Солтүстік Құрлы Бұлғақ операциясы: Салла шайқасы (Soltüstik Qūrly Būlğaқ operasiyası: Salla şayqası)

Кіріспе

1941 жылы Германия және Финляндия күштерінің Финляндиядағы Салладағы Кеңес қорғанысына қарсы жүргізген науқаны.

«Арктикалық түлкі» операциясы (German: Unternehmen Polarfuchs; Russian: Кандалакшская операция) – 1941 жылдың шілдесінде Финляндиядағы Салладағы Кеңес Солтүстік майданының қорғанысына қарсы Германия мен Финляндия күштерінің Екінші дүниежүзілік соғыстағы науқанының кодовое атауы. Бұл операция маңызды Мурманск портын басып алуды көздеген «Күміс түлкі» (Silberfuchs; Hopeakettu) операциясының бір бөлігі болды. «Арктикалық түлкі» операциясы Лапландияның солтүстігінде «Платин түлкі» (Platinfuchs; Platinakettu) операциясымен бірге жүргізілді. «Арктикалық түлкі» операциясының басты мақсаты – Салла қаласын басып алу, содан кейін Кандалакша (Finnish: Kantalahti) бағытына қарай жылжу және Мурманскқа баратын темір жолды бөгеу еді. Неміс және фин әскерлерінің бірлескен операциясы ретінде, ол тәжірибелі фин арктикалық әскерлерін Норвегиядан келген, салыстырмалы түрде жарамсыз неміс күштерімен біріктірді. Олар қатал шайқастардан кейін Салланы басып алды, бірақ неміс әскерлері бұрынғы кеңестік шекаралық бекіністерін бұзуға қол жеткізе алмады. Фин бөлімдері жақсырақ ілгеріледі және Мурманск темір жолына жақын келді. Совет әскерлерінің күшті күштері одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік бермеді. Орталық Ресейдегі оңтүстікке қарайғы жағдайдың ушығуына байланысты, немістер осы майданға қосымша күштер жіберуге дайын болмады және шабуылды тоқтатуға мәжбүр болды. Финдер өздерінің күштерімен шабуылды жалғастыруға ниет білдірмегендіктен, «Арктикалық түлкі» операциясы 1941 жылдың қарашасында аяқталды, екі тарап та қазіргі орналасқан жерлерінде бекінді.

Өмірбаян

Неміс Жоғарғы Басшылығы (OKW) Финляндияны Кеңес Одағына қарсы ірі шабуыл жоспарына – «Барбаросса» операциясына енгізді. Германияның Орталық Ресейдегі басты күшін қолдау мақсатында бірлескен фин-неміс шабуылы, «Күміс түлкі» операциясы жоспарланды. «Күміс түлкі» операциясының мақсаты – батыс одақтастарының КСРО-ға көмек жеткізудегі маңызды нүктесі болған Мурманск портын жаулап алу немесе оның жұмысын тоқтату болды, бұл үшін портқа екі бағыттан шабуыл жасау көзделді. Шабуылдың оңтүстік бағыты «Арктикалық түлкі» операциясы деп аталды және Орталық Финляндияның Кемиярви аймағынан Салладағы советтік қорғанысқа қарсы басталды. Салла 1939 жылы Финляндияға жасалған шабуыл кезінде совет әскерлері тарапынан басып алынған болатын. Неміс және фин әскерлерінен құралған неміс XXXVI корпусы операцияның негізгі күші болды. Корпусты генерал Ханс Фейге басқарды, ал ол Николаус фон Фалькенхорст басқаратын Норвегия армиясына бағынышты болды. XXXVI корпусын Хьялмар Сииласвуо басқаратын фин III корпусы қолдады.

Жоспарлау және дайындау

Операцияны жоспарлау 1940 жылдың желтоқсан айында басталды. Норвегия армиясының штаб бастығы Эрих Бушенхаген Финляндияға сапар шегіп, Финляндияның соғыстағы рөлін анықтайтын жоспар жасады, оның ішінде Кеңес Одағына қарсы фин-неміс бірлескен операцияларының алғашқы жобасы бар болатын. 1940 жылдың 8 желтоқсанында Гитлер №21 директиваны шығарды, ол Барбаросса операциясының жоспарын толыққанды сипаттап, неміс-фин ынтымақтастығының мақсаттарын қамтыды. 1941 жылдың қаңтарында Николаус фон Фалькенхорст Норвегия армиясы штабымен бірге операциялық жоспарды жасады. Операцияға белгіленген неміс бөлімшелері Арктикаға "Көк түлкі 1" және "Көк түлкі 2" операциялары аясында бірінен соң бірі жеткізілді. 169-шы дивизия және Фейге штабы кеме мен пойызбен Рованиемиге жеткізілді. Олар сол жерде фин әскерлерімен қосылып, шекаралық жаттығулар деген желеумен шабуылға дайындыққа кірісті. 6-шы және 7-ші моторизацияланған СС әскерлері полктерінен, екі артиллериялық батальон мен бір барлау батальонынан тұратын СС "Кампфгруппа Норд" құрылды. Бұл бөлім негізінен арктикалық соғысқа дайын емес, полициялық құрама болды. Норвегиядан Финляндияға тасымалдау кезінде бір кеме өртеніп, 110 сарбаз қаза тапты. Бөлім 6-шы СС тау дивизиясы болып қайта аталды және генерал Демельхубер басқарды. Күшке екі шағын танк бөлімі қосылды: француз танктарын (Hotchkiss H39) пайдаланған Panzer Abteilung 211 және негізінен Panzer I және Panzer II (сондай-ақ аздаған Panzer III) танктарынан тұратын Panzer Abteilung 40. Операцияның мақсаты – Салланы басып алу, содан кейін теміржол бойымен шығысқа қарай Кендалакшаны басып алу және Мурманск пен Ресейді байланыстыратын Мурманск теміржолын кесіп тастау еді. Осы мақсатқа жету үшін неміс-фин күштері екі бағытта шабуылға шықты: солтүстікте XXXVI корпусы, оңтүстікте III корпусы. XXXVI корпусының бөлімдері 169-шы дивизиясы Тенниё өзені бойындағы қорғаныс шебіне қарсы үш бағыттан шабуыл жасады. Оңтүстікте фин 6-шы дивизиясы Куусамодан совет тылына қарай флангалық шабуылға тырысты. Олар солтүстік-шығысқа қарай қиын жерлерден өтіп, Алакурти және Кайралы (Кайрала) қалаларын басып алуға тиіс болды. Фин III корпусы операция кезінде Норвегия армиясының жоғары бас штабына бағынды. Олар сол жерде неміс дивизияларымен кездеседі. Екі дивизия да 6-шы СС тау дивизиясымен қолдау көрсетілді, ол Салла – Кендалакша тас жолымен орталықтағы қорғаныс шебіне қарсы майдандық шабуыл жасады. Оңтүстікте фин 3-шы дивизиясы шабуылға шықты, мақсаты – Мурманскке жабдықтандыруды Лухи мен Кемде кесіп тастау еді. Осы мақсатта 3-шы дивизия екі топқа бөлінді. J тобы Куусамоның оңтүстігінен Кестенганы (Киестенки) басып алуға алға жылды, ал F тобы Суомуссалмиден Ухтаны басып алуға шабуыл жасады. Шабуылға әуеден қолдау Luftflotte 5 және Фин әуе күштері көрсетті. Luftflotte 5 операция үшін жаңа штаб-пәтер құрып, оны Финляндияға көшірді. Фин әуе күштері әртүрлі типтегі 230-ға жуық ұшақты ұшырды. Luftflotte 5 "Көміс түлкіге" 60 ұшақ бөліп берді және жердегі қолдау үшін Junkers Ju 87, Junkers Ju 88 және Heinkel He 111 ұшақтарын пайдаланды. Совет әскерлері осыған дайын болған жоқ. Олар неміс шабуылын, мүмкін фин әскерлерінің қолдауымен күткенмен, Сталин шекараның барлық бойында осылай ерте шабуылды күтпеді. Шекара жақсы бекітілген еді, бірақ совет басшылығы неміс шабуылына дайын болған жоқ. "Көміс түлкіге" қарсы тұрған күш – 7-ші және 14-ші армиялардан тұратын Солтүстік майдан. Олардың қолбасшысы генерал-лейтенант Маркиан Попов болды. 1941 жылдың 23 тамызында Солтүстік майдан Карелия майданы мен Ленинград майданына бөлінді, оларды Валериан Фролов және Попов басқарды. Фролов 1 қыркүйекке дейін Карелия майданының қолбасшысы болып қалды, содан кейін ол жоғарылатылып, Роман Панинмен алмастырылды. Алғашқы апталарда Осілік державалар сандық артықшылыққа ие болды, өйткені советтер Ладога көлінің солтүстігіндегі шекара бойында 150 000 адам ғана болды. Осілік державалар әуеде басымдыққа ие болды, өйткені совет Карелиясын 1-ші және 55-ші аралас әуе дивизиялары қорғады, олардың жалпы саны 273 ұшаққа жетеді, олардың көпшілігі қарсыластарынан нашар болды. Бұл жағдай 1941 жылдың 7 қыркүйегінде Вэнга әуежайындағы No. 151-ші эскадрилья RAF күштерін арттыру арқылы ішінара жақсартылды. Эскадрильяға Hawker Hurricane ұшақтарын және ресейліктерді оқытуды тапсырды, сонымен қатар Мурманск аймағында 365 рет ұшып, 14 неміс ұшағын жойды.

Planning for the operation started in December 1940. Erich Buschenhagen, chief of staff of Army of Norway, visited Finland and drew up a plan which would determine Finland's role in the war, including the first draft of German Finnish joint operations against the Soviet Union. On 8 December 1940 Hitler issued Directive No. 21, which detailed his plan for Operation Barbarossa as whole and included the targets for proposed German Finnish cooperation. The detailed operational plan was created by Nikolaus von Falkenhorst with Army of Norway staff in January 1941. German units assigned to the operation were transported to the Arctic in successive operations Blue Fox 1 and Blue Fox 2. The 169th Division and Feige's headquarters were transported by ship and train to Rovaniemi. From there they joined Finnish forces and took position for the offensive under the guise of border exercises. The SS Infantry Kampfgruppe Nord was created, consisting of the 6th and 7th Motorized SS Infantry Regiments, two artillery battalions, and one reconnaissance battalion. This unit was primarily an untrained police unit and unsuited for arctic warfare. During transit from Norway to Finland a transport ship caught fire and 110 soldiers died. The unit was renamed the 6th SS Mountain Division Nord and was led by General Demelhuber. Two small Panzer units were attached to the force: Panzer Abteilung 211 which used captured French tanks (Hotchkiss H39), and Panzer Abteilung 40 which consisted mainly of Panzer I and Panzer II (and a small reinforcement of Panzer III) tanks. The goal of the operation was to take Salla, and then to proceed eastward along the railway to capture Kandalaksha, and to cut the Murmansk Railway line which connected Murmansk with Russia. To accomplish this, the German Finnish forces advanced in two main groups: one led by the XXXVI Corps in the north, and one by the Finnish III Corps in the south. For XXXVI Corps part, the 169th Division advanced in a three pronged, frontal attack against the defense line along the Tenniö River. Further south the Finnish 6th Division attempted a flanking operation into the Soviet rear from Kuusamo. They had to advance through difficult terrain to the northeast and capture the towns of Alakurtti and Kayraly (Kairala). Finnish III Corps was placed under the command of Army High Command Norway for the operation. There they would meet up with the German divisions. Both divisions were supported by the 6th SS Mountain Division that advanced in the centre along the Salla – Kandalaksha road in a frontal assault against the defensive line. Further south, the Finnish 3rd Division launched an attack, the goal being to cut the Murmansk supply lines at Loukhi and Kem. For this the 3rd Division was split into two battlegroups. Group J advanced from south of Kuusamo to take Kestenga (Kiestinki), while Group F attacked from Suomussalmi to capture Ukhta. Aerial support for the offensive was provided by Luftflotte 5 and the Finnish Air Force. The Luftwaffe created a new headquarters for the operation and moved it into Finland. The Finnish air force fielded about 230 aircraft of various types. Luftflotte 5 assigned 60 planes to Silver Fox and used Junkers Ju 87, Junkers Ju 88 and Heinkel He 111 aircraft for ground support. The Soviets were less prepared. While they anticipated a German invasion, with possible Finnish support, Stalin did not expect an attack along the entire border so early. The border was heavily fortified, but Soviet leadership was unprepared for the German attack. The formation opposing Silver Fox was the Northern Front, consisting of the 7th and 14th Armies. They were commanded by Lieutenant General Markian Popov. On 23 August 1941, the Northern Front was split up into the Karelian Front and the Leningrad Front, commanded by Valerian Frolov and Popov. Frolov remained in command of the Karelian Front until 1 September, when he was promoted and replaced by Roman Panin. During the first weeks the Axis would have a numerical superiority, as the Soviets only had 150,000 men north of Lake Ladoga along the border. The Axis had air superiority as Soviet Karelia was protected by the 1st and 55th Mixed Air Divisions, totaling 273 aircraft, many outclassed by their enemy. This situation was partly alleviated by the reinforcement of No. 151 Wing RAF on September 7, 1941 at Vaenga airfield. The Wing was tasked with providing Hawker Hurricane aircraft and training for the Russians, but also flew 365 sorties over the Murmansk area, accounting for 14 German aircraft kills.

Соғыстың басталуы

1940 жылы 1 қыркүйекте Финляндия Германияға Норвегияға әскер тасымалдауға рұқсат беретін келісімге қол қойды. Неміс-фин келіссөздері барысында фин жоғарғы басшылығы неміс "кәсібіне" қолдау көрсетті, бірақ фин парламенті Кеңес Одағы оларға алғашқы шабуыл жасаса ғана Кеңес Одағына қарсы әскери қимылдарға санкция берді. 22 маусымда Германия "Барбаросса" операциясын бастарды, Кеңес Одағына шабуыл жасады. Неміс әуе күштері фин әуе базаларын пайдаланды, ал әскер "Арлан" операциясын іске қосты, оның нәтижесінде Петсамо басып алынды. Сонымен қатар Финляндия бейтарап Аланд аралдарын қайта әскерилендірді. Бұл әрекеттерге қарамастан фин үкіметі бейтарап екенін мәлімдеді, бірақ Кеңес басшылығы Финляндияны Германияның одақтасы деп қарады. Мурманск облысы төтенше жағдай режимін енгізіп, 50 мың сарбаз бен теңізшіні жұмылдырды. Мерзімді қызметшілер мен еріктілер жаңа құрылған 1-ші полярлық атқыштар дивизиясына қосылды, ал Солтүстік флоттың теңізшілері теңіз жаяу әскері бригадасына қатысты. Азаматтар да Zapadnaya Litsa мен Кола шығанағы арасындағы төрт бекініс қатарын салуға жұмылдырылды. Кеңес әскері 25 маусымда әуе шабуылын бастады, Хельсинки, Турку және Лахти сияқты барлық ірі фин қалалары мен өнеркәсіптік орталықтарын бомбалады. Түндегі отырыста фин парламенті Кеңес Одағына қарсы соғыс жариялауға дауыс берді, ал "Арктикалық түлкі" операциясы бір апта ішінде басталатын болды.

Салланы басып алу және Кайралыдағы тұйықталу

Арктикалық түлкі 1941 жылдың 1 шілдесінде түн ортасында фин 6-дивизиясы шекараны кезіп өткен кезде басталды. 6-шы СС тау дивизиясы «Норд» және 169-шы дивизия бірнеше сағаттан кейін кеңес әскеріне шабуыл жасады. Кеңес позициялары күшті нығайтылған және оларды Кеңес 14-ші армиясының дивизиялары: 122-ші атқыштар дивизиясы, 104-ші атқыштар дивизиясы және Валериан А. Фролов басқарған 1-ші танк дивизиясы қорғады. Күндіз, кеңес қарсылығына тап болған екі дивизия да ауыр шығынға ұшырады және шабуыл сәтсіз аяқталды, әсіресе SS «Норд» дивизиясының жағдайы нашар болды. Келесі күні жағдай нашарлап, кеңес әскері жаңадан шабуыл жасағаннан кейін қарсы шабуылға көшті. SS «Норд» штабы үрейге түсіп, дивизияның бір бөлігі қашқандықтан, Фейге мен XXXVI корпусының басшылығы тәртіпті қалпына келтіру үшін араласуға мәжбүр болды. Бұл сәтсіздік неміс басшылығын стратегиясын қайта қарауға итермеледі. Әскерді күшейту және шығынды толықтыру үшін Оңтүстік Финляндиядағы 163-ші жаяу әскер дивизиясынан қосымша күштер жөнелтілді. Барлық неміс күштерінің бірлескен әрекеттерімен, Luftflotte 5 әуе күшінің қолдауымен, сондай-ақ фин 6-дивизиясының қанаттан шабуылымен 6 шілдеде кеңес қорғанысын бұзып, Салланы басып алды. Кеңес әскерінің қарсы шабуылы оларды қаладан ығыстырды, бірақ 8 шілдеде 122-ші атқыштар дивизиясының кеңес әскерінің жалпы шегінуі неміс күштеріне қаланы қайта басып алуға мүмкіндік берді. Кеңес әскері көп бөлігін артиллериясымен қалдырып кетті, ал қырғын барысында 50-ге жуық кеңес танкысі жойылды. Жылдамдық сақтау үшін SS «Норд» дивизиясы 122-ші атқыштар дивизиясын Лампелаға қарай қуды, ал 169-шы дивизия шығысқа қарай Кайралыға бет бұрды. Осы уақытта фин 6-дивизиясы Кайралы мен Лапе Апаны айналып өту үшін шығысқа қарай қанаттан шабуыл жасауда табысқа жетті. 9 шілдеде 169-шы дивизия Кайралы қаласына жетті, бірақ күшті кеңес қарсы шабуылынан кейін кері шегінді. Осылайша, үш кеңес дивизиясы да Кайралы төңірегінде берік қорғаныс шебін құрып, Апа және Куола көлдерін қорғанысқа енгізді. Неміс әскерінің алға жылжуы тоқтап, арктикалық орман жағдайында күресу қиындықтарына тап болды. Сонымен қатар, кеңес әскері өз шығындарын толықтыру үшін қосымша күштерді жеткізіп үлкерді. 16 шілдеде Фалькенхорст XXXVI корпусының штабына келіп, Фейгеге шабуылды жаңартқызуға қысым жасады. Фейге келісіп, 27 және 29 шілдеде корпус кеңес әскеріне қарсы екі қосымша шабуыл жасады, бірақ олар нәтижесіз аяқталды. Алдыңғы шепте тұрақсыз жағдай қалыптасты, оны неміс әскері бұза алмады. Ауыр жағдай мен үлкен шығынға байланысты (бір айдың ішінде 5500 адам), AOK Norwegen Фейгеге шабуылды тоқтатуға бұйрық берді.

Arctic Fox began at midnight 1 July 1941, when the Finnish 6th Division crossed the border. The 6th SS Mountain Division Nord and the 169th Division attacked the Soviets several hours later. Soviet positions were heavily fortified and manned by divisions from the Soviet 14th Army: the 122nd Rifle Division, the 104th Rifle Division, and the 1st Tank Division commanded by Valerian A. Frolov. In daylight, facing Soviet resistance, both divisions sustained heavy losses and the attack failed, with SS Nord Division faring especially badly. The situation worsened the next day when, after a renewed assault, the Soviets counterattacked. SS Nord staff panicked and some of the division routed, forcing Feige and the XXXVI Corps command to intervene to restore order. This failure prompted the German command to rethink its strategy. To reinforce the troops and replace the losses, additional personnel were transferred from the 163rd Infantry Division based in Southern Finland. With a combined effort by all the German forces, extensive air support by Luftflotte 5, as well as a supportive flanking attack by the Finnish 6th Division, they finally broke through the Soviet defenses on 6 July and captured Salla. A heavy Soviet counterattack drove them back out of the town but on 8 July, a general Soviet retreat of the 122nd Rifle Division allowed the German forces to recapture the town. The Soviet troops had to leave most of their artillery behind and in the heavy fighting some 50 Soviet tanks were destroyed. In order not to lose momentum, the SS Division Nord pursued the 122nd Rifle Division toward Lampela, while the 169th Division turned east toward Kayraly. Meanwhile, the Finnish 6th Division was making good progress in its flanking manoeuvre to the east to circumvent Kayraly and Lape Apa. On 9 July, the 169th Division reached the town of Kayraly, but was thrown back by strong Soviet counterattacks. All three Soviet divisions now formed a formidable defense line around Kayraly, incorporating the adjacent lakes Apa and Kuola into their defense. The German advance stalled, facing difficulties with arctic forest fighting. At the same time the Soviets managed to bring additional reinforcements to replace their losses. On 16 July, Falkenhorst arrived at the XXXVI Corps' headquarters and pressured Feige to renew the offensive. Feige relented and on 27 and 29 July the corps made two additional attacks separately against the Soviets which led to nothing. A stalemate had developed at the front line that the Germans could not break. Due to the grim situation, and mounting losses (5,500 men in just one month), AOK Norwegen finally ordered Feige to halt the offensive.

Фин ІІІ корпусының шабуылы

Неміс әскерінің шабуылы тоқталғанда, оңтүстіктегі III корпустың фин 3-дивизиясы сәтті ілгерілеуді жалғастырды. Дивизияның алғашқы қарсыласы – советтік 7-армияның 54-ші атқыштар дивизиясы болды. F тобы қиын жерлер арқылы жылдамдап Вёница өзеніне жетті, онда 10-19 шілде аралығында бірнеше советтік бөлімдерді қоршап, жойды. J тобы Пяозеро және Топозеро көлдері арасындағы мықты қорғалған каналға қарай жылжыды. Фин армиясының осылай шапшаң табысқа жеткеніне таң қалған AOK Norwegen енді SS Nord дивизиясының бөлімдерін оңтүстікке ауыстырып, фин командасына бағындыру арқылы фин әскерінің ілгерілеуін қолдауға шешім қабылдады. 30 шілдеден бастап финдер бір батальонды көлдер арқылы, советтік шептің артына жеткізіп, осылайша каналдың арғы жағындағы совет әскерін қанаттан орап, жеңіске жетті. 7 тамызда финдер қызу шайқасқаннан кейін Кестенганы басып алды. Фин әскерінің Мурманск темір жолына жасаған шабуылына жауап ретінде советтік тарап аймаққа қосымша күштер (88-ші атқыштар дивизиясы және тәуелсіз Гривник бригадасы) жіберді. Советтік қарсылық күшейді, бұл J тобының Кестенгадан шығысқа қарайғы шабуылын тоқтатты. J тобы Кестенга маңындағы шайқасқа белсенді қатысып жатқанда, F тобы Ухтаның шетіне жетті. Олар Ельданка көлі маңындағы қорғаныс шебін бұзып, Ухтаға бірнеше шақырымдай жақынға жетті. Бірақ, жаңадан келген советтік күштер одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік бермеді, және фин шабуылы осы бағытта да тоқтап қалды. Советтік қарсылықтың күшеюіне байланысты, бір мақсатқа назар аудару жоспары жасалды. Ухтаға жасалған шабуыл тоқтатылып, оның орнына тамыздың ортасында Кестенганың шығысына қарайғы ілгерілеуді қолдауға шешім қабылданды. Бұл жаңа шабуыл арктикалық бейтарап аймақта біршама табысқа жетті, бірақ шешуші үзіліс жасау мүмкін болмады. Советтік әрекеттің күшеюі Сииласуоның алаңдауын тудырды, әсіресе F тобы ашық жерде тұрғандықтан, советтік әскерлердің қоршауына түсу қаупі бар еді. Осыған қарсы тұру үшін AOK Norwegen фин әскерін шығысқа соңғы шабуыл жасау үшін күшейтуге шешім қабылдады, және SS Nord дивизиясының қалған бөлігі оңтүстікке ауыстырылып, фин командасына бағындырылды. Сонымен қатар, 6-шы фин дивизиясының бөлімдері де оңтүстікке ауыстырылып, фин III корпусына қосымша күш ретінде қайтарылды. Қайта ұйымдастыру аяқталғаннан кейін, қазан айында екі фин шайқас тобының жаңа, соңғы шабуылы басталды. Осы ілгерілеумен бірге, фин жаяу әскері (jääkäri) батальоны Мурманск және Кандалакша бағыттары арасындағы көбінесе бос аймаққа енгізіліп, Кандалакшаны Ням станциясындағы советтік алдыңғы қатармен байланыстыратын жалғыз темір жол желісін қиып тастады. Бұл екі апта бойы 122-ші атқыштар дивизиясы ешқандай жабдықтама алмады және далалық қоймаларынан күш алып өмір сүруге мәжбүр болды.

While the German advance stalled, the Finnish 3rd Division of III Corps in the south was making good progress. The division's first opponent was the Soviet 54th Rifle Division of the Soviet 7th Army. Group F advanced very quickly through of rough terrain to the Vyonitsa River, where it encircled and destroyed several Soviet units from 10 to 19 July. Group J advanced to the strongly defended canal between Lake Pyaozero and Lake Topozero. Astonished by the rapid Finnish success, the AOK Norwegen now decided to support the Finnish advance by transferring parts of the SS Nord Division south and put them under Finnish command. Beginning on 30 July, the Finns succeeded in smuggling a battalion over the lakes, behind Soviet lines, which allowed them to flank and subsequently defeat the Soviets on the other side of the canal. On 7 August, the Finns captured Kestenga after fierce fighting. Reacting to the Finnish advance on the Murmansk railway, the Soviets transferred additional troops (the 88th Rifle Division as well as the independent Grivnik brigade) into the region. Soviet resistance now stiffened, leading to a stall of Group J's advance east of Kestenga. While Group J had been embroiled in the battle around Kestenga, Group F was able to reach the outskirts of Ukhta. They broke through the defense line at the Yeldanka Lake, and were able to come within a few miles short of Ukhta proper. However, the new Soviet reinforcements prevented any further gains, and the Finnish attack stalled in this sector too. With the increasing Soviet resistance, a plan was made to concentrate on only one target. It was decided to halt the Ukhta offensive and instead support the advance east of Kestenga in mid August. This new drive was able to make some ground in the arctic no man's land, but no decisive breakthrough could be achieved. The increasing Soviet activity also worried Siilasvuo, especially as Group F was now standing still in exposed terrain, open to a possible Soviet encirclement. To counter this, AOK Norwegen decided to bolster the Finnish forces for a final push to the east and the rest of the SS Nord division was moved south and put under Finnish command. Also parts of 6th Finnish Division were now moved south and returned to the Finnish III Corps for more reinforcements. Once the reorganisation had been completed, a new, final attack had to be launched by both Finnish battlegroups in October. Concurrently to these advances, a Finnish jaeger (jääkäri) battalion was inserted into the largely unoccupied area between the Murmansk and Kandalaksha directions of the advance and was able to cut the sole railway line connecting Kandalaksha with forward Soviet positions at the Nyam station. This meant that for two weeks the Soviet 122nd Rifle Division did not receive any supplies and had to live off its field dumps.

Мурманск темір жолының ортасында қайтадан шабуыл жасалды

Оңтүстікке фин әскерлерінің табысты ілгерілеуі кезінде XXXVI корпус штабы мен AOK Norwegen арасында шиеленіс күшейді. Фейге өз корпусының Мурманск теміржолына басты шабуылды жүргізуі керек деп ойлады. Бірақ, күшті совет қорғанысын бұзуға және Кандалакшаға жетуге қажетті күшейткіштерді берудің орнына, Фалькенхорст фин III корпусының ілгерілеуін қолдау үшін көбірек бөлімшелерді оңтүстікке жөнелтті. AOK Norwegen III корпуста сәттілікке жету мүмкіндігі зор екенін көрсе де, Фейгеге шығысқа қарай шабуылды жаңартуға бұйрық берді, оны қиын жағдайға түсірді. Басқа амалы қалмаған Фейге келесі шабуыл жоспарын жасады. 169-шы дивизияның күші аз болғандықтан, Қайрала мен оған жақын көлдер арасындағы бүкіл фронт бойынша қорғаныс шебін ұстау үшін бөлінуге тиіс болды. Содан кейін фин 6-шы дивизиясы тағы бір кең ауқымды фланголық операцияны жүргізуге мүмкіндік алады. Олар оңтүстіктен келіп, совет әскерлерінің Қайраладағы орналасқан жерін айналып өтіп, Нурми көлінен шығысқа қарай совет тылына енуі керек еді. 169-шы дивизия да солтүстіктен солай істеуге тиіс болды, нәтижесінде совет әскерлерін қоршауға алу үшін үлкен қысқыш қозғалысы жасалды. 1941 жылдың тамыз айының басында бұл жоспар іске қосылды, фин 6-шы дивизиясы XXXVI корпусының жаңа серпілісін бастады, ал 169-шы дивизия одан кейін ілесіп келді. Жоспар күтпеген сәттілікке ие болды. Шабуыл совет әскерлерін толығымен таңқалдырды және Қайрала маңында кең ауқымды шайқас болды. Неміс-фин күштері советтердің 42-ші атқыштар корпусы мен оның 104-ші дивизиясының үлкен бөлігін қоршауға алды. Кейбір бөлімшелер қашып кетсе де, үлкен совет құрамалары жойылды және совет әскерлері көптеген жабдықтарын қалдыруға мәжбүр болды. Жаңа неміс шабуылына байланысты совет әскерлері Тууца өзеніне шегінді. Олар Алакурти маңында жаңа қорғаныс шебін құруға тырысты, бірақ фин-неміс әскерлерінің қуып жететініне қарсы тұра алмады. Совет әскерлері Алакуртиден шегінгеннен кейін Войта өзеніне қайтарылды, онда 1939 жылғы бұрынғы совет шекаралық бекіністері орналасқан еді. 6 қыркүйекте XXXVI корпусы совет бекіністеріне қарсы майдандық шабуыл жасады, бірақ баяу ілгеріледі. XXXVI корпусы Қайралаға ұқсас тағы бір фланголық шабуылға тырысты, бір неміс полкі оңтүстікте совет қорғанысын айналып өтуге тырысты. Бұл жолы ол тиімді болмады және неміс күштері ауыр қарсылыққа тап болды. Бірнеше күнге созылған шайқастан кейін немістер ақыры Войта өзенінен өтті, бірақ олар тағы да күшті совет қорғаныс шебімен бетпе-бет келді. VL немесе Верман желісі деп аталатын бұл желі Верман және Тольванд көлдері арасында созылып, соғысқа дейінгі совет бекіністерін қамтыды. Осы кезде XXXVI корпусы толыққанды түрде шаршады. SS Nord дивизиясының оңтүстікке жөнелтілуімен және фин 6-шы дивизиясының III корпусына оралуымен Фейге бұл бағытта одан әрі ілгерілеу мүмкін емес деп шешті. Совет әскерлері күн сайын майданға күш түсіріп жатқандықтан, Фейге жаңа шабуылды бастау үшін көбірек адамдарды сұрады. AOK Norwegen шабуылды жаңарту жоспарларын жасады, бірақ неміс жоғары басшылығы Арктикалық театрға қосымша күштер жіберуге мүмкіндік таппады және AOK Norwegen Фейгеге көмектесу үшін маңызды ештеңе жібермеді. Осының салдарынан барлық шабуыл жоспарлары тоқтатылды. Барбаросса операциясы барысында Орталық Ресейдегі негізгі майданда қол жеткізген сәттіліктерге байланысты ОКВ қазіргі жағдайды қанағаттанарлық деп санады және XXXVI корпусының шабуылдық операцияларын тоқтатуға бұйрық берді. Бұл, сонымен қатар, неміс әскерлерінің ауыр шығындарына байланысты, қыркүйектің соңында шабуыл тоқтатылды.

During the successful advance by Finnish forces in the south, tensions between the headquarters of XXXVI Corps and AOK Norwegen rose. Feige naturally believed that his corps should lead the main effort against the Murmansk railway. However, instead of giving him the requested reinforcements to overcome the strong Soviet defenses and reach the goal of Kandalaksha, Falkenhorst was transferring more and more units south to bolster the Finnish III Corps' advance. While AOK Norwegen indeed saw the greatest chance of success within III Corps, nevertheless it ordered Feige to resume his offensive towards the east, leaving him in a very difficult situation. With no other choices left, Feige drew up a plan for another offensive. The thinly stretched forces of the 169th division had to split up to take over the defense line along the entire frontline between Kayrala and its adjacent lakes. The Finnish 6th Division would then be freed to undertake another massive flanking operation. Coming from the very south, they would circumvent the Soviet positions at Kayrala and thrust to a position east of it behind the Soviet lines at Lake Nurmi. The 169th Division would do the same, but from the north, resulting in a large pincer movement to trap the Soviets. At the beginning of August 1941 this plan was launched with the Finnish 6th Division heading the renewed drive of the XXXVI Corps with the 169th Division following. The plan met with unexpected success. The attack completely surprised the Soviets and a large firefight developed around Kayraly. The German Finnish force was able to encircle large parts of the Soviet 42nd Rifle Corps and its 104th Division. Although some units escaped, large Soviet formations were subsequently destroyed and the Soviets had to leave most of their equipment behind. In the face of the new German thrust, the Soviets retreated to the Tuutsa River. They tried to establish a new defensive line around Alakurtti, but were unable to hold out against the pursuing Finnish German units. After the Soviets lost Alakurtti they withdrew to the Voyta River where the old 1939 Soviet border fortifications were situated. On 6 September, XXXVI Corps launched a frontal assault against the Soviet fortifications but made only slow progress. XXXVI Corps attempted another flanking attack similar to Kayrela, with one German regiment trying to circumvent the Soviet defenses in the south. This time it did not work as well, and the German effort bogged down against heavy resistance. After days of fighting, the Germans were finally able to push behind the Voyta River only to be confronted by another even stronger Soviet defense line. The so called VL or Verman Line stretched from Lake Verkhneye Verman to Lake Tolvand and included heavy Soviet pre war fortifications. By this point XXXVI Corps had reached total exhaustion. With the transfer of the SS Division Nord to the south, and a return of the Finnish 6th Division to III Corps, Feige deemed any further advance in this sector impossible. With the Soviets bringing more reinforcements to the front every day, Feige requested more men if he was to start a new attack. Plans were made by AOK Norwegen for a resumption of the offensive, but the German High Command was unable to reinforce the Arctic theatre with additional units and AOK Norwegen could not send anything meaningful itself to aid Feige. Consequently, all offensive plans were scrapped. Due to the more spectacular gains at the main front in Central Russia during Operation Barbarossa, the OKW deemed the current situation acceptable and an end was ordered to the offensive operations of XXXVI Corps. This, combined with heavy German casualties, led to the attack finally being called off at the end of September.

III корпустың соңғы шайқастары және операцияның аяқталуы

XXXVI корпус Кеңес әскерімен күресіп жатқанда, III корпустың жағдайы да оңтүстікке XXXVI корпустың құрамынан келген күштермен нығайтылғанына қарамастан, аса жақсармады. F тобының Ухтаға жасаған жаңа шабуылы 88-ші атқыштар дивизиясының жақында келген күштермен бірден тоқтатылды. Кеңес әскері енді қарсы шабуылға көшті. Жақында келген неміс бөлімдерімен қайта ұйымдасып, шығысқа қайта шабуылға дайындалып жатқан финдер кері шегінуге мәжбүр болды. Жаңа қауіпке қарсы тұру үшін AOK Norwegen фин майданына бар күшін жұмылдырып, нығайтуға кірісті. Жаңа тапсырмаларға XXXVI корпусының тағы бір полкі, сондай-ақ, алыс солтүстіктегі неміс майданындағы «Платиналық түлкі» операциясынан алынған 14-ші фин жәйәу әскер полкінің бөлімдері енді. Жаңа күштер майданды тұрақтандыруға көмектесті. Соңғы ұзақ уақыттан бері жоспарланған шабуыл 30 қазан күні басталды, екі күннен кейін кеңес полкі қоршауға алынды. Финляндия генералы Хьялмар Сийласвуо өз әскерлерімен периметрді тазартуға кірісті. Өзінің басқаруындағы SS бөлімдерінің көңіл көншітпейтін нәтижелерін көргеннен және фин немесе неміс жоғарғы басшылығы оған қосымша күштер немесе маңызды нығайтулар жібермейтінін түсінгеннен кейін, ол шығысқа қарайғы шабуылды баяулатты және аймақты тазарту мен қорғауға көшті. Бұл тазалау жұмыстары 13 қарашада аяқталды. Сол кезде финляндиялық 3-дивизия 3000 кеңес сарбазын өлтіріп, 2600 әскерді тұтқынға алды. Неміс әскері тәжірибелі фин бөлімдерінің қолдауысыз алға жылжу мүмкін болмағандықтан, олардың үміті финдердің бастаған шабуылдың жалғасуына байланысты болды. Бірақ бұл үміттер көп ұзамай күйреп кетті. Финляндия әскерінің жоғарғы бас қолбасшысы, фельдмаршал Карл Маннергейм, әскери және логистикалық себептерді келтіре отырып, алдағы шабуылдық операцияларды кейінге қалдыруды талап етті. 17 қарашада Сийласвуо Финляндияның III корпусының шабуылын дереу тоқтатуға бұйрық берді, оның дала командирлері одан әрі аумақты басып алуға болатыны туралы оң пікір білдіргеніне қарамастан. Финляндияның бұл күрт мінез-құлқының өзгеруінің бір бөлігі АҚШ пен Ұлыбританияның дипломатиялық қысымының нәтижесі болды. Финляндия енді мұндай шабуылға жетекшілік етуге мүдделі емес еді. Финляндияның бұдан әрі шабуылдық операцияларға қатысудан бас тартуымен «Арктикалық түлкі» операциясы қараша айында аяқталды және екі тарап та бекініске кірісті.

While XXXVI Corps was struggling against the Soviets, III Corps' situation was not much better, despite reinforcements arriving from the transfers of XXXVI Corps to the south. Group F's new drive on Ukhta was immediately stopped in its tracks by recent reinforcements of the 88th Rifle Division. The Soviets now launched a heavy counterattack. The Finns, who were still reorganising with the recently arrived German units for a revived push to the east, were forced to retire. To counter the new threat AOK Norwegen now threw in everything it had available to bolster the Finnish front. New assignments included another regiment from XXXVI Corps as well as parts of the 14th Finnish Infantry Regiment pulled from Operation Platinum Fox, the German front in the far north. The new reinforcements helped to stabilise the front. Finally, on 30 October, the new long planned offensive began, and after two days a Soviet regiment was encircled. Finnish General Hjalmar Siilasvuo proceeded to clear the perimeter with his troops. After the disappointing performance of the SS units under his command and the realization that he neither the Finnish nor the German high command is going to provide him with additional forces or substantial reinforcements, he slowed down the advance towards the east and instead concentrated on clearing and securing the area. Those mop up operations were completed by 13 November. By that point the Finnish 3rd Division had killed 3,000 Soviet soldiers and captured 2,600. With the Germans mostly unable to operate and advance without the support of the experienced Finnish units, their hope now lay on a continuation of the attack led by the Finns themselves. These hopes were soon squashed. Field Marshal Carl Mannerheim, supreme commander of the Finnish forces, insisted on delaying further offensive operations, citing military and logistical reasons. On 17 November, Siilasvuo ordered an immediate stop to the Finnish III Corps' offensive, despite positive feedback from his field commanders that further ground could be taken. This sudden change in Finnish behaviour was, in some part, the result of diplomatic pressure by the United States and Britain. Finland was no longer interested in spearheading such an offensive. With the Finnish refusal to be involved in further offensive operations, Arctic Fox came to an end in November and both sides dug in.

Салдары

"Арктикалық түлкі" операциясы өз мақсатына жете алмады. Операция барысында неміс және фин әскерлері Салла мен Кестенганы басып алды, бірақ жалпы алғанда операция стратегиялық мақсаттары тұрғысынан сәтсіз аяқталды, себебі Мурманск пен Кандалакшадағы Мурманск темір жолы жауланбады. Неміс-фин әскерлері Мурманск темір жолына ең жақын Кестенганың шығысында келді, онда олар одан шамалы ғана қашықтықта болды. XXXVI корпусы, әсіресе оның SS бөлімшесі, арктикалық жағдайға жарамсыз және дайын емес еді, сондықтан ауыр шығындарға ұшырап, аз ғана нәтижеге қол жеткізді. Ал фин бөлімдері, әсіресе III фин корпусының 6-дивизиясы, жақсы нәтижелер көрсетіп, совет әскерлеріне ауыр зиян келтірді. "Арктикалық түлкі" операциясының сәтсіздігі шығыс майданындағы соғыстың барысына елеулі әсер етті. Мурманск – советтік Солтүстік флотының маңызды базасы болды және Архангельскпен бірге Совет Одағына одақтастардан келген көмектің басты бағыты еді. Британдық конвойлер соғыс басталған кезден, яғни жазда Мурманскіге келе бастады, бірақ 1941 жылдың желтоқсанында АҚШ соғысқа қосылғаннан кейін батыстық одақтастардан келген көмек күрт артты. АҚШ "Ленд-Лизинг" шартын бекітіп, Совет Одағына көп мөлшерде азық-түлік, мұнай және әскери жабдықтар жеткізуге міндеттенді. Осы көмектің төрттен бірі Мурманск арқылы жеткізілді. Бұл алюминий сияқты шикізаттың көп мөлшерімен қатар, советтік соғысқа қажетті әскери тауарларды да қамтыды, оның ішінде 5218 танк, 7411 ұшақ, 4932 танкіге қарсы зеңбірек, 473 миллион оқ және түрлі теңіз кемелері болды. Бұл жабдықтар советтік жаққа үлкен пайда әкеліп, олардың қарсылық күресін жалғастыруына көмектесті. Соғыстың қалған бөлігінде Арктика майданы тоқырады. Немецтің жоғарғы басшылығы оны маңызды майдан деп санамады, сондықтан шабуылды қайта жандандыру үшін қажетті күштерді жіберуден бас тартты. Финдер де батыстық одақтастарды одан әрі ашудан қашыңқы болғандықтан, өздерінен бастап шабуылды жалғастыруға мүдделі емес еді. 1944 жылдың қыркүйегінде, немістердің бірқатар жеңілісінен кейін, финдер Совет Одағымен бейбітшілік шарты жасауға тырысты және барлық басып алған территорияларын қайтаруға мәжбүр болды. Неміс әскерлері кейіннен Орталық Финляндиядан Петсамо және Норвегияға шегінді. 1944 жылдың қазанында Қызыл Армия Петсамо-Киркенес операциясын жүргізіп, Арктикадағы неміс әскерлерін толықтай Финляндиядан қуу арқылы шешуші жеңіске жетті.

Operation Arctic Fox did not meet its goals. During the operation the German and Finnish forces took Salla as well as Kestenga, but overall the operation failed in terms of its strategic intentions, as neither Murmansk nor the Murmansk railway at Kandalaksha were captured. The closest the German Finnish force came to the Murmansk railway was east of Kestenga, where they were about away from it. The XXXVI Corps, especially its SS component, was ill trained and unprepared for arctic warfare and therefore made little progress while suffering heavy casualties. On the other hand, the Finnish units, especially the 6th Division of the III Finnish Corps, made good progress and inflicted heavy casualties on the Soviet forces. The failure of Arctic Fox had a significant impact on the course of the war in the east. Murmansk was a major base for the Soviet Northern Fleet and it was also together with Arkhangelsk the main destination for Allied aid shipped to the Soviet Union. British convoys had traveled to Murmansk since the summer at the onset of the war, but with the entry of the United States into the war in December 1941, the influx of Western Allied aid increased massively. The United States enacted the Lend Lease pact in which they vowed to supply the Soviet Union with large quantities amounts of food, oil, and war materiel. One quarter of this aid was delivered via Murmansk. This included large amounts of raw materials like aluminum as well as large quantities of military goods for the Soviet war effort, including 5,218 tanks, 7,411 aircraft, 4,932 anti tank guns, 473 million rounds of ammunition and various sea vessels. Those supplies benefited the Soviets significantly and contributed to their continued resistance. For the remainder of the war the Arctic front remained stale. The German High Command did not regard it as an important theatre and therefore refrained from transferring the substantial reinforcements needed for a renewal of the offensive. The Finns likewise were not interested in continuing the offensive on their own as they did not want to antagonize the Western Allies further. In September 1944, following a series of devastating German defeats, the Finns sued for peace with the Soviet Union and had to give up all their territorial conquests. The Germans subsequently retreated from Central Finland to Petsamo and Norway. In October 1944, the Red Army conducted the Petsamo Kirkenes Operation and achieved a decisive victory over the German forces in the Arctic by completely expelling them from Finland.