Кіріспе

Кемеде, ұшақта немесе ғарыш кемесінде орналасқан жарықтар оның орны, бағыты және жағдайы туралы ақпарат береді. Навигациялық жарық, сондай-ақ жүріс немесе позициялық жарық деп те аталады, – су кемесі, ұшақ немесе ғарыш кемесіндегі жарық көзі, ол кеменің орны, бағыты немесе жағдайы туралы ақпарат беруге арналған. Кейбір навигациялық жарықтар қозғалысты басқаруға көмектесу үшін қызыл және жасыл түстермен белгіленеді. Олардың орналасуы халықаралық конвенциялармен немесе Халықаралық теңіз ұйымы (IMO) сияқты азаматтық билік органдарымен міндетті түрде айқындалады. Көптеген адамдардың қате түсінігі – теңіз немесе әуе кемелерінің навигациялық жарықтары жақындап келе жатқан екі кемеден қайсысының "жол беру құқығына" ие екенін көрсетеді; бұл ешқашан дұрыс емес. Дегенмен, қызыл және жасыл түстер қай кеменің "жол беруге" немесе "тұруға" (бағыт пен жылдамдық сақтауға) міндетті екенін көрсету үшін таңдалған. Құрлықтағы көлік қағидаларына сәйкес, екі көліктен оң жақтағысына тұру құқығы беріледі, ал сол жақтағысы жол беруге тиіс. Сондықтан, (сол жақтағы (батыс) жағында) қызыл жарық "сіз жол беруге тиіссіз" дегенді білдіреді, ал (оң жақтағы (оң) жағында) жасыл жарық "Мен жол беремін, сіз тұруыңыз керек" дегенді білдіреді. Егер екі қозғалмалы кеме бетпе-бет жақындасса, екеуі де жол беруге міндетті.

Теңізде жүзу

1838 жылы АҚШ күн бату мен күн шығу аралығында жүретін бу кемелерінің бір немесе бірнеше сигналдық шамдармен жабдырылуын талап ететін заң қабылдады; шамның түсі, көріну қашықтығы және орналасуы нақты көрсетілмеді. 1846 жылы Ұлыбритания 1846 жылғы Бу кемелерінің қатынасы туралы заңды (9 & 10 Vict. c. 100) қабылдады, ол Лорд-адмиралға барлық теңізге шығатын бу кемелерінің шамдармен жабдырылуын талап ететін ережелерді жариялауға өкілеттік берді. Адмиралтейство 1848 жылы осы өкілеттігін пайдаланып, бу кемелерінің қозғалыста болғанда қызыл және жасыл жақтағы шамдарды, сондай-ақ ақ мачталық шамды, ал тоқтағанда бір ақ шамды көрсетуін міндеттеді. 1849 жылы АҚШ Конгресі шамдарға қойылатын талаптарды желкенді кемелерге де қатыстырды. 1889 жылы АҚШ соқтығыстарды алдын алу ережелерін қарастыру үшін алғашқы Халықаралық теңіз конференциясын өткізді. Нәтижесінде қабылданған Вашингтон конференциясының ережелері АҚШ-та 1890 жылы бекітілді және 1897 жылы халықаралық деңгейде күшіне енді. Осы ережелерде бу кемелерінің екінші мачталық шаммен жабдырылуы талап етілді. 1948 жылғы Теңіздегі қауіпсіздік жөніндегі халықаралық конференция 150 футтан (46 м) асатын қуатпен жүретін кемелер үшін міндетті екінші мачталық шамды және дерлік барлық кемелер үшін бекітілген артқы шамды ұсынды. Сол кезден бері ережелер көп өзгерген жоқ. 1972 жылы қабылданған Теңіздегі соқтығыстарды болдырмау жөніндегі халықаралық ережелер (COLREGs) кемелерде болуы тиіс навигациялық шамдарға қойылатын талаптарды белгілейді.

Негізгі жарықтандыру

Су кемелерінің навигациялық жарықтары басқа кемелерге кеменің түрін және салыстырмалы бағытын анықтауға мүмкіндік беруі керек, соның арқасында соқтығысу қаупінің бар-жоғын шешуге болады. Жалпы, желкенді кемелерде оң жақтан алға қарай екі градусқа (22,5°) дейін жарық беретін жасыл жарық, сол жақтан алға қарай екі градусқа дейін жарық беретін қызыл жарық және арт жағынан екі градусқа дейін екі жақтан жарық беретін ақ жарық болуы тиіс. Электр қуатымен жүретін кемелерде осы жарықтардан өзге, ұзындығына қарай бір немесе екі ақ мачталық жарық болуы керек, ол алдыңғы жағынан екі градусқа дейін екі жақтан жарық береді. Егер екі мачталық жарық болса, артқы жарық алдыңғы жарықтан биік болуы керек. Кішкентай электр қуатымен жүретін кемелерде (өлшемінде) үлкен кемелердегі екі немесе үш ақ жарық орнына бір ғана айналмалы ақ жарық болуы мүмкін, сонымен қатар олар қызыл және жасыл навигациялық жарықтарды алып жүруі керек. Ең жоғары жылдамдығы белгілі бір шамадан кем кемелердің навигациялық жарықтары міндетті емес, бірақ олар ақ жарық көрсетуге қабілетті болуы керек. Әрқашан және көп адам жүретін аймақтарда жұмыс істейтін кейбір қайықтарда күндіз де, түнде де көрінуді жақсарту үшін сары жыпылықтайтын маяк болуы мүмкін.

Арнайы маңызы бар жарықтар

Қызыл, ақ және жасыл жүріс шамдарынан өзге, барлық жүріс шамдарынан биік орналасқан және барлық бағыттан көрінетін, мачтаға орнатылған қызыл, ақ және жасыл шамдардың үйлесімі кеменің түрін немесе оның атқаратын қызметін көрсету үшін қолданылуы мүмкін. Қосымша мәліметтер үшін сыртқы сілтемелердегі "Пайдаланушы нұсқаулығын" қараңыз. Аяқтауға тірелген кемелерде бір немесе екі ақ зәкірлі шам (кеменің ұзындығына қарай) орнатылады, олардың барлығын кез келген бағыттан көруге болады. Егер екі шам көрсетілсе, алдыңғы шам артқысынан жоғарырақ болады. "Кішкентай" деп жіктелетін қайықтарда навигациялық шамдар міндетті түрде болуы керек емес және қолға ұсталатын фонарьды пайдалануға рұқсат етіледі.

Әуе қатынасы навигациясы

Әуе кемелерінде су кемелеріндегідей мақсаттағы сыртқы навигациялық жарықтар орнатылған. Олар белсенді ұшу-қону жолағына кіру немесе қозғалтқышты іске қосу сияқты әрекеттерге сигнал беру үшін қолданылады. Дәстүрлі түрде, жарық беру үшін шамдар пайдаланылып келді, бірақ соңғы кезде жарықдиодтар қолданылуда. Ұшақтың навигациялық жарықтары жарты ғасыр бұрын қабылданған теңіз кемелерінің ережелеріне сәйкес келеді: сол қанаттың алдыңғы жиегінде қызыл, ал оң қанаттың алдыңғы жиегінде жасыл жарық орналасқан. Ақ навигациялық жарық мүмкіндігінше артқы жағында, құйрықта немесе әр қанаттың ұшында орналасқан. Ұшақта соқтығысуды болдырмау үшін жоғары қарқынды стробоскоптық жарықтар орнатылған. Соқтығысуға қарсы жарықтар – фюзеляждың жоғарғы және төменгі бөліктерінде, қанат ұштарында және құйрық ұшында жыпылықтайтын жарықтар. Олардың мақсаты – қозғалтқыштардың жұмыс істеуі немесе белсенді ұшу-қону жолағына кіру сияқты жағдайларды жердегі экипаж бен басқа ұшақтарға хабарлау. Азаматтық авиацияда ұшқыштар күн батқаннан күн шыққанға дейін, тіпті қақпадан шыққаннан кейін де навигациялық жарықтарды қосып жүруі керек. Жоғары қарқынды ақ стробоскоптық жарықтар және қызыл жыпылықтайтын маяк – соқтығысуға қарсы жарық жүйесінің бөлігі. 1996 жылғы 11 наурыздан кейін салынған барлық ұшақтарда нашар көріну жағдайында барлық ұшу операциялары кезінде соқтығысуға қарсы жарық жүйесі (стробоскоптық жарықтар немесе айналмалы маяк) қосылуы тиіс. Жақсы көріну жағдайында, тек стробоскоптық жарықтар мен маяк қажет болғанда, жарықты күшейту үшін ақ (мөлдір) жарықтарды пайдалану ұсынылады. Мысалы, ұшақты кері жылжыту алдында, ұшқыш қозғалтқыштар іске қосылатынын жердегі экипажға хабарлау үшін маяктарды қосып қоюы керек. Бұл маяктар ұшу бойына жандырылып тұрады. Рульдау кезінде рульдеу жарықтары қосылады. Ұшу-қону жолағына кіргенде рульдеу жарықтары сөндіріліп, қону жарықтары мен стробоскоптар қосылады. 10 000 фут биіктікке жеткенде қону жарықтары қажет болмайды және ұшқыш оларды сөндіруге құқылы. Қону кезінде осы цикл кері ретпен орындалады. Қону жарықтары – ұшақтың алдыңғы жағында алға және төмен қарай бағытталған жарқын ақ жарықтар. Олардың мақсаты – ұшқышқа қону алаңын көруге және жердегі экипажға жақындап келе жатқан ұшақты көруге мүмкіндік беру. Азаматтық коммерциялық авиалайнерлерде басқа да навигациялық емес жарықтар бар. Оларға компания логотипін құйрық қанатында жарықтандыратын логотиптік жарықтар жатады. Бұл жарықтарды қосу міндетті емес, бірақ көптеген ұшқыштар оларды түнде басқа ұшақтардан көрінуді арттыру үшін қосады. Қазіргі заманғы авиалайнерлерде қанат жарықтары да бар. Олар фюзеляждағы қозғалтқыш қаптамаларының алдында, қанаттың сыртқы жағында орналасқан. Бұл жарықтарды қосу міндетті емес, бірақ кейбір жағдайларда ұшқыштар оларды қозғалтқышты тексеру үшін, сондай-ақ жолаушылар ұшаққа отырғанда ұшақтың жанындағы жерді жақсырақ көру үшін қосады. Сигналдардың халықаралық кодексіне сәйкес, медициналық ұшақтар өздерін тану үшін мүмкіндігінше көп бағыттан көрінетін көк түсті жыпылықтайтын жарықтарды (60-100 жыпылық/минут) пайдалануға құқылы.

Ғарыш кемелерінің навигациясы

2011 жылы ORBITEC ғарыш кемелерінде пайдаланылатын жарықдиодтық (LED) жүйенің алғашқы нұсқасын жасады. Қазіргі уақытта Халықаралық ғарыш станциясына жүк тасымалдауға арналған, экипажсыз көлік кемелері болып табылатын Cygnus ғарыш кемелері, бес жыпылықтайтын жоғары қуатты LED шамдарынан тұратын навигациялық жарықтандыру жүйесін пайдаланады. Cygnus кемесінің сол жағында қызыл, оң жағында жасыл, үстінде екі ақ, ал корпусының астыңғы жағында сары шам жыпылықтайды. SpaceX Dragon және Dragon 2 ғарыш кемелері де қызыл және жасыл шамдармен қатар жыпылықтайтын строб жарығына ие.