Кіріспе
Испания мен Португалиядағы католик және англикан шіркеулерінің литургиялық рәсімі – Мосарабтық рәсім (lang es, rito moçárabe, ), ресми түрде Испандық рәсім (lang es, link=no, ) деп аталады, ал бұрын Визиготтық рәсім деп те аталған. Бұл Латын шіркеуінің бір кездері Иберия түбегінде (Испания) кеңінен қолданылған литургиялық рәсімі. Литургия көбінесе Аль-Андалуста мұсылман билеушілері тұсында өмір сүрген және оны сақтап қалған христиан қауымдарының атымен «Мосарабтық» деп аталса да, рәсімнің өзі Визиготтар кезеңінен бұрын және оның ішінде дамыған. Реконкиста кезінде төмендеу кезеңін бастан өткізгеннен кейін, Католик шіркеуіндегі литургиялық стандартизация бағдарламасының бөлігі ретінде Иберияның христиан мемлекеттерінде Рим рәсімімен ығыстырылды. 16 ғасырда бұл рәсімді қайта жаңғырту және оның Толедо қаласында сақталуын қамтамасыз ету үшін күш-жігер жұмсалды, онда ол бүгінге дейін тойланады. Ол сонымен қатар Испания бойынша кеңінен және ерекше жағдайларда басқа елдерде де тойланады. Католик шіркеуінде қолданылудан басқа, бұл рәсімді (немесе одан алынған элементтерді) Батыс Рәсіміндегі Православ қауымдары мен Испан Реформацияланған Епископалдық шіркеуі де қабылдады.
The Mozarabic Rite (lang es, rito moçárabe, ), officially called the Hispanic Rite (lang es, link=no, ), and in the past also called the Visigothic Rite, is a liturgical rite of the Latin Church once used generally in the Iberian Peninsula (Hispania), in what is now Spain and Portugal. While the liturgy is often called 'Mozarabic' after the Christian communities that lived under Muslim rulers in Al Andalus that preserved its use, the rite itself developed before and during the Visigothic period. After experiencing a period of decline during the Reconquista, when it was superseded by the Roman Rite in the Christian states of Iberia as part of a wider programme of liturgical standardization within the Catholic Church, efforts were taken in the 16th century to revive the rite and ensure its continued presence in the city of Toledo, where it is still celebrated today. It is also celebrated on a more widespread basis throughout Spain and, by special dispensation, in other countries, though only on special occasions. In addition to its use within the Catholic Church, the rite (or elements from it) has also been adopted by Western Rite Orthodox congregations and the Spanish Reformed Episcopal Church.
Литургиялық рәсімдерді қалыптастыру
Алғашқы шіркеудегі Евхаристияға қатысты құлшылық рәсімдері бүгінгідей нақты ережелермен жазылмаған. Евхаристиялық тойдың мәнін бейнелейтін ең ерте құжаттардың бірі – 70-140 жылдарға жататын Дидахе (Католиктік Евхаристиялық теологияның тарихи тамырларына қараңыз). Алғашқы үш ғасырдағы литургияның немесе құлшылықтың бастапқы формалары туралы көп мәлімет белгілі емес, бірақ тәжірибеде әртүрліліктер болған. Алайда, Юстин Мартир өзінің «Бірінші Апологиясында» (155-157 ж.б.э.) ерте христиандық литургиялық практиканың бір мысалын келтірген. IV ғасырдың басында Константин I дінге өткеннен кейін христиан діні үстемдікке ие болды, осы кезде қауымдастықтар кішкентай жиналыстардан қоғамдық залдар мен жаңа шіркеулердегі үлкен жиналыстарға өтіп, литургиялық даму кезеңі басталды. Бұл даму кезеңінде қолданыстағы тәжірибелерді безендірумен және басқа қауымдастықтардың идеяларымен тәжірибе алмасуы қатар жүрді. Бұл өзара әрекеттесулердің нәтижесінде ірі қалалар мен аймақтардағы формалардың бірігуінен литургиядағы әртүрлілік арта түсті, сонымен қатар біріктіруші факторлар пайда болды. Патриархалдық қалалардың литургиясы өз аймақтарына зор ықпал еткендіктен, V ғасырға қарай литургияның бірнеше отбасыларын ажырату мүмкін болды, атап айтқанда, Шығыста Армян, Александрия, Антиохия, Византия, Батыс Сирия және Шығыс Сирия ритуалдары, ал Латын Батысында Африка (толығымен жоғалған), Галлия, Кельт, Амброзиан, Рим және Испан (Мозараб) отбасылары. Олар белгілі бір тұрақты формаларға еніп, дамуын жалғастырды, бірақ сыртқы ықпалсыз ешқайсысы болған жоқ. Батыста Рим Африкасындағы литургия шіркеудің ішкі дауларға байланысты әлсіреуінен және вандалдардың шапқынынан кейін жоғалып, содан кейін исламның күшеюінен кейін толықтай жойылды. Галлияда франктардың римдік литургияға қызығушылығы оларды Рим ритуалын қабылдауға итерді, бұл процеске Карл I қолдау көрсетіп, империялық бірлікті нығайтуға көмектесті.
Испандық ритуалдың пайда болуы
507 жылдан бастап арий христиандары болған вестготтар өздерінің Толедодағы патшалығын сақтап келді. Олардың келгеніне дейін Испанияда ерекше литургиялық дәстүр болғаны, испан литургиясының ариандық ықпалдан мүлдем таза болуымен дәлелденеді. Шын мәнінде, осы рәсімнің кейбір элементтері (мысалы, көптеген дұғаларда "Құдай-Үштікке" ерекше назар аудару, литургияда Символды оқу) вестготтардың ариандық сенімдеріне қарсы реакция ретінде түсіндіріледі. Вестготтардың төзімділігі жоғары болғанымен, олар епископтарды тағайындауды бақылап отырды, бұл 538 жылы Папа Вигилийдің Брага епискобына жазған хатында шомылдыру, тәубе және шіркеулерді қайта киялау мәселелері бойынша Папаның алаңдауын білдірген болуы мүмкін. Римге жақтас болғандардың арасында Константинопольде Папа Григорий I-мен достық қарым-қатынас орнатқан Севилья архиепископы Леандер де болды. 589 жылы Леандер үшінші Толедо соборын басқарды, онда король Рекард I вестготтарды католицизмге ресми түрде қабылдады. Сол кеңесте Никеялық сенімдемеге Filioque сөйлемін ресми түрде қосты, бұл кейіннен 1054 жылғы Ұлы жарылудың себебіне айналды. Леандердің інісі және мұрагері Исидор 633 жылы Толедоның төртінші соборын басқарды, онда құдайлық қызмет пен евхаристиялық литургия үшін бірыңғай әндер бекітілді. Оның "De ecclesiasticis officiis" еңбегінде діни рәсімдерге қатысты алаңдаушылықтары көрініс тапқан. 7 ғасырдың ортасынан соңына дейін Толедо архиепископтарының кезеңінде одан әрі даму болды: Евгений II (646–657), оның туысы және мұрагері Ильдефонс (657–667) және Юлиан (680–690). Бұл испан литургиясының 711 жылы Омейядтар басып алғанға дейінгі шығармашылық дамуын аяқтады. Солтүстік христиандық патшалықтар Испанияны қайта басып алғанда, патшалар христиандық Еуропаның қалған бөлігімен және Папалықпен байланысты қайта жаңартуға тырысты. 8 ғасырда Карл I-нің Франк аймақтарында римдік литургияны стандарт ретінде енгізуге жасаған әрекеттері алғаш рет 9 ғасырда Каталония аймақтарында, содан кейін 11 ғасырда басқа қайта басып алынған солтүстік патшалықтарында нәтижесін берді. Рим литургиялық тәжірибесіндегі бірлікке Рим тарапынан қатты қолдау көрсетілді және қайта басып алынғаннан кейін әдетте Рим ритуалы енгізілді. Рим литургиясының Иберияға таралуына ықпал еткен факторлардың бірі – христиан патшаларының франк билеушілерімен және монахтармен жасасқан одақтары. Мысалы, Наварра королі Санчо III (1000–1035) және оның ұлы Фердинанд I Леон (1035–1065) Клуни монастырімен байланыс орнатып, Сантьяго-де-Компостелаға паломниктік жолды дамытты, бұл мыңдаған француз және солтүстік еуропалық паломниктерді және олардың әсерін әкелді. Тағы бір себеп – испан литургиясының догмаға қайшы немесе еретикалық болуы мүмкін деген күдік болды. Толедо архиепископы Элипанд (754/783–808?) христиандық сенімді мұсылман билігіне оңай түсінікті ету үшін Исаны қабылдаушылыққа түсіргені үшін айыпталды (яғни Исаны Құдайдың Ұлы ретінде қабылдады). Басқа мосараб епископтары консенсусқа келісіп, Элипандтың христологиясын айыптағанмен, қабылдаушылықтың көлеңкесі испандық ритуалдың православие тұрғысынан күмәнді екенін бағалауға әсер етті, әсіресе Элипандтың өз іліміне қолдау көрсету үшін литургиялық дәстүрден цитаталар қолданғаны үшін. Осы күдіктерге байланысты 924 жылы Папа Иоанн X ритуалды зерттеу үшін папалық легатты, Занеллоны жіберді. Занелло ритуал туралы жақсы пікір білдірді, ал Папа оған жаңа мақұлдау берді, тек Римдік сөздерін өзгертуді талап етті. Испания дінбасылары біртіндеп римдік формуланы қолдана бастады, бірақ оның үнемі орындалғанына ешқандай дәлел жоқ. 1067 жылы Мантуя соборы испандық ритуалды ерестен азат деп жариялағанмен, Арагон королі Санчо Рамирес өзгеріске жақтас болды. Осы сынақтардың нәтижесіне қарамастан, король Рим ритуалын енгізуге талап етті; 1080 жылы Альфонсо Бургоста өткізген кеңес испан ритуалын ресми түрде тоқтатуға әкелді. Ол өзінің аймағында ескі испан литургиясын римдік литургиямен жүйелі түрде ауыстыру бағдарламасының бір бөлігі ретінде Силос пен Сан-Милан-де-ла-Коголла монастырларында клюний монахтарын және Толедодағы және оның аймағындағы басқа қалалардағы Бернард Седирак сияқты француз прелаттарын орнатты. Король Толедодағы мосараб қауымына жеңілдіктер жасап, қаладағы алты приходқа ритуалды қолдануды жалғастыруға рұқсат берді (Сан-Себастьян, Сан-Торкуато, Сантас Юста-и-Руфина, Сан-Лукас, Сан-Маркос және Санта Эулалия), бірақ мосараб шіркеу шенеуніктері кафедральдың канондары бола алмайтын немесе билік қызметтерін (мысалы, епископтық) атқара алмайтын (тек Рим ритуалын толығымен қабылдаған жағдайда). Бұл мосараб дін қызметкерлерінің қатарының азаюына әкелді, сондықтан 15 ғасырдың ортасына қарай қауымға қызмет ететін шамалы ғана ділдарлар болды және көне литургиялық кітаптарда қолданылған вестгот әліпбиін оқи алатын одан да аз адам қалды. Мосарабтардың өздері де көбінесе "латиндермен" (яғни Рим ритуалын ұстанатындармен) бірігіп, Толедодан басқа аймақтарға көшіп кетті, сондықтан 11 ғасырдан бастап қалада қалған мосарабтардың саны ескі ритуалды жалғастыруға рұқсат етілген алты приходты ұстап тұруға жеткіліксіз болды.
Сақтау, құлдырау және қайта жаңғыру
Испандық ритуалдың сақталуына қауіп төндірген факторларға қарамастан, оны сақтауға ықпал еткен басым факторлар болды, олар ритуалға қарсы жұмыс істейтін сол факторлармен байланысты. Морилердің басып алуы, христиан қалғандардың консервативті ұстанымын күшейтті, литургияны мүмкіндігінше шынайы сақтауға тырысты. Визигот әрпімен жазылған қолжазбаларды мозараб қауымының білікті хатшылары көшіріп, қайта-қайта көшіріп отырды. Шынында, ритуалға қатысты ең көне қолжазбалар Толедодағы ислам билігінің соңына дейінгі кезеңге жатады. Басып алынған аймақтарда римдік ритуалды енгізуге жасалған тырысқандықтар мозарабтарды өздерінің қолжазбаларын римдік билік орындарына қанағаттандыратын формада құрастыруға мәжбүр етті. Хью Кандид Фердинанд I-ге ритуалдың дұрыстығы туралы мәселе көтергенде, мозараб қолжазбаларының жинағы және епископтар комиссиясы Александр II-ге жіберілді, ол ритуалды бекітті, осылайша Бургос соборына (1080 жыл) дейін оған қысқа мерзімді тыныс берді. Альфонсо VI-ның өз елдерінде римдік ритуалды енгізуге деген ниеті Толедо мозарабтарымен жасаған келісіммен (фуэро) жұмсалды. Мозарабтар патшамен басқа аумақтарды қайтарып алуда ынтымақтастық жасаса, өздерінің артықшылықтарын нығайтып, ата-бабаларының литургиясын жалғастыруға мүмкіндік алды, ол мозарабтардың өзіндік ерекшелігінің бір бөлігі ретінде қарастырылды. Толедода мозараб қауымы мен ритуал 13 ғасырдың соңына дейін бірте-бірте құлдырап, басқа қалаларда да сақталғанына қарамастан. Римдік ритуал соншалықты кең тарады, тіпті мозарабтардың шіркеулеріне де енгізілді (ішінара бұл шіркеулерге римдік приходтықтардың көптеп келуіне жауап ретінде), сондықтан ескі ритуал тек белгілі бір ерекше күндерде ғана қолданылды, тіпті содан кейін ескі және толыққанды түсінілмеген қолжазбаларға негізделген бұрмаланған түрде. Мозараб дін қызметкерлері шіркеулік тағайындауларды алу үшін испан литургиясынан бас тартуға міндетті болса да, испандықтан римдікке ауысқан дін қызметкерлері Толедо соборында орындалатын римдік литургияға өздерінің әсерін тигізе бастады, нәтижесінде 15 ғасырда мозарабтық әсерлерді көрсететін Missale Mixtum Toletanum құрылды (мысалы, жергілікті әулиелерді күнтізбеге енгізу). 1436 жылы Сеговия епископы Хуан Васкес де Сепеда өсиетімен Вальядолидке жақын Аниагодағы вилласында мозараб зерттеулері орталығы мен шапкішты құруға қаражат қалдырды. Ол испан ритуалының ұмытылып бара жатқанын және Толедода оны орындауға жауаптылар әндер мен литургияны дұрыс орындауды ұмытып кеткенін мәлімдеді. Алайда, жеткіліксіз қаражат пен тірі мозараб қауымымен байланыс болмағандықтан, негіз бес жыл ғана өмір сүрді, содан кейін картуздар орденінің қолына өтті. Ритуалдың нашарлауы Толедо архиепископы Алонсо Каррильоны да алаңдатты (1446–1482). 1480 жылы Алькала-де-Энаресте синодты шақырып, Каррильо ритуалға қатысты пайдасы дін қызметкерлеріне тағайындалғандықтан, оған қатысты ешқандай білімсіз немесе қызығушылық танытпағандықтан, ритуалға тиген құлдырауды айыптады. Ол жағдайды түзетуге тырысты, білімсіз дін қызметкерлеріне қайыр-садақа беруді тыйым салды және ритуалды білімділер ғана орындауға мәжбүрледі. Бұл әрекеттер, басқалармен қатар, 1500–1502 жылдары кардинал Хименес де Циснерос реформасының негізін қалады. Мосараб тілінде алғашқы баспаға шығарылған миссаль, Missale Mixtum secundum regulam beati Isidori, 1500 жылы пайда болды, екі жылдан кейін брейвиар пайда болды (Breviarium secundum regulam beati Isidori). Миссаль мәтінін дайындау - Сиснеростың алдыңғы адамы кардинал Мендозаның басшылығымен мозараб кодекстерімен жұмыс бастаған канон Альфонсо Ортистің және үш мозараб діни қызметкерінің жұмысы болды: Альфонсо Мартинес Йепес (Санта-Эулалия), Антонио Родригес (Сантас Хуста и Руфина) және Джеронимо Гутьеррес (Сан-Лукас). Миссаль сөз басында реформаның негізгі бес қағидасын ұсынады: қолжазбаларды анықтау, түпнұсқа стиліне сәйкес редакциялау және қайта жазуға лицензия беру, кеш немесе түпнұсқасыз деп саналатын материалдарды кесу, мәтінді логикалық түрде пішімдеу және кітаптарды оқуға болатын түрде басып шығару. Нәтижесінде шыққан миссаль мен брейвиар қазіргі мағынада сыншыл басылымдар болған жоқ. Кейінгі литургистер испан дәстүрінің шынайы өкілдері болудың орнына, кітаптарды әртүрлі мозараб қолжазбаларынан табылған материалдың біріктірілуі деп тапты, ал олқылықтар ертерек қызмет көрсетулер мен римдік литургиядан алынған (мысалы, Құрбандықтар үшін алдын ала дұғалар, Троица жексенбісі және Корпус Кристи сияқты римдік мейрамдар) негізіндегі өнерлі қызметтермен толтырылды. Баспада шығарылған миссаль мен брейвиардың мазмұны соншалықты үйлеспейді, сондықтан 17 ғасырда мозараб литургиясы туралы жазған Евгений де Робльс Микстум деген атауды аралас мазмұнға сілтеме ретінде қарастырды. Миссаль мен брейвиардың арасында Циснерос собордың галереясында он үш дін қызметкерлерінен тұратын колледжмен шапкішты құрды, олар мозараб литургиясын күнделікті орындауға міндетті болды. Капилла Мосарабе (сонымен қатар Корпус Кристи шапкішы деп те аталады) дін қызметкерлерінің жақсы мінезді, мозараб литургиясын жатқа айту және ән салуда жақсы білуі керек болды. Бұл он үш дін қызметкерлеріне қоса, сакристан (ол да дін қызметкері болуы керек болды) және екі алтарушы (mozos, monaguillos, немесе clerizónes) литургияға көмектесуге міндетті болды. Шапкіштың негізі 20 қыркүйек 1508 жылы Папа Юлий II-ге бекітілді, ал алғашқы мозараб миссасы 15 шілде 1511 жылы орындалды. Осы ғасырдың басында испан литургиясын сақтауға арналған ұқсас мекемелер басқа қалаларда да құрылды, мысалы, Саламанканың Ескі соборындағы Капилла де Сан Сальвадор (сонымен қатар Капилла де Талавера) немесе Вальядолидте Әулие Мария Магдалинаға арналған шіркеу, бірақ олар кейінірек құлдырап немесе жойылды.
Андрес Маркос Бурриел
Мосараб литургиясының формасы, кардинал Цизнерос қолдауымен Ортистің редакциялаған миссалы мен бревиариясында қамтылған нұсқа, көп ұзамай осы ырымның басым түріне айналып, 18 ғасырда жарық көрген жаңа басылымдардың негізі болды. Ортиз ежелгі литургиялық кітаптардың мазмұнын ғана басып шығарды деген жалпы қабылданған пікірге байланысты, оның басылымдары ғалымдарды ырымның түпнұсқа қолжазбаларын зерттеуден алды қалды. Мосараб литургиялық кодекстерді жан-жақты талдауға ұмтылған алғашқы ғалым – 18 ғасырдың ортасында басылымдар мен қолжазбалар арасындағы қарама-қайшылықтарды байқаған иезуит ғалымы Андрес Маркос Бурриэль (1719–1762) болды. 1749 жылы Фердинанд VI-ның Испаниядағы шіркеу игіліктеріне патшалық қолдауды дәлелдеу үшін құрылған, қысқа мерзімді Корольдік мұрағат комиссиясының директоры болып тағайындалғаннан кейін, Бурриэль өзінің лауазымын пайдаланып, Толедо соборының кітапханасындағы Испан ырымының ежелгі қолжазбаларын зерттеуге кірісті. Оған палеограф Франсиско Хавьер де Сантьяго Паломарес (1728–1796) көмектесті, ол мәтіндердің көшірмелерін жасады. 1755 жылы Комиссияның күрт тоқтауы және иезуиттерге қарсы Рикардо Уоллдың премьер-министр болып сайлануы Бурриэльдің зерттеулерін тоқтатып тастады. Өмірінде литургиялық зерттеулерінің нәтижелерін жарияламағандықтан, олар 20 ғасырға дейін назардан тыс қалды; тіпті бүгінде оның Испан литургиясына арналған көптеген еңбектері толыққанды зерттелмеген күйде қалып отыр.
Кардинал Лоренцананың кішігірім реформалары
Кардинал Франсиско Антонио де Лоренцана 1772 жылы Мехико архиепископы (1766–1770 жылдары) қызметтен кейін Толедо архиепископы болды. Мексикадағы қызмет кезінде Лоренцана осы рәсімге қызығушылық танытты, нәтижесінде 1770 жылы Missale Omnium Offerentium жарық көрді. Испанияға оралғаннан кейін, ол 1775 жылы Breviarium Gothicum деген атпен жаңа бревиарий басылымын шығарды және собордың Мозараб капелласын жақсартты. Рим папасы Пий II-нің өтінішімен Римге барғаннан кейін Лоренцана миссалдың жаңа басылымын (Missale Gothicum secundum regulam beati Isidori Hispalensis episcopi) бастады, ол 1804 жылы, оның қайтыс болған жылы, жеке қаражатымен аяқталып, басылды. Оның қайтысы және сол кездегі түрлі саяси қиындықтарға байланысты Missale Gothicum 1898 жылға дейін Толедо капелласына жетпеді, тіпті содан кейін де капелланның көптеген күш-жігерінен кейін ғана жетті. 1936 жылдан кейін 1804 жылғы басылымның бір бөлігі жоғалып, 1975 жылы ғана шкафтан табылды. Лоренцананың ниеті, Мозараб литургиясында сақталған испан мәдени мұрасын бекіту, сондай-ақ Циснерос басылымының көне латын готикалық жиынтығын жаңарту болды. Бұл жобасында оған иезуит Александр Леслидің (1694–1758) 1755 жылы жарық көрген Missale Mixtum ғылыми басылымы әсер етті, ол латын тіліндегі грамматикалық және орфографиялық қателерді көрсетті, сонымен қатар ондағы кейбір дұғалардың нақтылығына күмән тудырды. Леслидің еңбегін негіз ретінде пайдаланып, Лоренцана Фаустино Аревалоға бревиарий мен миссалды қайта өңдеуді тапсырды, ол мәтіндегі қателерді түзету үшін қолжетімді түрлі мәтіндер мен кодекстерді пайдаланды, нәтижесінде Ортистің түпнұсқалық туындылары ретінде танылған материалдар қосымшаға қосылды. Лоренцананың реформалары кеңінен жүргізілмесе де, жаңа кітаптардың жарық көргенінің арқасында Мозараб капелласында және приходтарда литургияның жаңарып өткізілуіне мүмкіндік болды.
Кейінгі тарих
1553 жылы Папа Юлий III мосарабтық және римдік христиандардың аралас некелерін реттеді, сонда балалар әкесінің діни рәсімін ұстануға тиіс болды. Бірақ егер мосарабтың үлкен қызы римдікке үйленсе, ол және оның күйеуі өзінің және балаларының қай діни рәсімді ұстануын таңдай алатын болды. Егер ол жесір қалса, некеде тастаған жағдайда, мосарабтық діни рәсіміне оралуға құқылы болды. Бұл ереже ХХ ғасырдың басына дейін күшінде болды. Жаңартпаның мәні – 1500 жылғы басылымға енгізілген артық элементтер мен бұрмалауларды жою және екі испан дәстүрінен алынған ежелгі көздердің барлық үлестерін біріктіру болды. Литургиялық кітаптардың жаңа басылымы осы діни рәсімді кездейсоқ немесе үнемі өткізуді жеңілдетті. Сонымен қатар, Толедоның барлық шіркеулері жыл сайын 18 желтоқсанда Мосарабтық Инкарнация мерекесінде және 23 қаңтарда Толедоның әулиесі Ильдефонстың мерекесінде осы діни рәсімді тойлайды. Қазіргі таңда қаладағы екі мосарабтық приходта осы діни рәсімді тарихи түрде сақтауды дәріптейтін шамамен екі жүз отбасы бар. Бұл діни рәсім сондай-ақ жыл сайын Саламанкадағы Талавера капелласында және Мадридтегі Кедей Клар әпкелерінің монастырында әр сейсенбіде өткізіледі. Испаниядан тыс жерлерде бұл діни рәсім Ватиканда да төрт рет тойланды. 1963 жылдың қазан айында Екінші Ватикан кеңесі кезінде Киелі Петір базиликасында барлық қатысушылардың алдында осы діни рәсім бойынша әдеттегі діни қызметтер өтті. Папа Иоанн Павел II 1992 жылдың мамырында (Көктем мерекесінде) қайта қаралып жаңартылған миссаль мен лекционарийді жариялау кезінде, ал 2000 жылдың желтоқсанында Ұлы юбилейдің аяқталуына орай испан литургиясын орындады. 2015 жылы Толедо архиепископы Браулио Родригес Плаза Қасиетті Петір шіркеуінде мосарабтық діни қызметін өткізді.
Шығуы және басқа ырымдарға байланысы
Галликандық рәсімдер отбасына байланысты испан мосарабтық рәсімнің бар екендігіне дәлелдер бар, себебі құрылыста ортақ белгілер кездеседі. Шын мәнінде, Шарль Батыл туралы әңгімеде, ол ежелгі галликандық литургияны сезіну үшін Испаниядан дін қызметкерлерін шақырғандығы және Толедоның төртінші соборының (633 жыл) жарлығы Иберия мен Галлияның барлығы үшін бірыңғай құлшылық тәртібін белгілегендігі айтылады. Галликандық литургиялармен байланыс әдетте атап көрсетілсе де, испандық литургияның нақты шығу тегі туралы ғалымдар мен авторлар арасында келісім жоқ. Филип Шафф (1884) галликандық және испандық рәсімдерде шығыстық элемент болуы керек деп санайды, ал Генри Дженнер (1911) Дом Мариус Феротин O.S.B.-нің сөздерін келтіреді, ол испандық литургияның негізі Италиядан немесе Римнен, ал гимндер сияқты әртүрлі егжей-тегжейлер Ибериядан, Африкадан және Галлиядан алынған деп жазады. Каброл шығыстық текті бірнеше литургиялық белгілерді (мысалы, Диптихтердің орны, Амандық сүйісі, және Эпиклезис) тізімдейді, сонымен қатар бүкіл Батысқа (Рим мен Галлияны қоса) және Римнен бұрынғы дәстүрлерге литургиялық ұқсастықтарды көрсетеді. Арчдейл Кинг, Феротиннің теориясына ұқсас, галликандық және мосарабтық литургиялар римдікпен байланысты және Римнің "алғашқы" литургиясынан дамыған болуы мүмкін деп болжайды. Йозеф Юнгманн бұл идеяны қабылдамаса да, үш рәсімнің арасындағы ұқсастықтарды мойындады. Қазіргі кездегі ең көп таралған теория Рим Африкасын Италия мен Шығыстан ықпал алған испандық және галликандық рәсімдердің бастауы ретінде қарастырады. Рауль Гомес Руис (2014) екі литургияның да ортақ тегі болуы мүмкін екенін, бірақ "сол тамырдың қандай болғаны белгісіз" деп сақ көзқарас білдіреді. Пинелл Санта-Эулалия және Сантас-Жуста-и-Руфинаның екі шіркеуі Толедода көшірген қолжазбаларды осы екі дәстүрмен байланыстырды. Ғалымдар қаладағы алты мосарабтық шіркеуінің үшеуі – Санта-Эулалия, Сан-Лукас және Сан-Себастьян – дәстүр А-мен байланысты болды, ол кейінірек дәстүрде (қателікпен) Севильялық Святой Леандермен теңестірілді, ал қалған үш шіркеу – Сантас-Юста-и-Руфина, Сан-Маркос және Сан-Торкуато – дәстүр В-мен байланысты болды, ол Святой Исидорға жатқызылды. Ол Санта-Эулалияның дәстүр А қолжазбаларын 8-12 ғасырларға, ал Сантас-Юста-и-Руфинаға байланысты дәстүр В кодекстерін 10-12 ғасырларға жатқызды. Пинелл сақталған мәтіндердің (14-15 ғасырлар) ертерек қолжазбалардан көшірілгенін болжады; оның пікірінше, бұл кеш дата Сантас-Юста-и-Руфинада литургияны үлкен құлшыныспен сақтағандарын көрсетеді, ал басқа шіркеулердің барлығы ата-бабаларының литургиясынан көбінесе бас тартқан. Басқа ғалымдар қолжазбалар туралы басқа түсініктерді ұсынды. Мысалы, Пинеллдің дәстүр В Севильядан деп болжауына қарсы, Хосе Янини оны жергілікті толедандық қолданыс деп қарастырды. Анскари М. Мундо (1965) барлық қолжазбалар әлдеқайда кешкі және ең ертесі 11 ғасырдан басталады деп дәлелдеді. Хорнби мен Малой (2013) мұсылман Ибериясынан Толедоға босқындардың көптеп келуінен "сақталған қолжазбалар Толедоның ұзақ дәстүрінің куәсі деп автоматты түрде болжанбайды. Бірақ олар Толедо мосарабтық тәжірибесінің қайта басып алынғаннан кейінгі дәуіріне жататыны анық". Сонымен қатар, оңтүстік христиандардың Толедоға көшіп келуі екі түрлі литургиялық дәстүрдің сақталуын түсіндірсе де, көшіп келушілердің барлығы Севилья аймағынан шыққан жоқ. 1500 жылы кардинал Циснерос реформасы Missale Mixtum құрастыру үшін тек В дәстүрінің қолжазбаларын қолданды (және кейбір жағынан В дәстүріне ұқсас кем дегенде бір А дәстүрі). Сол сияқты, Лоренцананың реформасы оған қол жетімді болған В дәстүрінің мәтіндеріне негізделген. А дәстүрінің мәтіндері ғалымдардың 19 ғасырдағы зерттеулерінің нәтижесінде ғана жарық көрді. Ақырында, екі дәстүрдің мәтіндері қазіргі мосарабтық миссалға енгізілді.
Ерекшеліктері
Моцарб литургиясы Рим ритуалынан ұзаққа созылады. Бейнелеу мен рәсімдер кеңінен қолданылады. Брейвиарда таңғы негізгі қызметтен бұрын қысқа және күрделі емес қосымша қызмет (намаз сессиясы) бар. Мосарабтық ырым – шіркеудің литургиялық тойларында күлді алғаш рет қолданды. Мосарабтық ырымға дейін күл қолданылған, бірақ бұл литургиялық шаралардан тыс, мысалы, адамдарды тәубеге шақыру кезінде жасалды. Моцарб миссасында, оның ішінде Confiteor (күнәні мойындау дұғасы) кезінде, римдік ырымнан мүлдем өзгеше, дін қызметшісі (қасиетті) мен сенімділердің арасында жауап берулер кеңінен қолданылады. Севильдік Исидор өз жазбаларында мосараб миссасының «жеті дұғасына» сілтеме жасаған. Бұл жеті негізгі өзгермелі литургиялық мәтін, олар мосараб литургиясындағы сенімділердің дін қызметшісі айтқан негізгі дұға формулаларын құрайды, атап айтқанда: Oratio Missae немесе Мисса дұғасы, атап өтілген мерекеге сілтеме жасайтын және жалпы сипаты Рим жинағына ұқсас. Есімдерден кейінгі дұға, тірі және қайтыс болған сенімділердің есімдерін оқығаннан кейін, олар үшін дұға етіледі. Бейбітшілік үшін дұға, бейбітшілік сүйісімінен бұрын айтылады. Illatio римдік алғы сөзге сәйкес келеді және мосараб евхаристиялық дұғасының ең ұзақ бөлігі болып табылады. Post Sanctus, мосараб евхаристиялық дұғасының Sanctus-ты мекемеге байланыстыратын бөлігі. Post Pridie, евхаристиялық дұғаның қорытынды бөлігі, оның ішінде анамнез және оның құрбандық дұғасы, эпиклезис (егер олардың біреуі немесе екеуі де болса) және соңғы доксология. Әкеміздің дұғасы, оның өзгермелі кіріспесі, тұрақты емболиясы және қорытынды сөйлемдері. Мосараб миссасында белгілі бір анафора немесе Евхаристиялық дұға болған жоқ, бұл еркін импровизациялауға мүмкіндік берді. 1500 жылы мосараб миссасына жаңа өмір сыйланғанда, римдіктер үшін Исаның Соңғы тоқсан кезінде қолданған негізгі сөздері қажет болды. Бастапқыда мосараб миссасының сөздері Пауылдың Қорынттықтарға арналған бірінші хатында (11:24) жазылған, ал шарапты құлшылыққа бағыштау формуласы 1 Коринфтіктерге 11:25, Лұқа 22:20 және Матай 26:28 аяттарының бірігуімен жасалған. Бұл (ескі) мосараб миссалында жазылған сөздер, бірақ римдік формула миссалға түсіндірме ретінде қосылған және іс жүзінде ескі испан формуласының орнына қолданылған (оған қарамастан, ол қазіргі мосараб миссалында қайта орнатылды). Кейбір евхаристиялық дұғалар Құдай Әкеге емес, Мәсіхке арналады. Нан мен шарапты құлшылыққа бағыштағаннан кейін (Евхаристияны қараңыз), Символды айту кезінде, хостия (нан түріндегі Мәсіхтің нағыз болуы) тоғыз бөлікке бөлініп, әрқайсысы Мәсіхтің жердегі өмірінің бір қырын бейнелейді, олардың жетісі патенадағы айқышқа орналастырылған. Әр түрлі кіріспеден кейін Иеміздің дұғасын тек дін қызметшісі айтты, ал қалғандары әр өтінішке «Амин» деп жауап берді, күнделікті нан үшін өтініштен басқа, жауап «Сен Құдайсың» және барлығы соңғы өтінішті аяқтады, «бізді зұлымдықтан құтқар» дін қызметшісімен бірге.
The Oratio Missae or Prayer of the Mass, an opening prayer making reference to the feast being celebrated and in general character much like the Roman Collect. The Prayer after the Names, said immediately after the recitation of the names of the faithful, living and dead, who are being prayed for. Prayer for Peace, said immediately before the kiss of peace. The Illatio corresponding to the Roman Preface and most frequently the longest part of the Mozarabic eucharistic prayer. The Post Sanctus, the part of the Mozarabic eucharistic prayer connecting the Sanctus with the institution narrative. The Post Pridie, the concluding portion of the eucharistic prayer including the anamnesis with its prayer of offering, the epiklesis, (when either or both of these are present) and the final doxology. The Lord's Prayer, with its variable introduction and fixed embolism and concluding clause. There was no fixed anaphora or Eucharistic prayer in the Mozarabic rite of Mass, which permitted a fair degree of extemporaneous flexibility. When the Mozarabic rite was given a new lease on life in 1500, the Roman words of institution, the key words that Jesus used at the Last Supper, were required. Originally, the Mozarabic words of institution were from St. Paul's First Epistle to the Corinthians (11:24), with the formula for the consecration of the wine being a combination of 1 Corinthians 11:25, Luke 22:20, and Matthew 26:28. These were the words written on the (old) Mozarabic Missal, though the Roman formula was included as a footnote in the Missal and was used in actual practice in place of the old Spanish formula (note, however, that it was reinstituted by the modern Mozarabic Missal). Some Eucharistic prayers are addressed to Christ rather than to God the Father. After the consecration of the bread and wine (see Eucharist), as the Creed is being chanted, the host (the real presence of Christ under the species of bread) is broken into nine pieces, each representing a facet of Christ's life on earth, seven of which are arranged in a cross on the paten. After a variable introduction the Lord's Prayer was said by the celebrant alone, with everyone else responding "Amen" to each petition, except for the petition for daily bread, for which the response is "For you are God" and everyone concluding the final petition, "but deliver us from evil" with the celebrant.
Басқа діни рәсімдер мен шіркеулерге әсер етуі
Мосарабтық ғұрып католик емес діншіл қауымдардың да қызығушылығын тудырды. Мысалы, 1880 жылдары Англикандық қауымдастық өздерінің құлшылық қызметін көбірек шабыттандыратын идеялар іздеу үшін Мосарабтық ғұрыпты зерттеді, ал қазіргі уақытта Испанияның реформаланған епископтық шіркеуі оны барлық қасиетті дәстүрлерді атқару үшін пайдаланады. Испаниядағы «лас-араса» салты бойынша күйеу жігіт әйеліне уәделерінен кейін он үш монета сыйлайды, бұл дәстүр Мосарабтық ғұрыптан бастау алады және Латын Америкасы мен Филиппиннің бұрынғы испандық колонияларында, сондай-ақ АҚШ және Канададағы испандық католик шіркеулерінде әлі де сақталып келеді.