Кіріспе

АҚШ-тың Юта штатының орталық бөлігінде орналасқан өзен.
Севьер өзенінің су жиналатын алабы Ютаның 13 пайызынан астам аумақты құрайды және он округтің бір бөлігін қамтиды, оның ішінде өзен жеті округ арқылы ағады. Севьер – Юта штатының шегінде толығымен ағатын ең ұзын өзен.

Курс

Севье өзені Кен окруғындағы Лонг-Вэллиде Минни-Крик және Тайлер-Крик өзендерінің қосылуынан пайда болады. Оның бастауы Маркагунт платосының (батысында) және Паунсаугунт платосы арасында 2228 метр биіктікте орналасқан. Өзен кең аңғар арқылы солтүстікке қарай ағып, Гарфилд округіне өтеді және Хатч пен Пангуич қалаларынан өтеді. Содан кейін ол 8 километрлік Circleville Canyon арқылы ағып өтіп, Circleville қаласынан Piute округіне кіреді, ал Кингстон қаласында East Fork Sevier өзенімен қосылады. Кингстонның солтүстігінде ол Пьют су қоймасын құру үшін бөгеттелген. Севье өзені солтүстікке қарай Марисвейлден өтіп, Марисвейл каньоны (немесе Севье каньоны) арқылы Севье округіне жалғасады. Севье өзені батысында Павант таулары және шығысында Севье платосы арасындағы 80 километрлік Севье аңғарына кіреді. Аңғарда Севье өзені көбінесе солтүстік-шығысқа қарай ағып, Севье, Джозеф, Эльсинор, Монро, Орталық аңғар, Анабелла, Ричфилд, Гленвуд, Венеция және Сигурд қалалары мен кенттерінен өтеді. Сигурдтың солтүстігінде өзенге бөгет салынып, Рокки Форд су қоймасы құрылады. Севье өзені солтүстікке қарай Аурора, Салина және Редмонд қалаларынан өтіп, әрі жалғасады. Джуаб округінде Юба бөгеті Севье көпір су қоймасын құрайды, ол Санпете округіне де созылады. Бөгеттен төмен өзен солтүстікке қарай ағып, содан кейін кенеттен батысқа бұрылып, Лимингтон каньоны арқылы, Каньон таулары мен Гилсон таулары арасында Миллард округіне қарай ағады. Өзен оңтүстік-батысқа қарай Севье шөлі арқылы ағып өтеді, онда ол Дельта аймағында суаруға кеңінен қолданылады және DMAD және Gunnison Bend су қоймаларында бөгеттелген. Өзен Дельтадан төменгі 30 километрге (48 км) дейін, сондай-ақ құрғақ Бобер өзенімен қосылғаннан кейін, Севье көлінің аралына жететінге дейін, көбінесе құрғақ болады.

Су бұрғылау алабы

Севьер өзенінің су жинау алабы Бассейн және Жұқа таулы аймақтары мен Колорадо үстіртқырларының шекарасында орналасқан; алаптың солтүстік және батыс бөліктері Павант және Каньон таулары сияқты ұзын, тік тау тізбектерімен сипатталады. Ең төменгі нүктесі – Севьер көлі, теңіз деңгейінен 1379 метр биіктікте. Алап континенттік климатқа ие, жартылай шөлейттіден альпілікке дейін ауысады. Жауын-шашын шөлді аңғарларда аз мөлшерде, ал тауларда көп болады. Дегенмен, суармалы егіс жүргізілмегенге дейін, осы судың бәрі Севьер көліне жетпеді, себебі Севьер шөлінде үлкен булану болды. Севьер өзені алабы оңтүстікке қарай Виргин өзені, Канаб сағасы, Пария өзені және Дёрти Девил өзендерінің су жинау алаптарымен шектеседі, бәрі де Колорадо өзенінің салалары. Шығыс жағынан Прайс және Сан-Рафаэль өзендерінің алаптарымен шектеседі, олар Колорадо өзеніне құятын Грин өзенінің салалары. Солтүстік жағынан Юта көлі – Ұлы Тұзды көл алабымен, ал батыс жағынан Ұлы Тұзды көл шөлінің алаптарымен шектеседі. Жердің 69 пайызы федералдық меншікте, оның көп бөлігі Манти-Ла-Сал, Фишлейк, Дикси және Уинта ұлттық ормандары сияқты ұлттық орман жерлерінде орналасқан. Алапқа Брайс-Каньон ұлттық паркі мен Седар-Брейкс ұлттық ескерткішінің де бөліктері кіреді. Алаптың 23 пайызы жеке меншікте, ал 8 пайызы Юта штатының меншігінде. Жер асты сулары көбінесе аллювиалды аңғарларда кездеседі және судың шамамен көлеміне дейін сақтауы мүмкін. Алаптың әртүрлі аймақтарында, соның ішінде Салина ауданында көмір, Дельта ауданында бериллий және Ричфилд ауданында гипс сияқты ірі минералды кен орындары бар. Құрғақ Севьер көлінің төсегі және Редмонд ауданындағы кен орындары галиттер мен калий сульфаттарын қоса алғанда, тұздардың маңызды көзі болып табылады. Плейстоцен мұз дәуірінде және оған дейінгі мұз дәуірлерінде Севьер өзені Бонневилл көліне құйды, ол Шығыс Ұлы Алаптың көп бөлігін жапқан. Севьер аңғары Ричфилдке дейін су астында болды. Мұз дәуірінің соңында көлдің кептіру климатымен бірге тартылуымен қазіргі Севьер шөлі жеке көлге айналды, ол Миллард округінің солтүстігіндегі Дельтаның құрғақ арнасы арқылы Ұлы Тұзды көлге құйды. Севьер көлінің кішіреюімен Севьер өзені аузында үлкен дельта қалыптастырды, содан қазіргі қаланың аты шықты. Севьер көліне жақындаған сайын топырақтар прогрессивті түрде сілтілі және тұзды болады, өзеннің мыңжылдықтар бойы минералдарды ағысқа қарай тасымалдауының нәтижесі. Өзеннің жоғарғы ағысында және көптеген тау салаларында форельдің түрлері – өрескел, бұлақты және көкжаңбырлы форельдер мекендейді, олардың ішінде тек өрескел форель ғана жергілікті түр. Бұғы популяциясы батысқа қоныс аудару дәуірінде дерлік жойылды, бірақ кейіннен қалпына келді. Фримонт мәдениеті шамамен 1300 жылы жоғалып кетті, мүмкін ұзаққа созылған құрғақшылықтың салдарынан. Олар "құрық" деген мағына беретін Río Severo деп аталатын өзенге қашып, оны испан тілінде атады. 1821 жылы Севьер өзені алабы Мексика революциясынан кейін Мексика аумағына айналды. Таушы Уильям Х. Эшли 1825 жылы аймақты бобр іздеу үшін зерттеді; өзенді Джедедия Смит Эшлидің құрметіне "Эшли өзені" деп атады. 1830 және 1840 жылдары тері саудасы толыққанды күшпен жүрді, Севьер өзенінен және оның салаларынан мыңдаған бобрлар мен сусарлар алынды; көптеген аңшылар америкалықтар болды, бірақ британдық, француз және испандықтар да көп болды. Қырғынға қарамастан, көші-қон жалғасты, 1864 жылы Ричфилд ауданына 30 мормон отбасы қоныстанды, содан кейін келесі жылы тағы 100 адам қоныстанды, бұл тайпалармен қарым-қатынасты одан әрі шиеленістірді. 1865 және 1872 жылдар аралығында мормон қоныс аударушылары мен әртүрлі америкалық топтар арасында, соның ішінде Ют, Пайют, Апачи және Навахо тайпалары арасында 150-ден астам зорлық-зомбылық қақтығыстар болды, бұл кезең қазір Тимпаногос басшысы Антонга Блэк Хоуктің атымен "Қара шоқ соғысы" деп аталады. Ең қанды эпизодтардың бірі – Севьер өзенінің жоғарғы ағысындағы Сырклвилл қырғыны, онда Ute жауынгерлерінің бұрынғы шабуылынан кейін ақ қоныс аударушылар 26 Пайютті өлтірді, Ute және Пайют жау болғандықтан. Барлығы кем дегенде 70 ақсүйек және белгісіз сандағы америкалықтар қаза тапты. 1872 жылы Deseret Telegraph Солт-Лейк-Ситиден Монроға дейін кеңейтілді.

Суландыру

Севьер өзені бойындағы алғашқы суару 1850 жылдың көктемінде, өзеннің Санпете округі аймағында құрылды. Миллард округінде суару 1859 жылы басталды. Севьер өзенінің жиі су тасқынына ұшырауы егін шаруашылығын қиындатты. 1909 жылдың маусым айында қардың көп еруі салдарынан Гуннисон Бенд бөгеті бұзылып, Дезерет қаласын 1 метрге дейін су басып кетті. Өзен жоғарғы ағысындағы ірі су қоймаларымен толық бақылауға алынғанша 1912 жылға дейін күтті. Дегенмен, өзен мен көл ірі су тасқындарынан кейін де толуы мүмкін. 1982–1983 жылдарығы тым ылғалды маусымда рекордтық қардың еруі су тасқынына қарсы жобаланбаған су қоймасын артық жүктеді. Көпірлер, жолдар және су бұрғылау құрылыстары қирады, ал DMAD және Гуннисон Бенд бөгеттері жартылай бұзылды.

Тау-кен, көлік және электр энергетикасы

Севье алабында ауыл шаруашылығымен қатар тау-кен өнеркәсібінің және пайдалы қазбаларды игерудің ұзақ тарихы бар, ол алаптың кейбір аймақтарында бүгінге дейін жалғасуда. 1870 жылдан бері Салина аймағынан көмір, тас тұз және басқа да минералдар өндіріліп келеді. 1891 жылы Денвер және Рио-Гранде Батыс темір жолының (D&RGW) тармағы – Севье темір жолы Салинаға жетті, ал қала жақын арада Севье аңғарынан көмір мен ауыл шаруашылығы өнімдерін тасымалдау орталығына айналды. Бүгінгі күні аймақта өндірілген көмірдің көп бөлігі 1986 жылы Дельта қаласының жанында салынған Интермаунтайн электр стансасына жіберіледі. 1900 мегаватт қуаттылыққа ие электр стансасы жылына екі миллион тонна көмірді пайдаланады және Севье өзенінен суытуға қажетті суды алады. 2017 жылы Intermountain Power Agency стансаны табиғи газға көшіру туралы хабарлады. XIX ғасырдың соңында өзен бойындағы бірнеше жерде алтын өндіріліп алынды. 1896 жылы Севье темір жолы Белкнап алтын кенін өндіру аймағына дейін созылды, ал 1900 жылы Мэрисвейл каньоны арқылы Мэрисвейл маңындағы кен орындарына дейін теміржол тартылды, содан кейін бұл бағыт "Мэрисвейл тармағы" деп аталды. Тушар тауларындағы Кимберли кенті Юта штатындағы ең ірі алтын кенін өндіру орындарының бірі болды. Осы кезеңде Bullion City, Webster және Alunite сияқты дамыған кенттер болды, соңғысы алюминий кенінің көп мөлшерін өндірді. Уран алғаш рет 1948 жылы Пиут округінде табылды. Келесі онжылдықтарда көптеген бұрынғы уран кеншілері эмфиземадан немесе әртүрлі қатерлі ісіктерден қайтыс болды. Кейін Юта штаты аудандағы екі жүз кенді жабуға 500 000 доллар жұмсады. Севье өзенінің алабында 175 суару компаниясы тіркелген, олардың 72-сі жекелеген шаруашылықтарға қызмет көрсетеді. Алаптың жалпы су пайдалану көлемі жылына 1 миллион акр-футтан (1,2 миллиард м3) аспайды, оның 60 пайызынан астамы ауыл шаруашылығына бөлінген.

Пиут су қоймасы

Пиут бөгеті 1908 және 1914 жылдар аралығында Жоғарғы Севьер өзенінде салынды, нәтижесінде Пиут су қоймасы пайда болды. Бұл су қоймасы Севьер аңғарында қолданылуы үшін белгілі бір көлемде су сақтайды. Пиут су қоймасынан босатылған су Севьер аңғарының бұрылыс бөгеті арқылы 65 миль (105 км) ұзындықтағы Севьер аңғарының Пиут каналына бағытталады. Бұл Юта штатындағы ең ұзын қолмен жасалған су жолдарының бірі болып табылады және Севьер және Санпете округтеріндегі аңғардың батыс жағындағы жерлерді суарады.

Демалыс

Жоғарғы Севиердің бір бөлігі, оның жоғары салалары мен қоректендіретін көлдері, әсіресе Ұлттық орман жерлерінде форельге өте жақсы сулар болып табылады. Аймақта жергілікті қарақұйрық форель кездеседі, сондай-ақ көптеген өзендерде әкелінген бұлақ, қоңыр және көкжаңбырлы алабұға да бар. Тропикалық су қоймасының жоғары жағындағы Қара шатқалдағы Шығыс саласының 32 шақырымдық бөлігі "Көк лента" форель балық шаруашылығы ретінде танылған. Бұл учаске 1983 жылғы су тасқынынан келген зақымдарды жою мақсатында Юта штатының Жабайы табиғат және еңір ресурстары департаменті тарапынан 1992-2006 жылдар аралығында қайта жаңартылды. Мариусвал шатқалы суармалы емес (су деңгейі төмен) маусымда, Пьюте тоғанының төменгі ағысында орналасқандықтан, форель балыққа да әйгілі. Мариусвал шатқалының төменгі ағысында балық аулау көбінесе нашар, себебі су жылы және лайлы, көптеген су бұру құрылыстары бар және жағалау бойындағы тіршілік ортасының деградацияланғаны себеп.