Тамора, Кевин Батлер Аарон және Молли Ллойд Лавиния рөлінде ойнады. Фильм 2000 жылы тікелей бейнеге шығарылды. Род-Айленд штатының Провиденс қаласы мен айналасында 12 000 долларлық бюджетпен түсірілген фильм қазіргі заманғы бизнес ортада өтеді. Сатурнин – әкесінен компанияны мұраға алған корпоративтік басшы, ал готтар қазіргі готтар ретінде бейнеленеді. 2017 жылы Борнилла Чаттерджи режиссерлік еткен «Аштық» фильмінде «Титус Андроник» пьесасы қазіргі Үндістанның Нью-Дели қаласында қайта жаңғыртылды. Басты рөлдерде Насируддин Шах Татагат Ахужа (Титус рөлі), Тиска Чопра Тулси Джоши (Тамора рөлі), Нередж Каби Арун Кумар (Аарон рөлі) және Саяни Гупта Лавлин Ахужа (Лавиния рөлі) ойнады.

Теледидар

1970 жылы фин телеарнасы Yle TV1 Юкка Сипиляның сценарийімен және режиссерлігімен салынған пьесаның қойылымын көрсетті. 1985 жылы BBC өздерінің BBC Television Shakespeare сериясы үшін пьесаның нұсқасын жасады. Джейн Хауэллдің режиссерлігімен қойылған бұл пьеса серияның отыз жетінші және соңғы эпизоды болды. Басты рөлдерде Тревор Пикок – Титус, Эйлин Аткинс – Тамора, Хью Кварши – Аарон және Анна Кальдер Маршалл – Лавиния ойнады. Титус жетінші маусымның қалған бөлігінен кейін бірнеше ай өткен соң көрсетілді, сондықтан BBC пьесадағы зорлық-зомбылықтан алаңдап, цензура мәселелері туындады деген қауесет тарады. Бірақ бұл дұрыс емес еді, себебі кешігудің себебі 1984 жылы болған BBC ереуілі болды. Эпизод 1984 жылдың ақпан және наурыз айларында студияға брондалған, бірақ ереуілге байланысты түсірілімге мүмкіндік болмады. Ереуіл аяқталғаннан кейін студия басқа өндіріс тобымен пайдаланылып жатқандықтан қолдануға болмады. Ал студия бос болған кезде RSC Тревор Пикокты пайдаланып жатты, сондықтан түсірілім жоспарланғаннан бір жыл кейін, 1985 жылдың ақпанында басталды. Бастапқыда режиссер Джейн Хауэлл пьесаны қазіргі Солтүстік Ирландияда қоюды жоспарлаған, бірақ соңында дәстүрлі көрініспен шешім қабылдады. Көріністегі барлық дене бөліктері нақты мәйіттердің суреттеріне негізделген және Корольдік хирургтар колледжі растады. Готтардың киімдері панк стилінде жасалған, ал Хирон мен Деметрийдің киімдері KISS тобының киімдерінен шабыттандырылған. Хирон мен Деметрийдің өлтірілген жеріне жақын жерде ілінген үлкен өлік көрінеді; бұл кошерлік қасапханадан сатып алынған және студия жарығында жылтырауы үшін вазелинмен майланған нағыз қозының денесі болды. Керемет дизайн шешімі ретінде Хауэлл римдік халықтың барлығына ауыздары жоқ бірдей маскалар кигізді, осылайша римдіктердің бетсіз және дауыссыз екенін көрсетуге тырысты, өйткені ол пьесадағы қоғамды "барлығы биліктегілерден басқа бетсіз болып көрінетін қоғам сияқты" деп санады. Бұл қойылым серияның ең мақтаулы пьесаларының бірі болды және көбінесе оң пікірлер жинады. Адаптация көбінесе Q1 нұсқасына дәл келді (3.2 үшін F1 және), бірақ кейбір ұсақ өзгерістер енгізілді. Мысалы, Лавинияның "Иә, осы қателіктер оны ұзақ уақыттан бері танымал етті" (2.3.87) сияқты кейбір жолдар әртүрлі сахналардан алынып тасталды, осылайша готтардың Римде болу мерзіміне қатысты қателіктерді жойды. Басқа мысалдарға Титтің "Ах, неге сен қолдардың атын шақырасың, / Энейге Трояның қалай өртенгенін және қасіретке ұшырағанын екі рет айтуды бұйырасың?" (3.2.26–28), Маркустың "Не, не! Тамораның құмар ұлдары / осы қорқынышты, қанды іс-әрекеттің орындаушылары" (4.1.78–79) және Титус пен Маркустың бұқа мен Арыс туралы қысқа әңгімесі (4.3.68–75) жатады. Адаптацияда кейбір жолдар да бар Q1 кейінгі басылымдарда алынып тасталды; 1.1.35-те Титтің "өзінің батыл ұлдарын / тақтада алып жүр" сөзі "және осы күні, / Андроник ескерткішіне / күнәнің құнын өтеу құрбандығы / және Готтардың ең асыл тұтқынды өлтірді" деп жалғасады. Бұл жолдар әдетте алынып тасталады, өйткені олар Аларбтың құрбандығына қатысты қателіктерді тудырады, ол мәтінде әлі орын алмаған. Алайда, Хауэлл бұл мәселені 1.1.64-те пьесаны бастау арқылы шешті. Содан кейін, 1.1.168-де, Аларбтың құрбандығынан кейін, 1.1.1-1.1.63 жолдары (Бассиан мен Сатурниннің кіріспелері) орын алады, сондықтан Титтің Аларбтың құрбандығына сілтемесі хронологиялық тұрғыдан дұрыс. Адаптациядағы тағы бір ерекше стильдік тәсіл – камераға тікелей бірнеше сөздерді айту. Мысалы, Сатурниннің "Трибуна менің ойларымды тыныштандыру үшін қалай жақсы сөйлейді" (1.1.46); Тамораның 1.1.450–455-те Андрониктерді өлтіру туралы серті (осылайша Сатурнинді кез келген қатысудан босату); Ааронның 2.1-дегі монологы; Ааронның "Иә, және Сатурнинге де осылай жарайды" (2.1.91); Ааронның 2.3-тегі монологы; Тамораның "Енді мен сүйікті Морымды іздеймін, / және менің ұлдарым осы тролльді құртады" (2.3.190–191); Ааронның 3.1-дегі екі жағы (ll.187–190 және 201–202); Луцийдің "Енді мен Готтарға барып, күш жинаймын, / Рим мен Сатурнинден кек аламын" (3.1.298–299); Маркустың "Ой, көктейсің бе, жақсы адам?" (4.1.122–129); Жасы Луцийдің 4.2-дегі жағы (ll.6 және 8–9); Ааронның "Енді мен Готтарға, жылдам қызыл құстың қанатындай, / осы қазынаны қолдарымда орналастырамын, / және императрицаның достарын жасырын күтемін" (4.2.172–174); және Тамораның "Енді мен сол ескі Андроникке барамын, / және менде бар барлық өнермен оны бағындырамын, / соққан Луцийді соғысқан Готтардан тартып алам" (4.4.107–109). Түпнұсқа пьесадан ең маңызды айырмашылық – адаптациядағы Жасы Луцийдің рөлі, ол әлдеқайда маңыздырақ тұлға; ол 1-әрекет бойына қатысады және Муцийдің өлімінен кейін қаруды табады; Титус шыбықты өлтіру үшін оның пышағын пайдаланады; ол Хирон мен Деметрийді ұстауға көмектеседі; ол соңғы сахнада қатысады. Джули Теймор 1999 жылғы фильмдік адаптациясында істегендей, Хауэлл Жасы Луцийді қойылымның ортасына қойды, "біз балаларға не істеп жатырмыз?" деген сұрақты тудыру үшін. Пьесаның соңында, Луций соңғы сөзін айтқанда, камера оның әкесінен емес, алыс фондық және назарсыздан қарап тұрған Жасы Луцийге тікелей бағытталды, ол Аарон баласының қабіріне (экрандан тыс өлтірілген) қорқынышпен қарайды. Осылайша қойылым "бір жағынан баланың өлтіру мен мүгедектікке реакциясы туралы болды. Біз оның тәжірибесіздігінен айырылып, кек алу оқиғасына тартылып бара жатқанын көреміз; бірақ соңында ол сонымен қатар қайырлылық пен соғымпаздыққа қабілетті екенін сезінеміз". 2001 жылы South Park анимациялық ситкомы пьеса негізінде эпизод жасады. "Scott Tenorman Must Die" эпизодында Эрик Картман Скотт Тенормандан алаяқтыққа ұшырайды. Картман ақшасын қайтару үшін әртүрлі әдістерді қолданады, бірақ Скотт әрқашан бір қадам алда болады. Содан кейін ол Скотттан кек алуды шешеді. Көптеген сәтсіз әрекеттерден кейін ол Скотттың ата-анасын өлтіріп, денелерін аштан құйрыққа дейін пісіріп, Скоттқа жеуге беретін жоспар құрады. Содан кейін ол Скотттың аштан анасының саусағын тауып алғанда қуанышпен оның алдағанын жариялайды. Netflix телесериалы Unbreakable Kimmy Schmidt басты кейіпкерлердің бірі, бастапқыда Рональд Вилкерсон деп аталған, кейін Титус Андромидон деп ат қойды, бұл осы пьесадан алынған болуы мүмкін.

Радио

Бұл пьеса радиода өте сирек қойылған. 1923 жылы BBC радиосында пьесадан үзінділер таратылды, оларды Кардифф станциясының репертуарлық труппасы Шекспирдің пьесаларын таныстыратын бағдарламалар сериясының екінші бөлімі ретінде "Шекспир түні" деп атады. 1953 жылы BBC Үшінші бағдарламасы радио үшін Дж. К. Труин бейімдеген пьесаның 130 минуттық нұсқасын эфирге шығарды, онда Титус рөлін Балиол Холлоуэй, Тамора рөлін Соня Дресдал, Аарон рөлін Джордж Хейс және Лавиния рөлін Жанетт Трегартен сомдады. 1973 жылы BBC Radio 3 Мартин Дженкинс режиссерлік еткен бейімделуді эфирге шығарды, онда Титус рөлін Майкл Алдридж, Тамора рөлін Барбара Джеффорд, Аарон рөлін Джулиан Гловер және Лавиния рөлін Фрэнсис Джитер ойнады. 1986 жылы Австрия радиоарнасы Österreich 1 Курт Клингердің бейімделуін қойды, онда Титус рөлін Ромвальд Пекни, Тамора рөлін Марион Деглер, Аарон рөлін Вольфганг Бек және Лавиния рөлін Элизабет Августин сомдады.

Цитаталар

Тит Андроникке қатысты барлық сілтемелер, егер басқаша көрсетілмесе, 1594 жылғы Q1 мәтініне негізделген Оксфорд Шекспирінен (Уэйт) алынған (3.2-ден басқа, ол 1623 жылғы фолио мәтініне негізделген). Оның сілтеме жүйесі бойынша 4.3.15 – 4-ші актінің 3-ші сахнасының 15-ші жолы.

Тит Андрониктің басылымдары

Адамс, Джозеф Куинси (ред.) Шекспирдің «Титус Андроник: Бірінші кварто», 1594 (Нью-Йорк: C. Scribner's Sons, 1936)
Бейлдон, Генри Бэллиз (ред.) «Тит Андроник» трагедиясы (Арден Шекспир, 1-ші серия; Лондон: Арден, 1912)
Барнет, Сильван (ред.) «Тит Андроник» трагедиясы (Signet Classic Shakespeare; Нью-Йорк: Signet, 1963; қайта қараланған басылым, 1989; 2-ші қайта қараланған басылым 2005)
Бейт, Джонатан (ред.) «Тит Андроник» (Арден Шекспир, 3-ші серия; Лондон: Арден, 1995)
Бейт, Джонатан және Расмуссен, Эрик (ред.) «Тит Андроник» және «Тимон Афиналық»: екі классикалық пьеса (The RSC Shakespeare; Лондон: Macmillan, 2008)
Крос, Густав (ред.) «Тит Андроник» (The Pelican Shakespeare; Лондон: Penguin, 1966; қайта қараланған басылым 1977)
Довер Уилсон, Джон (ред.) «Тит Андроник» (The New Shakespeare; Кембридж: Cambridge University Press, 1948)
Эванс, Г. Блейкмор (ред.) «Риверсайд Шекспирі» (Бостон: Houghton Mifflin, 1974; 2-ші басылым, 1997)
Гринблат, Стивен; Коэн, Уолтер; Говард, Жан Е. және Маус, Кэтрин Айсман (ред.) «Нортон Шекспирі»: Оксфорд Шекспирі негізінде (Лондон: Norton, 1997)
Харрисон, Г. Б. (ред.) «Тит Андроник» трагедиясы (The New Penguin Shakespeare; Лондон: Penguin, 1958; қайта қараланған басылым, 1995)
Хьюз, Алан (ред.) «Тит Андроник» (The New Cambridge Shakespeare; Кембридж: Cambridge University Press, 1994; 2-ші басылым 2006)
Массаи, Соня (ред.) «Тит Андроник» (The New Penguin Shakespeare, 2-ші басылым; Лондон: Penguin, 2001)
Максвелл, Дж. С (ред.) «Тит Андроник» (Арден Шекспир, 2-ші серия; Лондон: Арден, 1953)
Макдональд, Расселл (ред.) «Тит Андроник» (The Pelican Shakespeare, 2-ші басылым; Лондон: Penguin, 2000)
Тейлор, Гэри; Джоуетт, Джон; Терри Бурус және Габриэль Иган (ред.) «Жаңа Оксфорд Шекспирі» (Оксфорд: Oxford University Press, 2016-17)
Уэйт, Юджин М. (ред.) «Тит Андроник» (The Oxford Shakespeare; Оксфорд: Oxford University Press, 1984)
Уэллс, Стэнли; Тейлор, Гэри; Джоуетт, Джон және Монтгомери, Уильям (ред.) «Оксфорд Шекспирі»: Толық шығармалар (Оксфорд: Oxford University Press, 1986; 2-ші басылым, 2005)
Верстин, Пол және Моват, Барбара А. (ред.) «Тит Андроник» (Folger Shakespeare Library; Вашингтон: Simon & Schuster, 2005)

Екіншілік көздер

Блум, Гарольд. Шекспир: Адамның өнертабысы (Нью-Йорк: Нью-Йорк баспасы, 1998)
Бойд, Брайан. "Тит Андрониктегі жиі кездесетін сөздер: Пилдің болуы", Ескертпелер мен сұрақтар, 42:3 (қыркүйек 1995), 300–307
Брокбанк, Филип. "Шекспир: оның тарихтары, ағылшын және римдік" Кристофер Рикс (редактор), Әдебиеттің жаңа тарихы (3-том): 1710 жылға дейінгі ағылшын драмасы (Нью-Йорк: Питер Бедрик, 1971), 148–181
Брюхер, Ричард. ""Трагедия күледі": Тит Андрониктегі комикалық зорлық", Ренессанс драмасы, 10 (1979), 71–92
Брайант, Джозеф Аллен. "Аарон және Шекспирдің зұлымдарының үлгісі" Дейл Б. Дж. Рэндалл мен Джозеф А. Портер (редакторлар), Ренессанс қағаздары 1984: Оңтүстік-Шығыс Ренессанс конференциясы (Дурхам, Солтүстік Каролина: Дьюк университетінің баспасы, 1985), 29–36
Було, Джеффри. Шекспирдің баяндау және драмалық көздері (6-том): Басқа "классикалық" пьесалар (Нью-Йорк: Колумбия университетінің баспасы, 1966)
Кэрролл, Джеймс Д. "Горбодук және Тит Андроник", Ескертпелер мен сұрақтар, 51:3 (күз, 2004), 267–269
Чернайк, Уоррен. "Шекспир, автор: Бес бірлескен пьесаның тарихи зерттеуі (кітап шолуы)", Қазіргі тіл шолуы, 99:4 (2004), 1030–1031
Кристенсен, Энн. ""Аспазды ойнау": Тит Андрониктегі еркектерді тәрбиелеу", Холгер Клейн мен Роуланд Уаймер (редакторлар), Шекспир және тарих. (Шекспирдің жылнамасы), (Льюистон: Эдвин Меллен баспасы, 1996), 327–354
Коэн, Дерек. Шекспирдің зорлық мәдениеті (Лондон: Сент-Мартин баспасы, 1993)
Дэниел, П. А. Шекспирдің пьесалары сюжеттерінің уақыт талдауы (Лондон: Жаңа Шекспир қоғамы, 1879)
Дессен, Алан С. Шекспир сахнада: Тит Андроник (Манчестер: Манчестер университетінің баспасы, 1989)
Добсон, Майкл С. Ұлттық ақынның жасалуы: Шекспир, бейімделу және авторлық, 1660–1769 (Оксфорд, Оксфорд университетінің баспасы, 1995)
Дюти, Г. И. Шекспир (Лондон: Хатчинсон, 1951)
Фоусетт, Мэри Лафлин. "Қорал/Сөздер/Көз жастары: Тит Андрониктегі тіл және дене", ELH, 50:2 (Жаз, 1983), 261–277
Foakes, R. A. және Rickert R. T. (редакторлар) Хенслоудың күнделігі (Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1961; 2-ші басылым, тек Фукс редакциялаған, 2002)
Фрибери Джонс, Даррен. Шекспирдің қарызға алған қауырсындары: Ертедегі қазіргі драматургтар әлемнің ең ұлы жазушысын қалай қалыптастырды (Манчестер: Манчестер университетінің баспасы, 2024)
Гудвин, Джон. Корольдік Шекспир театры компаниясы, 1960–1963 (Лондон: Макс Рейнхардт, 1964)
Грин, Дарра. "Біз бір жамандық жасадық па?": Тит Андрониктегі бұзушылық, ишара және аудиторияның қабылдауы", Шекспирдің Англиясындағы сахналық бұзушылықтар. Рори Логнан мен Эдель Семпл (редакторлар). (Нью-Йорк: Палгрейв Макмиллан, 2013), 63–75 беттер.
Хаакер, Энн. "Non sine causa: Тит Андрониктегі тақырыптық құрылымда эмблемалық әдіс пен иконологияны қолдану", Ренессанс драмасындағы зерттеу мүмкіндіктері, 13 (1970), 143–168
Халлидей, Ф. Е. Шекспирдің серігі, 1564–1964 (Балтимор: Пингвин, 1964)
Гамильтон, А. С. "Тит Андроник: Шекспир трагедиясының формасы", Шекспир тоқсандық, 14:2 (Жаз, 1963), 203–207
Хиллс, Джейн. "Жұмысқа жол: Тит Андрониктегі риторикалық контекст", Стиль, 21:2 (Жаз, 1987), 62–75
Хилл, Р. Ф. "Тит Андрониктың композициясы", Шекспир зерттеуі, 10 (1957), 60–70
Хаффман, Клиффорд. "Тит Андроник: метаморфоз және жаңару", Қазіргі тіл шолуы, 67:4 (1972), 730–741
Хулс, С. Кларк. "Әліпбиді тартып алу: Тит Андрониктегі оратория және әрекет", Критика, 21:2 (көктем, 1979), 106–118
Хантер, Г. К. "Тит Андрониктегі көздер мен мағыналар", Дж. С. Грей (редактор) Шекспирге дейінгі айна: Г. Р. Хиббардтың құрметіне эсселер (Торонто: Торонто университетінің баспасы, 1983а), 171–188
"Тит Андрониктегі көздер – тағы бір рет", Ескертпелер мен сұрақтар, 30:2 (жаз, 1983б), 114–116
Джексон, Макдональд П. "Тит Андроник Q (1594) пьесасының 1-әрекетіндегі сахналық нұсқаулар мен сөздердің тақырыптары: Шекспир ме, Пил ме?", Кітаптарды зерттеу, 49 (1996), 134–148
"Шекспирдің ағалары және Пилдің ағалары: Тит Андроник қайтадан", Ескертпелер мен сұрақтар, 44:4 (қараша 1997), 494–495
Джеймс, Хизер. "Тит Андрониктегі мәдени ыдырау: Титті, Вергилийді және Римді арамдау", Джеймс Редмонд (редактор), Драмадағы тақырыптар (Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1991), 123–140
Джонс, Эмрис. Шекспирдің шығу тегі (Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 1977)
Кан, Коппелия. Римдік Шекспир: Жауынгерлер, жаралар және әйелдер (Нью-Йорк: Рутледж, 1997)
Кендалл, Джиллиан Мюррей. ""Маған қолын берші": Тит Андрониктегі метафора және хаос", Шекспир тоқсандық, 40:3 (күз, 1989), 299–316
Кочин, Майкл С. және Кэтрин Филиппакис. "Шекспирдегі зорлау және өркениет". VoegelinView, 28 қыркүйек 2023.
Колин, Филип С. (редактор) Тит Андроник: Критикалық эсселер (Нью-Йорк: Гарланд, 1995)
Котт, Ян. Шекспир біздің замандасымыз (Гарден-Сити, Нью-Йорк: Doubleday Publishing, 1964)
Крамер, Джозеф Е. "Тит Андроник: Fly Killing Incident", Шекспир зерттеуі, 5 (1969), 9–19
Лау, Роберт А. "Тит Андрониктегі римдік фон", Филологияны зерттеу, 40:2 (сәуір 1943), 145–153
Марти, Маркус. "Экстремалдық тіл/Тілдің шектері: Тит Андрониктегі дене тілі және мәдениет"; 7-ші әлемдік Шекспир конгресі, Валенсия, сәуір 2001
Метц, Г. Гарольд. "Тит Андроник тарихы және Шекспирдің пьесасы", Ескертпелер мен сұрақтар, 22:4 (қыс, 1975), 163–166
"Тит Андроник сахна тарихы", Шекспир тоқсандық, 28:2 (жаз, 1977), 154–169
"Шекспирдің ең ерте трагедиясы: Тит Андроникты зерттеу", Фарали Дикинсон университетінің баспасы, 1996
Минкофф, Марко. "Тит Андроник көзі", Ескертпелер мен сұрақтар, 216:2 (жаз, 1971), 131–134
МакКэндлесс, Дэвид. "Екі Титтің әңгімесі: Джули Теймордың сахнадағы және экрандағы көрінісі", Шекспир тоқсандық, 53:4 (қыс, 2002), 487–511
Миола, Роберт С. "Тит Андроник және Шекспирдің Рим мифосы", Шекспир зерттеуі, 14 (1981), 85–98
Муир, Кеннет. Шекспирдің пьесаларының көздері (Лондон: Рутледж, 1977; қайта басылым 2005)
Нево, Рут. "Тит Андрониктегі трагедиялық форма", А. А. Мендилоу (редактор) Ағылшын тілі мен әдебиетін тағы да зерттеу (Иерусалим: Магнес баспасы, 1975), 1–18
Онионс, С. Т. Шекспир сөздігі (Лондон: Оксфорд университетінің баспасы, 1953; 2-ші басылым, Роберт Д. Иглсон редакциялаған, 1986)
Пальмер, Д. Дж. "Айтуға келмейтін нәрсе: Тит Андрониктегі тіл мен әрекет", Критикалық тоқсандық, 14:4 (қыс, 1972), 320–339
Парротт, Т. М. "Шекспирдің Тит Андроникты қайта қарауы", Қазіргі тіл шолуы, 14 (1919), 16–37
Прайс, Херевард. "Тит Андрониктегі тіл", Мичиган академиясының ғылым, өнер және әдебиет қағаздары, 21 (1935), 501–507
"Тит Андроник авторлығы", Англия және герман филологиясы журналы, 42:1 (көктем 1943), 55–81
Пруитт, Анна. "LION Collocation Test-ті жақсарту: Тит Андроник 6-сахнасы (= 4.1) үшін авторлық тест нәтижелерінің салыстырмалы зерттеуі", Гэри Тейлор және Габриэль Эган (редакторлар) Жаңа Оксфорд Шекспир авторлық серігі (Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 2017): 92–106
Рис, Джек Е. "Тит Андрониктегі қорқыныштың формалдануы", Шекспир тоқсандық, 21:1 (көктем, 1970), 77–84
Робертсон, Дж. М. Шекспир Тит Андроникты жазды ма?: Элизабеттік әдебиетті зерттеу (Лондон: Уоттс, 1905)
Росситер, А. П. Мүйіздері бар періште: Шекспирге арналған он бес лекция (Лондон: Лонгманс, 1961; Грэм Стори редакциялаған)
Спеайт, Роберт. Шекспир сахнада: Шекспирдің өнерлерінің суреттелген тарихы (Лондон: Коллинз, 1973)
Сакс, Питер. "Сөздер жеңілмейтін жерде: Кид пен Шекспирдегі қайғы, кек және тіл", ELH, 49:3 (күз, 1982), 576–601
Сэмплей, Артур М. "Пилдің пьесаларындағы сюжеттік құрылым авторлық тест ретінде..."