Кіріспе

Біріккен Ұлттар Ұйымының мамандандырылған агенттігі

Халықаралық теңіз ұйымы (IMO) – теңіз көлігін реттеуге жауапты Біріккен Ұлттар Ұйымының мамандандырылған агенттігі. IMO 1948 жылы Женевада өткен БҰҰ конференциясында қол жеткізілген келісім бойынша құрылды және он жылдан кейін, 1958 жылдың 17 наурызында алғашқы отырысын өткізді. Бас кеңсесі Лондонда (Ұлыбритания) орналасқан IMO-ның 2024 жылғы мәліметтері бойынша 176 мүше мемлекеті және үш қауымдасқан мүшесі бар. IMCO 1959 жылы қызметін бастаған кезде, бұрынғы бірқатар конвенциялар оның қанатына көшті, олардың ең маңыздысы – 1954 жылғы Мұнаймен теңізді ластануды болдырмау жөніндегі халықаралық конвенция (OILPOL). 1959 жылдың қаңтарында IMO 1954 жылғы OILPOL конвенциясын сақтау және ілгерілету жұмыстарын бастады. IMO басшылығымен конвенция 1962, 1969 және 1971 жылдары өзгертілді. Жаңа құрылған IMCO-ның алғашқы отырыстары 1959 жылы Лондонда өтті. Торри Каньонының қарап тұруы сол кезге дейін тіркелген ең ірі мұнай ластануы оқиғасы болды. Бұл оқиға жаңа конвенциялар қабылдануына түрткіс болды. MARPOL және SOLAS-қа жаңартулармен қатар, IMO XX ғасырдың ортасы мен соңында бірнеше халықаралық теңіз конвенцияларын жаңартуға көмектесті, соның ішінде 1966 жылғы Жүк сызықтары жөніндегі халықаралық конвенция (1930 жылғы бұрынғы конвенцияны алмастырды), 1972 жылғы Теңіздегі соқтығыстарды болдырмау жөніндегі халықаралық ережелер (бұрынғы ережелерді алмастырды) және 1978 жылғы STCW конвенциясы. Осылайша, теңіз көлігі әлі де қашықтық өлшемдері үшін теңіздік шақырым (nmi) және жылдамдық үшін түйін (kn) сияқты метрикалық емес бірліктерді кеңінен қолданатын сирек өнеркәсіп салаларының бірі болып табылады. 1982 жылы IMCO Халықаралық теңіз ұйымы (IMO) болып қайта аталды. Құрылғаннан бері IMO теңіздегі өмірдің қауіпсіздігі мен теңізді қорғауды ғана емес, сонымен қатар қауіпсіз навигацияны, іздеу және құтқару жұмыстарын, кемелердің құлауын жоюды, тоннажды өлшеуді, жауапкершілік пен өтемақыны, кемелерді қайта өңдеуді, теңізшілерді оқыту мен сертификаттауды және қарақшылықты қамтитын теңіздік мәселелердің кең ауқымында жаңа және жаңартылған конвенцияларды жасауды жалғастырып келеді. Соңғы кезде SOLAS конвенциясына Халықаралық кеме және порт объектілерінің қауіпсіздігі кодексі (ISPS Code) арқылы теңіз қауіпсіздігіне басымдық беру үшін өзгерістер енгізілді. IMO кемелерден шығатын түтін газына да көбірек назар аударуда. 1983 жылы IMO Швецияның Мальмё қаласында Дүниежүзілік теңіз университетін құрды және IGC кодексін қабылдауға көмектесті. Ұйым 1982 жылдың соңында жаңа кеңсесіне көшіп, ғимаратты 1983 жылдың 17 мамырында Елизавета II ресми түрде ашты. Ғимараттың алды жағында кеменің мұртының жеті метрлік, он тонналық қоладан жасалған мүсіні орналасқан, ал мүсін алдында теңізші қарауылда тұр.

Құрылымы

ИМО Ассамблеядан, Кеңестен және бес маңызды комитеттен құралған.

ИМО-ның басқаруы

Халықаралық теңіз ұйымының басқару органы – екі жылда бір рет жиналатын Ассамблея. Ассамблея сессиялары арасында Ассамблея сайлаған 40 мүше мемлекеттен тұратын Кеңес басқарушы орган ретінде әрекет етеді. Халықаралық теңіз ұйымының техникалық жұмысын бірқатар комитеттер жүзеге асырады. Хатшылыққа 300-ге жуық халықаралық мемлекеттік қызметкер кіреді, оларды Бас хатшы басқарады. Қазіргі Бас хатшы – Арсенио Домингес, ол 2023 жылдың шілде айында сайланып, 2024 жылдың 1 қаңтарында төрт жылдық мерзімге қызметке кірді. Бұрынғы Бас хатшы – Оңтүстік Кореядан Китак Лим, ол 2015 жылдың маусым айында ИМО Кеңесінің 114-ші сессиясында және 2015 жылдың қараша айында ИМО Ассамблеясының 29-шы сессиясында төрт жылға сайланды. Оның өкілеттігі 2016 жылдың 1 қаңтарында басталды. 2019 жылы Ассамблеяның 31-ші сессиясында ол 2023 жылдың 31 желтоқсанында аяқталатын екінші мерзімге қайта тағайындалды.

NameCountryTerm
Ove Nielsen Дания 1959 1961
William Graham Ұлыбритания 1961 1963
Jean Roullier Франция 1964 1967
Colin Goad Ұлыбритания 1968 1973
Chandrika Prasad Srivastava Үндістан 1974 1989
William A. O'Neil Канада 1990 2003
Efthymios Mitropoulos Грекия 2004 2011
Koji Sekimizu Жапония 2012 2015
Kitack Lim Оңтүстік Корея 2016–2023
Arsenio Dominguez Панама 2024 – қазіргі уақытқа дейін

Қазіргі басымдықтар

IMO-ның соңғы бастамалары SOLAS-қа түзетулер енгізуді қамтыды, оның ішінде жолаушылар кемелеріндегі өрттен қорғау стандарттарын жаңарту, теңізшілерді даярлау, аттестаттау және вахта өткізу стандарттары туралы халықаралық конвенция (STCW), ол теңізшілерді даярлау, аттестаттау және вахта өткізуге қойылатын негізгі талаптарды белгілейді, сондай-ақ теңізді ластанудан қорғау туралы конвенция (MARPOL 73/78), ол барлық танкерлерде екі қабатты корпус болуын міндеттейді. IMO-ның электрондық навигация жүйесі (e-навигация) теңіз навигация жүйелерін теңізшілерге және жағалаудағы көлік қызметтеріне қолжетімді қолдау қызметтерімен үйлестірді. 2005 жылы электрондық навигация стратегиясы бекітілді, ал оны жүзеге асыру жоспары үш IMO кіші комитеті арқылы әзірленді. Жоспар 2014 жылы аяқталып, сол жылдың қараша айында іске асырылды. IMO сонымен қатар теңіз кеңістігі туралы хабардарлықты құру бойынша АҚШ-тың халықаралық және ведомствоаралық күш-жігерінің маңызды серігі және көмекшісі болды.

Қоршаған орта мәселелері

ИМО халықаралық климаттың өзгеруімен күресте маңызды рөл атқарады. ИМО Кемелерден шығатын парниктік газдар жөніндегі жұмыс тобының бірінші сессияаралық отырысы 2008 жылғы 23-27 маусымда Ослода (Норвегия) өтті. Отырыстың мақсаты – халықаралық кеме қатынасынан шығатын парниктік газдар шығарындыларын бақылауға арналған болашақ ИМО режиміне енгізілетін қысқарту механизмдерінің техникалық негізін әзірлеу, сондай-ақ ИМО Теңіз ортасын қорғау комитетінің (MEPC) қарауына ұсынылатын нақты қысқарту механизмдерінің жобасын жасау болды. 2015 жылы ИМО Парижде өткен БҰҰ-ның Климаттың өзгеруі жөніндегі конференциясына қатысып, халықаралық саудамен айналысатын кемелерден шығатын парниктік газдар шығарындыларын азайтуға арналған тиісті халықаралық орган ретінде танылуға тырысты. Алайда, Париж конференциясынан кейін ИМО-ның салыстырмалы әрекетсіздігіне кеңінен сын айтылды. Теңіздегі парниктік газдар шығарындыларын азайтуға бағытталған үш кезеңдік үдерістің алғашқы кезегі – деректерді жинау 2020 жылға дейін жалғасады деп күтілді. 2018 жылы кемелерден шығатын парниктік газдар шығарындыларын азайту жөніндегі ИМО-ның бастапқы стратегиясы қабылданды. 2021 жылы The New York Times газеті ИМО «климаттық ережелерді бірнеше рет кешіктіріп, әлсіретті» деп жазды. ИМО 2004 жылғы Балласт суларын басқару туралы конвенция арқылы балласт сулары мен шөгінділерді шығарудың жаһандық салдарымен күресу үшін де шаралар қабылдады, ол 2017 жылдың қыркүйегінде күшіне енді. 2023 жылдың желтоқсанында ИМО теңізде заңсыз және қауіпті әрекеттер жасау арқылы тәуекел тудыратын «қара флот» танкерлеріне бағытталған қаулы қабылдады. Олардың көпшілігі ескі және сенімсіз болған танкерлер, негізінен Иран мен Ресейге халықаралық санкцияларды бұзу үшін жұмыс істейді және санкциялардан қашу үшін көбінесе мұхиттың ортасында жүк тасымалдау операцияларын жүзеге асырады. Қаулыда мемлекеттер теңізде жүк тасымалдауды заңды түрде тыйым салатын немесе реттейтін шараларды қабылдауға шақырылады, бұл STS операциялары деп белгілі.

Балық аулау қауіпсіздігі

ИМО Кейптаун келісімі – 2012 жылы құрылған Халықаралық теңіз ұйымының халықаралық құқықтық құралы болып табылады. Ол ұзындығы 24 метрден асатын немесе оған тең жалпы тоннажды балық аулау кемелері үшін қауіпсіздіктің ең төменгі талаптарын белгілейді. Келісім әлі күшіне енбеген, бірақ ИМО мүше мемлекеттерді оны ратификациялауға ынталандыруда.