Кіріспе

Швед-неміс химигі, оттегіні ашқан (1742–1786) Карл Вильгельм Шеле (9 желтоқсан 1742 – 21 мамыр 1786) – фармацевтикалық химик. Шеле оттегіні (дегенмен, Жозеф Пристли өз зерттеулерін бірінші болып жариялаған) және молибден, вольфрам, барий, сутек және хлор сияқты элементтерді анықтады. Ол сондай-ақ, тартыр, щавель, несеп, сүт және лимон қышқылдары сияқты органикалық қышқылдарды, сондай-ақ фтористоводород, циановодород және мырыш қышқылдарын ашты. Өмір бойы швед тілінен гөрі неміс тілінде сөйлеуді қалаған, себебі швед фармацевттерінің арасында неміс тілі кеңінен қолданылған.

Өмірбаян

Шейле Стральсунд қаласында дүниеге келді. 1757 жылы он төрт жасында Карл Гетеборгқа тағы бір отбасы досы және дәріханашы Мартин Андреас Баухтың дәріханасына шәкірт ретінде жіберілді. Шеле бұл қызметте сегіз жыл бойы тұрды. Осы уақыт ішінде ол түнгі уақыттарда тәжірибелер жасады және Николас Лемери, Каспар Нойман, Иоганн фон Лёвенштерн Кункель және Георг Эрнст Штальдың (флогистон теориясының жақтаушысы) еңбектерін оқыды. Шееленің кейінгі теориялық тұжырымдарының көп бөлігі Штальға негізделген. Бұл реакцияны одан әрі зерттеу нәтижесінде Шеле оттегіні ашты ("Флогистон теориясы" бөлімін қараңыз). Осы достық пен құрметтің арқасында Шеле Бергманның зертханасын тегін пайдалануға мүмкіндік алды. Екеуі де өзара жұмыстық қарым-қатынастан пайда тапты. 1774 жылы Шеелені Пётр Йонас Бергиус Швед Корольдік Ғылым академиясының мүшелігіне ұсынды және 4 ақпан 1775 жылы сайланды.

Флогистон теориясы

Шеле өзінің париждік замандасы Антуан Лавуазье әдеттегідей қымбат зертханалық жабдықсыз таңғаларлық нәтижелерге қол жеткізді. Лавуазье, Пристли, Шеле және басқалардың зерттеулері арқылы химия бір жүйелі әдіспен стандартталған салаға айналды. Шеле Лавуазье кейіннен оттегі деп атаған затты ашқанның мәнін түсіне алмаса да, оның жұмысы флогистон теориясының ұзақ уақыт бойы беріліп келген теориясын тастау үшін маңызды болды. Шеле әлі күнге дейін оттегі деп аталмаған газды зерттеуіне Уппсала университетінің профессоры, кейіннен Шеленің досы болған Торберн Олоф Бергманның шағымдары себеп болды. Бергман Шеленің жұмыс берушісінен сатып алған сольпетрдің ұзақ қыздырудан кейін қызыл булар (қазіргі азот диоксиді деп белгілі) пайда болатынын айтты. Шеленің тез түсіндірмесі сол болды: тұзтеңіз жылумен флогистонды сіңіріп алды (қазіргі терминдерде нитритке дейін төмендетілді) және қышқылмен (оның ішінде әлсіз қышқылмен) біріктірілген кезде белсенді принцип ретінде жаңа флогистикалық газды шығарды. Бергман кейін Шелеге марганецтің (IV) оксидін талдауды ұсынды. Марганец (IV) оксиді туралы зерттеулер арқылы Шеле "өрт ауасы" (оның аты оттегі) туралы түсінігін дамытты. Ақырында ол сынап оксидін, күміс карбонатын, магний нитратын және басқа да нитрат тұздарын қыздырып оттегі алды. Шеле өзінің зерттеулері туралы Лавуазьеге жазды, ол нәтижелердің маңыздылығын көре алды. Оның оттегіне деген табысы (шамамен 1771 жылы) Пристли мен Лавуазьедің осыған ұқсас жұмысынан хронологиялық тұрғыдан ертерек болған, бірақ ол бұл ашылғанын 1777 жылға дейін жариялаған жоқ, өйткені оның екі бәсекелесі де жариялаған болатын. Шеле флогистон теориясының қандай да бір түріне әрқашан сенсе де, оның жұмысы флогистонды ерекше қарапайым түрге қысқартты, бұл Шеленің заманындағы химиктер әлі де жарық пен жылу элементтер деп сенгендіктен және олармен үйлесімде болуы керек деп ойлағандықтан ғана күрделіленді. Осылайша, Шеле сутегі флогистоннан (бұйымдар жанғанда жоғалған азаюшы принцип) және жылудан тұрады деп болжады. Шеле өзінің отты ауа немесе оттегі (ол ауаның белсенді бөлігін тапты, оны ауаның төрттен бір бөлігін құрайтынын бағалады) жарық немесе жылу өндіру үшін заттардағы флогистонмен біріктірді деп болжады (жарық және жылу флогистон мен оттегі әртүрлі мөлшерден тұрады деп болжалды). Кейіннен басқа химиктер сутегін жағу кезінде су түзілетінін және металдардың тоттануы олардың салмағын арттыратынын және ыстық темірдің үстінен судың өтуі сутегін беретінін көрсеткенде, Шеле өзінің теориясын оттегі тұз (немесе судың "тұздық принципі") екенін және темірге қосылған кезде су қайта өндірілетінін, бұл темірдің салмағын тоттану ретінде қосып отырғанын білдірді.

Жаңа элементтер мен қосылыстар

Оттегіні ашқаны үшін Шилдің бірлесіп танылуымен қатар, ол барий (1772), марганец (1774), молибден (1778) және вольфрам (1781) сияқты басқа химиялық элементтерді, сондай-ақ лимон қышқылы, сүт қышқылы, глицерин, сутегі цианиді (сулы ерітіндіде пруссик қышқылы деп те белгілі), фторсутек және сутегі күкіртсутек (1777) сияқты бірнеше химиялық қосылыстарды алғаш рет ашқан деп есептеледі. Сонымен қатар, ол пастеризацияға ұқсас процесті және фосфорды жаппай өндіру тәсілін (1769 ж.) ашып, Швецияны әлемдегі спирттік шарап өндіруші елдердің біріне айналдырды. Шил 1774 жылы тағы бір маңызды ғылыми жаңалық жасады, бұл оның оттегіні бөліп алуынан да революциялық болуы мүмкін. Ол өзінің досы Иоганн Готлиб Ган берген пиролузит (таза емес марганец диоксиді) үлгісінде әк, кремнезем және темірді анықтады, бірақ қосымша компонентті анықтай алмады (бұл марганец еді, Шил оны жаңа элемент ретінде таныды, бірақ бөліп ала алмады). Ол пиролузитті жылы құм ваннасында тұз қышқылымен өңдегенде, күшті иісі бар сары-жасыл газ пайда болды. Ол газдың ашық ыдыстың түбіне шөгіп, қалыпты ауадан тығыз екенін анықтады. Сондай-ақ, газдың суда ерімейтінін байқады. Ол тығындарды сары түске бояды және ылғал, көк лакмус қағазынан және кейбір гүлдерден түсті алып тастады. Ол бұл ақтандыру қабілеті бар газды "дефлогистикалық муриат қышқылы" (дефлогистикалық тұз қышқылы немесе тотыққан тұз қышқылы) деп атады. Ақырында, сэр Хамфри Дэви газды оның ақшыл жасыл түсіне сәйкес келіп хлор деп атады. Хлордың ақтандыру қасиеттері Берзелиус тарапынан өнеркәсіпке айналды, ал 1824 жылға қарай Лабаррактың қолында шіріген тіндерді және жараларды (тірі адамдардағы жараларды қоса) дезинфекциялау және иістендірудің екінші өнеркәсібінің негізі болды.

Өлім

1785 жылдың күзінде Шеле бүйрек ауруына ұқсас белгілерді сезуге бастады. Арсен, сынап, қорғасын және олардың қосылыстары, сондай-ақ ол өзі ашқан фторсутек қышқылы және басқа да заттарға ұзақ уақыт бойы тозудың салдары Шеленің денсаулығына зиян келтірді. Ол 43 жасында, 1786 жылдың 21 мамырында, Кёпингтегі үйінде қайтыс болды. Дәрігерлер оның сынап улануынан өлгенін мәлімдеді.