Джеффри Амхерст: Британдық генерал және Жаңа Францияның жауланушысы

Кіріспе

Британ армиясының фельдмаршалы Джеффри Амхерст, 1-ші барон Амхерст (29 қаңтар 1717 – 3 тамыз 1797) – британ армиясының офицері және британ армиясы күштерінің бас қолбасшысы. Амхерст жеті жылдық соғыс кезінде Жаңа Франция аумағын жаулап алудағы Ұлыбританияның сәтті әскери науқанының негізін салушы ретінде танылады. Оның басшылығымен британдық әскерлер Луисбург, Квебек және Монреаль қалаларын, сондай-ақ бірнеше маңызды бекіністерді басып алды. Ол сонымен қатар, кейіннен Канадаға айналған аймақтардың алғашқы британдық генерал-губернаторы болды. Оның құрметіне Канада мен АҚШ-та көптеген жерлер мен көшелерге есімдер берілген. Амхерсттің мұрасы Понтиак соғысы кезінде "наразы тайпалардың арасында" шешек ауруын тарату туралы оның айтқан тілегіне байланысты даулы. Бұл оның тарихи беделін қайта қарастыруға себеп болды. 2019 жылы Монреаль қаласы оның есімін бір көшеден алып тастап, оны каниенкеха могавк тілінен алынған Rue Atateken деп атады.

Ерте өмір

Джеффри Амхерст (өл. 1750), Кент заңгері және Элизабет Амхерст (туған тегі Керрилл) ұлы болып, Джеффри Амхерст 1717 жылғы 29 қаңтарда Англияның Севеноакс қаласында дүниеге келді. Ол жас кезінде Дорсет герцогының пажын болды. Амхерст Австрия мұрагерлік соғысында генерал Джон Лигоньенің көмекшісі қызметін атқарды және 1743 жылғы маусымда Деттинген шайқасына, ал 1745 жылғы мамырда Фонтеной шайқасына қатысты. 1745 жылғы 25 желтоқсанда подполковник шеніне көтерілді, сондай-ақ 1746 жылғы қазанда Року шайқасында да әрекет етті. Одан кейін ол британдық әскерлердің қолбасшысы Камберленд герцогының көмекшісі болды және 1747 жылғы шілдеде Лауффельд шайқасында одан әрі қатысты. 1756 жылғы 12 маусымда 15-ші жаяу полкінің полковнигі болды. 1757 жылы Ұлыбританияға төнген қауіп сейілген соң, әскерлер Камберленд герцогының басқаруымен өсіп келе жатқан армияға қосылу үшін Ганноверге қайтарылды және Амхерст 1757 жылғы шілдеде Хастенбек шайқасында Камберлендтің басшылығымен Гессендік әскерлермен шайқасты:

Амхерст кері шегінуден және Клостерзевен келісімінен кейін, Хановер соғыстан шығуға келіскеннен кейін көңілі түсіп қалды: ол өзінің басқаруындағы Гессен әскерлерін таратуға дайындала бастады, бірақ келісім күшін жойғанын және одақтас күштер қайта құрылып жатқанын естіді.

Француздар мен үндістер соғысы

Амхерст жеті жылдық соғыс кезінде, әсіресе Солтүстік Америкадағы науқанда, АҚШ-та француз және үнді соғысы деп аталатын, ол 1758 жылы маусымда Кейп-Бретон аралындағы Луисбургке британдық шабуылға бастама берген кезде даңққа ие болды. 1760 жылдың шілдесінен бастап Амхерст Форт-Освегодан Сент-Лоуренс өзені бойымен әскерді бастап, Квебектен бригадир Мюрреймен және Иль-о-Нойдан бригадир Хавиландпен үш жақты қысқышпен бірікті, бұл Франциядағы саяси үстемдік үшін Водреуілмен арадағы айырмашылықтарын көрсетуге мүмкіндік берді. Иеміз біз үшін үлкен істер жасады, біз қуанышқа толымыз. Ұзақ уақыттан бері «Деленда ест Карфаго» деген пікір қалыптасқан, Канаданы жаулау керек, әйтпесе осы аймақта тұрақты тыныштыққа үміттенуге болмайды; енді, Құдайымыздың бізге көрсеткен жақсылығы арқасында, оның орындалуының сәтті күнін көріп отырмыз. Біз Ұлыбритания королінің жеңімпаз әскерлерінің жаудың биік жерлерін басып жатқанын көріп отырмыз, олардың соңғы бекінісі тапсырылды және бүкіл ел Ұлыбритания короліне оның генерал Амхерст – батыл, сабырлы және сәтті тұлғасы арқылы берілді. Осы жеңісі үшін Амхерст 1760 жылдың қыркүйегінде Британдық Солтүстік Американың генерал-губернаторы болып тағайындалды. Ол 1761 жылдың 11 сәуірінде Бат орденінің рыцары аталды. Нью-Йорктегі базасынан Амхерст Монктон мен Гавиленд басқаруымен британдықтардың 1761 жылы Доминиканы, 1762 жылы Мартиника мен Кубаны басып алуына әкелген Батыс Үндістандағы британдық экспедицияларға қатысқан әскерлерді жіберуді қадағалады. Понтиак соғысы кезіндегі ең танымал және жақсы құжатталған мәселелердің бірі – үндістерге қарсы биологиялық қару қолдану және Амхерсттің оны қолдауындағы рөлі. Форт-Питтің қолбасшысы полковник Генри Буке 1763 жылдың маусымында фортификацияны қоршауға алған үндістер тобына шешекке ұшыраған жамылғыларды беруге бұйрық берді. 1763 жылдың 24 маусымындағы келіссөздер кезінде капитан Симеон Экуер қоршаудағы Делавэр өкілдеріне екі жамылғы мен қолшапанды шешекке ұшыраған кішкентай металл қораптарға салып берді, мақсаты – осы ауруды таратып, қоршауды тоқтату болды. Бұл жоспарды ойлап тапқан саудагер, кейіннен милиция командирі болған Уильям Трент, британдық колониялық биліктеріне шот-фактура жіберіп, жамылғылардың мақсаты «үндістерге шешекті жұқтыру» екенін көрсетті. Бұл шот-фактураны сол кезде Солтүстік Американың бас қолбасшысы болған Томас Гейдж мақұлдады. 1763-1764 жылдары Огайо штатында көктемде басталған індет салдарынан жүздей үнді қаза тапты. Алайда, шешек Форт-Пит оқиғасының нәтижесі ме, әлде вирус Делавэр халқы арасында бұрыннан бар ма, бұл әлі анық емес, себебі ошақтар әр он жыл сайын өздігінен пайда болатын және делегаттар кейіннен кездесіп, олар шешекке шалдыққан жоқ. Бір айдан кейін шешек жамылғыларын қолдану туралы Амхерст өзі Букеге жазған хатында талқылады. Амхерст Форт-Пит гарнизонында шешек пайда болғанын және Венанго, Ле Боуф және Прескью-Айл қалаларындағы форттарының жойылғанын білгеннен кейін полковник Букеге былай деп жазды: «Шешекті наразы тайпалар арасында таратуға бола ма? Біз оларды бағындыру үшін барлық мүмкіндікті пайдалануымыз керек». Буке, Форт-Питті қоршаудан босату үшін жолға шығып бара жатқанда, осы ұсынысқа келісті және 1763 жылдың 13 шілдесінде Амхерстке жауап берген кезде, оның мінез-құлқына сын айтылды және Уильям Джонсон мен Джордж Кроган шағымданып, оны қызметтен алып тастау және Гейджбен ауыстыру үшін Сауда кеңесіне жүгінді. Ол Атлантиканың екі жағындағы әскери бағыныстыларынан да қатты сынға ұшырады. Дегенмен, Амхерст 1765 жылдың 26 наурызында генерал-лейтенант болып тағайындалды және 1768 жылдың қарашасында 3-ші жаяу полкінің полковнигі болды. 1772 жылдың 22 қазанында Амхерст орднанс генерал-лейтенанты болып тағайындалды және ол көп ұзамай Джордж III-нің сенімін алды, ол бастапқыда бұл лауазым корольдік отбасының мүшесіне беріледі деп үміттенген еді. 1772 жылдың 6 қарашасында ол Тайлық Кеңестің мүшесі болды.

Amherst gained fame during the Seven Years' War, particularly in the North American campaign known in the United States as the French and Indian War when he led the British attack on Louisbourg on Cape Breton Island in June 1758. From July 1760, Amherst led an army down the Saint Lawrence River from Fort Oswego, joined with Brigadier Murray from Quebec and Brigadier Haviland from Ile aux Noix in a three way pincer, to highlight his differences with Vaudreuil for later political advantage back in France. The Lord hath done great things for us, whereof we are glad Long had it been the common opinion, Delenda est Carthago, Canada must be conquered, or we could hope for no lasting quiet in these parts; and now, through the good hand of our God upon us, we see the happy day of its accomplishment. We behold His Majesty's victorious troops treading upon the high places of the enemy, their last fortress delivered up, and the whole country surrendered to the King of Britain in the person of his general, the intrepid, the serene, the successful Amherst. In recognition of this victory, Amherst was appointed Governor General of British North America in September 1760 He was appointed Knight of the Order of the Bath on 11 April 1761. From his base at New York, Amherst oversaw the dispatch of troops under Monckton and Haviland to take part in British expeditions in the West Indies that led to the British capture of Dominica in 1761 and Martinique and Cuba in 1762. One of the most infamous and well documented issues during Pontiac's War was the use of biological warfare against Native Americans and Amherst's role in supporting it. Colonel Henry Bouquet, the commander of Fort Pitt, ordered smallpox infested blankets to be given Native Americans when a group of them laid siege to the fortification in June 1763. During a parley in midst of the siege on 24 June 1763, Captain Simeon Ecuyer gave representatives of the besieging Delawares two blankets and a handkerchief enclosed in small metal boxes that had been exposed to smallpox, in an attempt to spread the disease to the Natives in order to end the siege. William Trent, the trader turned militia commander who had come up with the plan, sent an invoice to the British colonial authorities in North America indicating that the purpose of giving the blankets was "to Convey the Smallpox to the Indians." The invoice was approved by Thomas Gage, then serving as Commander in Chief, North America. A reported outbreak that began the spring before left as many as one hundred Native Americans dead in Ohio Country from 1763 to 1764. It is not clear, however, whether the smallpox was a result of the Fort Pitt incident or the virus was already present among the Delaware people as outbreaks happened on their own every dozen or so years and the delegates were met again later and they seemingly had not contracted smallpox. A month later the use of smallpox blankets was discussed by Amherst himself in letters to Bouquet. Amherst, having learned that smallpox had broken out among the garrison at Fort Pitt, and after learning of the loss of his forts at Venango, Le Boeuf and Presqu'Isle, wrote to Colonel Bouquet:

Could it not be contrived to send the small pox among the disaffected tribes of Indians? We must on this occasion use every stratagem in our power to reduce them. Bouquet, who was already marching to relieve Fort Pitt from the siege, agreed with this suggestion in a postscript when he responded to Amherst just days later on 13 July 1763: He was forced to defend his conduct, and faced complaints made by William Johnson and George Croghan, who lobbied the Board of Trade for his removal and permanent replacement by Gage. He was also severely criticised by military subordinates on both sides of the Atlantic. Nevertheless, Amherst was promoted to lieutenant general on 26 March 1765, and became colonel of the 3rd Regiment of Foot in November 1768. On 22 October 1772, Amherst was appointed Lieutenant General of the Ordnance, and he soon gained the confidence of George III, who had initially hoped the position would go to a member of the Royal Family. On 6 November 1772, he became a member of the Privy Council.

Америка революциялық соғысы

Амхерст 1776 жылғы 14 мамырда Кент графтығындағы Холмсдейлдегі барон Амхерст титулымен жұртшылыққа көтерілді. 1778 жылғы 24 наурызда ол толық генерал шеніне өрледі, ал 1778 жылғы сәуірде әскерлердің бас қолбасшысы болып тағайындалды, бұл оған үкіметте орын берді. Саратогадағы британдықтардың жеңілісінен кейін Амхерст Солтүстік Америкадағы соғысты шектеуді, жағалаудағы бекіністерді сақтап, Канаданы, Шығыс және Батыс Флориданы, сондай-ақ Батыс Индияны қорғауды, ал теңіздегі соғысқа көбірек күш салуды ұсынды. 1778 жылғы 7 қарашада король мен королева Кенттегі Монреаль паркіне Амхерстке келді, ал 1779 жылғы 24 сәуірде ол 2-ші атты гренадирлер гвардиясының полковнигі болды. Француздардың ұзақ мерзімді жоспары – Ұлыбританияға шабуыл жасау болды, олардың пікірінше, егер шабуыл сәтті аяқталса, соғыс тез аяқталар еді. 1779 жылы Испания Франция тарапынан соғысқа қосылды, ал британдық ішкі күштердің әлсіреуі шабуылды ықтимал етті. Амхерст болжамды шабуылға дайындықпен Британияның құрлықтағы қорғанысын ұйымдастырды, бірақ шабуыл ешқашан болған жоқ. Айналасындағы округтерден әскерлер мен ополчениелер шақырылып, Амхерсттің қол астындағы күштерді 15 000-нан астам адамға жеткізді, олардың көпшілігі Хайд-парктегі шатырларда орналастырылды. Тәртіпсіздіктерге қарсы заң жарияланды, оған сәйкес, егер тәртіпсіздік туралы заң оқылғаннан кейін, әскерлерге халыққа оқ атуға рұхсат берілді. Тәртіп ақыры орнатылса да, Амхерст биліктің тәртіпсіздіктерді басудағы сәтсіздігіне алаңдады. Гордон көтерілісінен кейін Амхерст 1782 жылғы ақпан айында бас қолбасшы лауазымынан кетіп, оның орнына Генри Конвей тағайындалды.

Француз революциялық соғыстары

1788 жылғы 8 шілдеде ол 2-ші Life Guards полкінің полковнигі болды, ал 1788 жылғы 30 тамызда ол барон Амхерст титулын алды (бұл жолы Кент графтығындағы Монреаль аймақтық атауымен), бұл титулдың оның жүрегі туған інісіне (Амхерст баласыз болғандықтан, Холмсдейл титулы оның қайтысымен тоқтатылды) өтуіне мүмкіндік беретін ерекше шартпен. Француз революциялық соғыстары басталғанда, Амхерст 1793 жылдың қаңтарында Құралды күштердің Бас қолбасшысы қызметіне қайта шақырылды: алайда, қарулы күштердің күрт нашарлауына жол бергені үшін сынға ұшырады, бұл Төмен елдердегі алғашқы науқандардың сәтсіздігіне тікелей себеп болды. Кіші Питт оның жасы мен, мүмкін, табиғаты қазіргі уақыт талап ететін сергектік пен күш-қуатқа сай емес екенін айтты. Хорас Уолпол оны «сенуге келмейтіндей ақымақтығы мен қабілетсіздігі бар ағаш» деп атады. «Ол әскерде көптеген тәртіпсіздіктерге жол берді. Ол өзінің лауазымын, тіпті ескірген шағында да, тым қатты ұстады, оны тым көп айыптауға болмайды».

Отбасы және өлім

1753 жылы Джейн Даллисонға (1723–1765) үйленді. Ол қайтыс болғаннан кейін, 1767 жылғы 26 наурызда генерал-лейтенант Джордж Кэридің қызы (1712–1792) Елизавета Кэриге (1740–1830) үйленді, ол кейін Холмсдейлдің леди Амхерст атанды. Ол Монреаль паркіне көшіп, 1797 жылғы 3 тамызда қайтыс болды. Амхерстбург, Онтарио (General Amherst High School орналасқан жер), Амхерст, Массачусетс (Массачусетс университеті Амхерст, Гэмпшир колледжі және Амхерст колледжі орналасқан жер), Амхерст, Нью-Гэмпшир, Амхерст, Новая Шотландия, Амхерст, Нью-Йорк және Вирджиния штатының Амхерст округі. Амхерсттің жергілікті халықты жоюға ұмтылуы қазір оның мұрасына қара дақ ретінде қарастырылады және түрлі агенттіктер, муниципалитеттер мен мекемелер «Амхерст» атауын пайдалануды қайта қарастырды. 2007 жылы «The Beaver» журналында жарияланған «The Un Canadians» мақаласында Амхерст Канада тарихында авторлар жек көретін адамдардың тізіміне енді, себебі ол «алғашқы ұлт өкілдеріне шешекпен зарарланған көрпелер тарату жоспарларын қолдады». 2008 жылы микмактардың рухани көшбасшысы Джон Джо Сарк Принс-Эдвард аралындағы Форт-Амхерст паркіне «Канаданың бетіне жабысқан қара дақ» деп баға берді және былай деді: «Генерал Амхерст есімімен аталған орынның болуы Иерусалимде Адольф Гитлер есімімен аталған қаланың болуымен тең, мұндай нәрсе жегілгісіз». Сарк өзінің алаңдаушылығын 2016 жылғы 29 қаңтардағы Канада үкіметіне жолданған хатында қайта білдірді. Микмак тарихшысы Дэниел Н. Пол Амхерстің ақ нәсілшілдік сенімдермен жетекшілік еткенін айтып, атауын өзгертуді қолдады: «Болашақта адамзатқа қарсы қылмыс жасаған адамдардың есімімен аталатын ештеңе болмауы керек деп ойлаймын». 2016 жылдың ақпан айында Парктер Канадасының өкілі тиісті шағым түскеннен кейін мәселені қайта қарастыратынын мәлімдеді: «Егер халықтан Ұлттық тарихи ескерткіштің атын өзгерту туралы ресми өтініш түссе, Парктер Канадасы Канаданың тарихи орындары мен ескерткіштері жөніндегі кеңеспен консультация жүргізеді». Сарк 2016 жылғы 20 ақпанда осы ресми талапты орындау үшін онлайн петиция бастады. 2018 жылғы 16 ақпанда сайт Skmaqn–Port la Joye–Fort Amherst деп қайта аталды, француз және ағылшын тілдеріндегі атаулармен қатар микмак сөзі қосылды. 2009 жылы Монреаль қалалық кеңесінің мүшесі Николас Монтморенси Амхерст көшесінің атын өзгертуді ресми түрде сұрады: «Американың жергілікті халқын жоюды қолдаған адамның осылай құрметтелуі мүлдем қабылдауға келмейді». 2017 жылғы 13 қыркүйекте Монреаль қаласы оның есімін алған көшені қайта атау туралы шешім қабылдады. 2019 жылғы 21 маусымда көше ресми түрде Rue Atateken деп аталды, ататекен сөзі Kanien'kehá тілінде «бірге құндылықтарды бөлісетін адамдар» дегенді білдіреді, деп мәлімдеді Kanehsatake тарихшысы Хилда Николас. Сол сияқты, Гатинодағы Амхерст көшесі 2023 жылы Rue Wìgwàs (ақ қайың үшін Anishinaabemowin) деп қайта аталды. 2016 жылы Амхерст колледжі студенттердің талабымен «Лорд Джеффри» талисманын жойды. Сондай-ақ, колледжге тиесілі Лорд Джеффри қонақ үйін 2019 жылдың басында Boltwood-тағы қонақ үй деп атады.

In 1753 he married Jane Dalison (1723–1765). Following her death he married Elizabeth Cary (1740–1830), daughter of Lieutenant General George Cary (1712–1792), who later became Lady Amherst of Holmesdale, on 26 March 1767. He retired to his home at Montreal Park and died on 3 August 1797. Amherstburg, Ontario (location of General Amherst High School), Amherst, Massachusetts (location of the University of Massachusetts Amherst, Hampshire College and Amherst College), Amherst, New Hampshire, Amherst, Nova Scotia, Amherst, New York and Amherst County, Virginia. Amherst's desire to exterminate the indigenous people is now viewed as a dark stain on his legacy and various agencies, municipalities and institutions have reconsidered the use of the name "Amherst". "The Un Canadians", a 2007 article in The Beaver, includes Amherst in a list of people in the history of Canada who are considered contemptible by the authors, because he "supported plans of distributing smallpox infested blankets to First Nations people". In 2008, Mi'kmaq spiritual leader John Joe Sark called the name of Fort Amherst Park of Prince Edward Island a "terrible blotch on Canada", and said: "To have a place named after General Amherst would be like having a city in Jerusalem named after Adolf Hitler it's disgusting." Sark raised his concerns again in a 29 January 2016 letter to the Canadian government. Mi'kmaq historian Daniel N. Paul, who referred to Amherst as motivated by white supremacist beliefs, also supports a name change, saying: "in the future I don't think there should ever be anything named after people who committed what can be described as crimes against humanity." In February 2016, a spokesperson for Parks Canada said it would review the matter after a proper complaint is filed; "Should there be a formal request from the public to change the name of the National Historic Site, Parks Canada would engage with the Historic Sites and Monuments Board of Canada for its recommendation." An online petition was launched by Sark to satisfy this formal request requirement on 20 February 2016. On 16 February 2018, the site was renamed Skmaqn–Port la Joye–Fort Amherst, adding a Mi'kmaq word alongside the French and English titles. In 2009, Montreal City Councillor Nicolas Montmorency officially asked that Rue Amherst be renamed: "it is totally unacceptable that a man who made comments supporting the extermination of Native Americans to be honoured in this way". On 13 September 2017, the city of Montreal decided that the street bearing his name would be renamed. On 21 June 2019, the street was officially renamed Rue Atateken, atateken being a Kanien'kehá word describing "those with whom one shares values," according to Kanehsatake historian Hilda Nicholas. Similarly, Rue Amherst in Gatineau was renamed Rue Wìgwàs (Anishinaabemowin for white birch) in 2023. In 2016, Amherst College dropped its "Lord Jeffery" mascot at the instigation of the students. It also renamed the Lord Jeffery Inn, a campus hotel owned by the college, to the Inn on Boltwood in early 2019.