Кіріспе

Drużno ауылы (Jezioro Druzno; Drausensee, ) – Польшаның солтүстігіндегі Висла дельтасының шығыс жағында, Эльблог қаласының жанында орналасқан, тарихи түрде көл саналған су айдыны. Қазіргі уақытта гидрологиялық тұрғыдан көлге жеткілікті тереңдігі жоқ және Эльблог өзені арқылы Висла лагунасынан мерзімді түрде теңіз суы келіп тұрады. Сондықтан, кейбір мамандар оны сағалық су қоймасы деп атауды ұсынады. Көлдің жанында Дрюзно деп аталатын, салыстырмалы түрде жақында пайда болған ауыл орналасқан. Неміс тіліндегі Drausensee атауы, алдыңғы жазбаларда Drusensee деп кездеседі, ежелгі сауда қаласы Трусомен байланысты, ол қазір Эльблог қаласының орналасқан жерінде болған. Көлдің бастапқы көлемі соңғы онжылдықтардағы тұрғын үйлердің кеңейтілуіне және, бастысы, шөгінділердің жиналуынан көлдің табиғи түрде тоюына байланысты айтарлықтай азайды. Көл – табиғат қорығы болып табылады және Польшадағы Рамсар конвенциясымен қорғалатын 13 орынның бірі. Бұл атаудың ескіше жазылуы – 9 ғасырдың соңындағы теңізші Вулфстанның баяндамасындағы Трусо деген жер аты. Бұл баяндама "Отер мен Вулфстанның саяхаттары" кітабына енгізілген, ол король Альфредтің тұсында ағылшын тілінде жазылған.

География

Көлдің орталық координаттары: Ол Ногаттың шығысында, төменгі Висланың негізгі оң саласы, дельтаның (Жулавы Висляне) жазық даласының шетінде орналасқан. Бұл бөгеттер, дамбалар және арналармен ішінара бақыланатын, шөгінділер мен арналардың өзгеретін аймағы. Көлдің ауданы шамамен және кейде теңіз деңгейінен төмен. Дельта Эльблонг үстірттігінде (Высочина Эльблоска) аяқталады, оның көп бөлігі орманды. Дельтаның өзі, жақын маңдағы ірі қалалардың (Гданьск, Эльблонг және басқалары) болуына қарамастан, сирек қоныстанған. Оның көп бөлігі құнарлы егіс жері, ал қалғаны – жабайы табиғат мекені. Көл бүгінде орташа тереңдігі шамамен және ең терең жері болатын су қоймасы. Көлді Эльблонг өзені кептіреді. Көл мен Эльбляска шығанағы арасындағы биіктік айырмашылығы бар, ол Висла лагунасынан жаралады. Бұл су объектілерінің беткі биіктігі жел сияқты бірнеше факторларға байланысты өзгереді. Оңтүстіктен күшті жел соққанда шығанақ көлден бір метрдей жоғары болуы мүмкін, бұл өзенде кері ағымдарға себеп болады. Пруссиялықтар Висла лагунасын "тұщы су шығанағы" деп атаған, ол сол кезде осылай болған. Содан бері Висла суының адамдар пайдалануына байланысты күрт азайғандығы Балтық суын шығанаққа әкелді, ол қазір тұзды. Нәтижесінде өзендегі кері ағымдар көлге тұзды судың енуіне әкеледі. Әдетте оңтүстік жағы таза күйінде қалады. Өзен ағысының бағыты бұрыннан бері өзгеріп отыратын, бұл Фриш Хафф пен көл арасындағы қозғалысты жеделдеткен болуы мүмкін. Көлдің айналасын және ішінде батпақтар, саздақтар және қарағайлықтар қоршап тұрады. Оның бетінде жүзбелі нимфеялар, су астында – потамогетон, ал батпақтарда – қамыстың кең алқаптары бар. Бұл көп бұрын шөгіп кетуі керек еді, бірақ әртүрлі көздерден келетін судың көп мөлшері көлге жаңа оттегі әкеліп, қартаюын тежейді. Он екі арна көлге радиалды түрде құяды, ал тағы он екі каналдан су сорылып құйылады. Олар көлге 1970 жылы шамамен су әкелді, ал 1975 жылы шамамен 7 арна арқылы өзенге құйылды. Бұл көрсеткіштердің өзгеруі, сондай-ақ жел және кері ағымдар көлдің кең аумақтарда кеңейіп, тарылуына себеп болады. Жалпы сыйымдылығы шамамен, ал су жиналатын алабы .

Көлдің тарихи қолданылуы

Қазіргі уақытта көлдің ең бағалысы – табиғи қорық ретіндегі маңызы. Оны шамамен 20 000 көшіп-қоныс жасайтын су құстары пайдаланады, олардың ішінде Ансер, Анас, Грус және Хлидониялар басым. Көл ежелгі заманда терең және кең болған. Викингтер дәуірінде Балтық тайпалары мен Скандинавия және басқа аймақтардан келген саяхатшылар арасындағы қақтығыстар мен қарақшылық кезеңінде, көл викинг кемелері сияқты суы аз кемелер үшін жасырылған, қолайлы маршрут болған. Көл сол мақсатқа пайдалы болмай қалғаннан кейін, Эльблаг порты ретінде Залев Вислани және одан Данциг шығанағына қатынау мүмкіндігін сақтап қалды. Осы арқылы ол маңызға ие болды. Трусоның қалдықтары аймақтағы археологиялық орындардың бірі болуы мүмкін, немесе Эльблагтың астында жатуы мүмкін, немесе құрылыс салдарынан жойылған болуы мүмкін. Ішкі аймақты қолжетімді ету мақсатында Пруссия үкіметі 1860 жылы көл арқылы Эльблаг каналын ашты. Каналдың оңтүстікке қарай созылатын бағытының солтүстік нүктесі – Эльблаг. Ол көлдегі тереңдетілген арна арқылы өтеді және оңтүстікке қарай құрлықтағы каналға айналады, яғни канал кемелерді көтеру және түсіруге арналған жолдармен байланыстырылған бөлімдерден тұрады. Ол оңтүстікке қарай бірнеше көлмен қосылады, бірақ олар канал арқылы кептірілмейді. Өмірінің барысында канал негізінен ағаш тасымалдау үшін пайдаланылды. Екінші дүниежүзілік соғыста қиратылғаннан кейін, канал 1948 жылы қайта жаңартылды, бірақ қазір коммерциялық мақсатта көбінесе қолданылмайды. Оның орнына, бүкіл маршрут Дрюзно көлі сияқты табиғи қорықтар бар демалыс аймағына айналдырылды.

Янов Поморский алаңы

Янов-Поморский 1945 жылдан кейін Хансдорф ауылының аты болды. Ол Эльбингтің оңтүстік-шығысына қарай 7 км жерде орналасқан. Бұл жерде көптеген аяқталған және жартылай аяқталған мүйіз бен янтарьтан жасалған заттар табылды. Олар шамамен 1500 метрлік құрылыстарда, жер бетінен жоғары орналасқан үш бөлмелі, ағаштан жасалған, тұрғын үйлер деп саналатын ұзын үйлерде салынған. Сонымен қатар, қираған қайықтардың қалдықтары да табылды. Артефактілер славян және скандинавиялық нұсқаларымен ұқсас. Кейбір археологтар бұл жерді Трусо деп санайды, бірақ бұл атау бірнеше елді мекендердің жиынтығын білдірген болуы мүмкін. Елді мекенге қатысты керамикалық бұйымдардың арқасында 8-ші ғасырдың соңынан 10-шы ғасырдың басына дейінгі мерзімге жатқызылады. Жақын жердегі траншеяларда торфтың екі қабаты табылды, олардың арасында күлте және құм қабаты, ал оның астында қалың тұнба қабаты жатыр. Қабаттардың жасы әртүрлі әдістермен анықталды. Көлдің тарихы шамамен былай қайта құрылды: Бастапқыда Еблясская шығанағы көлдің орнына дейін созылған. Висла дельтасының кеңеюі көлді шығанақтан шамамен 2000 жыл бұрын бөліп тастады. Теңіз деңгейінің көтерілуі көл мен шығанақты қайтадан біріктірді. Дельтаның екінші ілгерілеуі қазіргі конфигурацияны 1000 жыл бұрын қалыптастырды, бірақ көл одан үлкен және терең болды. Содан бері ол толып, өсіп келеді. Осы тұрғысынан қарағанда, көл – Висла дельтасының өсуі мен жер бедерінің кездейсоқ жағдайларынан туған уақытша құбылыс болып көрінеді. Көл мен шығанақтың біріккен жүйесі ежелгі заманда табиғи шекара қызметін атқарған болуы мүмкін, бірақ бұл әлі дәлелденбеген. Трусо 2000 жыл және 1000 жыл аралығындағы көлдің ең жоғары деңгейлерінің арасында орналасқан болуы керек. Трусо Янов-Поморскийде орналасқан болуы мүмкін, бірақ артефактілер жергілікті халықтың прус, славян немесе скандинавиялық болғанын көрсетпейді. Рас, 1237 жылы төменгі Висланың оң жағалауының барлық бөлігі Ескі пруссалықтардың билігінде болды және Трусо Ескі пруссалық Помесания герцогтігінде орналасқан. Сонымен қатар, Болеслав Хробридің әскерімен келген Прагалық Адалберт, Ескі пруссалықтардың қасиетті тоғайларын кескені үшін (997 жылы) Балтық теңізінің жағалауында солтүстік-шығысқа қарай (Фишхаузен), қазіргі Рыбаки маңында, басылып өлтірілді. Бұл жағдайлар Трусоның негізін қалаушылардың этникалық тегі туралы нақты мәлімет бермейді. 1237 жылы Тевтон ордені де Ескі пруссалықтарға қарсы соғыс ашты және болашақ Эльбинг орналасқан жерде қамал салды. Орденнің әрекет ету тәсілі – Ескі пруссалық қаланы тонап, өртеп, содан кейін оны жақын жердегі тас қамалмен қорғап, оның айналасында германдық немесе аралас этникалық құрамы бар жаңа қала салу болды. Әзірге, олар Трусода осы тәсілді қолданғандығына дәлел жоқ, бірақ бұл мәселе әлі де ашық. Эльблаг мұражайының мәліметінше, Трусо қарақшылар немесе тонаушылар тарапынан екі ғасыр бұрын өртелген. Оның Эльбингтегі орденмен байланысы белгісіз.

Птолемей және тарихқа дейінгі кезең

Птолемей алғашқы кезеңде жазғанда, Гданьск шығанағының барлық бөлігін Венедикус шығанағы деп атап, Ұлы Венедалар оның жағалауын мекендегенін айтады. Бұл атау славян вендтерінің арасында да белгілі, бірақ ол "Ұлы" дегенімен балтықтарды да қамтуды көздеген болуы мүмкін; егер олай болмаса, тарихи балтықтардың қайдан шыққанын сұрау қажет. Кейін Латвияда олардың ұрпақтары болған тарихи вендтер де болды. Птолемей прусс ғияларын (Боруски) атайды, сонымен қатар Висланың сағасында гитон тайпалары да кездеседі. Бұлар готтар болуы мүмкін, немесе Гданьсктің алғашқы қоныстары осы атпен пайда болған деуге болады. Данциг қаласы туралы тікелей айтылмаған, сондай-ақ ол Висла және шығысқа қарайғы өзендердегі қалалардың әдеттегі тізімін де бермеген. Тросо, рим дәуірінде және одан бұрын, тек құрғақ ағаш жинап, сауда жасаған халықтардың, оны құрғақ ағаш жолы арқылы Карнунтиумға және одан әрі оңтүстікке жіберген жерде орналасқан. Ежелгі Пруссия тарихында скандинавиялықтар мен даниялықтар Пруссияға келіп, араласып кеткендігі айтылады. Немунас өзенінің бойында табылған көптеген қылыштар олардың болғанын көрсетеді.

Вулфстан және тарихқа дейінгі кезең

Вулфстан Гедби 880 жылға жуық дауірде жасаған саяхаты туралы есеп қалдырды, оны Ұлы Альфредке айтқан және Орозийдің "Тарихтары" аудармасына енгізген. Бұл тарихта көлдің алғашқы айрылысы болып табылады және сол кездегі прустарды да қысқаша сипаттайды, оларды ол "Аэсти" деп атайды. "Аэсти" (шығыстықтар деген мағынаны білдіреді) – бұл Балтық прустарын 800 жыл бұрынғы жазбаларда қолданылған атау. Вулфстан Хедебиден (Хайтабу) Ютландиядан Трузоға жеті күнде жүзіп келді, Вейселдің (Висла) сағасына дейін оң жақтағы Вэнодландты ("Вендланд") бойлай өтті. Бұл венедтер Птолемейдің Ұлы венедтерінен Висланың қарсы жағалауында орналасқан. Вулфстан Висланың аузы деп Фриш Хаф пен Данциг шығанағы арасындағы жолды меңзейді. Ильфинг өзені Вейселден шығысқа қарай, Трусо орналасқан көлден Эстмирге (Шығыс теңізі – Остзее) құяды; яғни, Вулфстан Ильфингті Вейселдің саласы, ал Эстмирді – Вейселдің төменгі ағысы деп қарастырады. Вэнодланд Вейселге дейін созылады, одан кейін Витланд, Истлендтің батыс бөлігі басталады. Көптеген адамдар Вулфстан Тациттің "Аэстии" туралы жазбаларының бастауын Шығыс жері деп түсіндіреді. Естондықтар соңынан осы атауға ие болды, бірақ Вулфстан үшін бұл кем дегенде прустарды, мүмкін одан да көпті білдіреді. Бұл мәтіннен жердің топографиясы шамамен қазіргідей болғанын білеміз. Көлдің аты айтылмайды, бірақ ол Ильфинг өзенімен құрғатылған көл деп есептеледі. Вейселдің шығысында орналасқан Трусо, көл және өзен Витландта болуы керек, бірақ Вулфстан мұны нақты айтпайды. Ол эстондықтарды (балттарды) бай және көп халқы бар, әрқайсысын патша басқаратын қалаларға бөлінген ұлт ретінде сипаттайды. Бұл үзінді Трусоның Вэнодландта немесе Истландта орналасқандығын, сондай-ақ олардың эстондықтар екенін нақты көрсетпейді.

Этникалық халықтардың тілдері

Птолемей заманында прото-балто-славян тілі прото-балтық және прото-славян тілдеріне, тіпті диалекттерге бөлінді. Үлкен Венеди мен Венодтар бір тілде сөйлемейтін болғандықтан, бұл атау бір кезде балтықтар мен славяндардың екеуіне де қолданылған болуы керек (егер Птолемей қателеспесе). Олар Висланың әртүрлі жағалауларында орналасқан, Птолемейдің Ұлы Германия мен Еуропалық Сарматия арасындағы шекарасы осы жерде өтеді. Висланың сол жағалауында Птолемей тек неміс деп санайтын халықтарды тізімдейді. Вендилердің, Померандардың немесе Кашубтардың ешқандай белгісі жоқ. Рутицлилер Лугийлердің оңтүстігінде Померанияда тұрады. Кейбір готиндар (готтар) және элвеондар (Эльбингерлер, жергілікті атауы бүгінгі күнге дейін Альбингер) төменгі Вислада қоныстанған. Оң жағалауда Гиттондар тұрады. Бұл жерде готтардың да болуы мүмкін, бірақ егер Гиттондар Данцигтер болса, онда олар Висланың құмтөбесіне дейін созылған болуы керек. Олардың шығысында Вендалар, оңтүстігінде Галиндалар (прусстың бір тайпасы) орналасқан. Демек, Вендалар Вулфстанның жағалау эстондықтары, Батыс Балтық тілінің ата-бабалары болған. Вулфстан заманында шығыс герман тайпалары Висланың сол жағалауын тастап кеткен. Кейбіреулері Висла дельтасының маңында, әсіресе Данцигте, мүмкін Трусода қалған болуы мүмкін. Славяндар солтүстікке қарай Померанияға қарай кеңейді. Прото-славян тілі славяндар Карпаттан тысқары жерлерге тарағаннан кейін, 6 ғасырда ерекшелене бастады, бұл Трусоның негізі қаланғаннан кейін болды. Шарльманьнің аты (742-814 жж.), славян тілінде «патша» деген мағынаны білдіретін сөз ретінде прото-славян тіліне енген, және тарихи тіл білімінде қолданылатын басқа да көрсеткіштерге сүйене отырып, көне шіркеу славян тілінің шын мәнінде прото-славян тілі екені анықталды. 1000 жылға қарай аймақтық диалекттердің ықпалы байқала бастады. Осы кезде славяндар Балтық жағалауында біраз уақыттан бері қоныстанған; яғни, Вулфстанның венодтары прото-славян тілінде сөйлеген. Олар Шарльманьнан бұрын да сол жерде болған болуы мүмкін, бірақ ол оларды Балтық жағалауында қоныстануға ынталандырды. Адалберттің Данцигі христиандық қана емес, сонымен қатар жақында славяндардың бақылауына өткен, тіпті белгілі бір дәрежеде славян тілінде сөйленген болуы мүмкін. Адалберттің қайтысынан кейін оқиғалар қарқынды дамып, үлкен өзгерістерге әкелді. Померания басқаруға болатын аумақ ретінде 10 ғасырда пайда болды, ал 11 ғасырда Польшаның алғашқы мемлекеті құрылып, Померания герцогтарымен билік үшін күресті. Осы кезде Лекхит тілі дамып, поляк, померан, кашуб және словинск тілдеріне тез айналды. Шығыс Померания Померелия герцогтігі болды, ол Гданьсктың батысындағы кашуб тілінде сөйлейтін аймақтарды қоса, басқа аймақтарға бөлінді. Кашуб тілі төменгі неміс тілінен алынған көптеген сөздермен ерекшеленеді. Висланың оң жағалауында прото-балтық тілінде сөйлейтіндер шығыстағы прото-славяндарға біртіндеп жер беріп, германдықтардың кеңеюіне байланысты Померанияны жоғалтты. Олар 1 мыңжылдықтың ортасында Батыс және Шығыс Балтыққа бөлінді. Готтар Батыс Балтық елдерін біраз уақыт бақылауда ұстады, содан кейін жоғалып кетті. 1000 жылдан кейін Ескі Прус, Галинд және Судовия тілдері пайда болды. Шығыс Балтықта литва және латыш тілдері ерекшеленді. Шығыс пен батыстың арасында Курш тілі болды. Тевтон ордені император Фридрих II-ден және пападан Пруссияны алған кездегі этникалық үлестірілім осылай болды. Папалық бұйрық оларға барлық балтықтарды, сондай-ақ фин естондықтарын басқару құқығын берді, бұл бүгінге дейін салдарына ие. Славяндар ежелгі пруссиялықтарға қарсы жылжуда болды, бірақ олар оларды тоқтатты. Әртүрлі герцогтықтар өздері бақыламайтын жерлерге қатысты екі жүзді талаптар жасады және Тевтон орденін сол жердегі «көтерілістерді» басуға шақырды. Сондықтан Кашубтың Гданьск герцогтігі Дрюзно және Трусо көлдеріне номиналды талап етуі мүмкін, бірақ бұл Ескі Пруссиялықтар тарапынан танылмады.

Атауы

Ескі прус тіліндегі елді мекеннің атауын әлемде танымал балтистер қайта жаңғыртты, Вульфстанның неміс тіліндегі (t/d) нұсқасы негізінде *Drūsā деп, Гeорг Геруллис ("Die altpreußischen Ortsnamen", Берлин 1922, 187) бұл атауды алғаш рет атады, ал соңғы кезде Витаутас Мазиулис ("Prūsu kalbos etimologijos zodynas I", Вильнюс 1988, 231) зерттеді. "o" жалғауы жалпы прус тіліндегі жекеше жағдайдағы атауға сәйкес келеді – "o" (ұзын), ол белгілі көне прус жазба ескерткіштерінде (соқталған "Эльбинг сөздігі") жақсы дәлелденген. Неміс тіліндегі "au" дифтонгы * (Dr)ū деген ұзын дыбысты көрсетеді, ол кейінгі прус тілінде тұрақты түрде дифтонгталған. Қазіргі прусологтар үшін Трусоға қатысты ешқандай мәселе туындамайды. Мұндай жаңғырту осы аумақта бірнеше ғасыр бойы Батыс Балтық тілінің сақталуын көрсетеді, тіпті куәландырылған Трусодан бұрын, жағалау аймағындағы алғашқы белгілі елді мекеннің аты болған. Бұл жаңғырту мүмкін болатын бастапқы мәдениеттерді жоққа шығармайды, бірақ тілдік деректер осы аумақта балтықтардың болғанын көрсетеді. Бір теория бойынша, атау славян тілінен шыққан: "(Z)Drużno" сөзі славян тілдерінде "бірге" деген мағынаны білдіреді. Бұл жер әртүрлі ұлт өкілдерінің керуен саудагерлері жиналатын және демалатын орын болғандықтан осылай аталған болуы мүмкін. Алайда, Drużno аты – түпнұсқа балтық атауының кейінгі полякшалануы ғана. Екінші жағынан, тарихи тіл білімі маманы Юлиус Покорный, кем дегенде балтық тіл білімі саласындағы болжамдары ескірген, *trus, "қамыс" дегенді индоевропалық түбір деп санайды, ол ағылшын тілінде қолданылмайды, бірақ көне шіркеу славян және литва тілдерінде *trusom түрінде кездеседі. Егер бұл жер қамыстан аталса, онда ол екінші көлдің өсу кезеңінде Trusom атауын алған болуы мүмкін, ол ескі прус тілінде қайта құрылып, германдық Drusen, жоғарғы неміс Drausen атауларына айналды. Мұндай шығу тегі қоныстанушылардың қандай тілде сөйлегенін анықтамайды. Алайда, бұл көзқарас негізгі балтистердің қорытындыларына сәйкес келмейді. 1897 және 1920 жылдары Гут Хансдорф маңындағы қазба жұмыстары бірқатар археологиялық жаңалықтарды ашты және бұл орын Трусо болды деп болжанды. Бұл заттар Эльбинг мұражайында сақталған. Соғыс жылдары және коммунистердің билікке келуі одан әрі зерттеулерді тоқтатты. Жақында Гут Хансдорф (қазіргі Яново) маңындағы қазба жұмыстары Польша билігі тарапынан қайта басталды және орын қазылып шығарылды.