Кіріспе

Еуропадағы өзен дельтасы Дунай дельтасы (Delta Dunării, ; Дельта Дунаю, ) – Еуропадағы екінші ірі өзен дельтасы, Волга дельтасынан кейін, және континенттегі ең жақсы сақталған дельта. Дунай дельтасының көп бөлігі Румынияда (Тулча округі), ал кішкентай бөлігі Украинада (Одесса облысы) орналасқан. Оның шамамен ауданы , оның ішінде Румыниядағы ауданы . Разим-Синое көлдері (су беті ауданы ) негізгі дельтадан оңтүстікке қарай орналасқан, сондықтан Дунай дельтасының жалпы ауданы . Разим-Синое көлдері кешені геологиялық және экологиялық тұрғыдан дельтамен байланысты; біріктірілген аумақ ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген.

География және геология

Қазіргі Дунай дельтасы б.з.д. 4000 жылдан кейін Қара теңіздің шығанағында, теңіз қазіргі деңгейіне жеткен кезде пайда бола бастады. Дунай өзенінің алғашқы тоғандаған жерінде құмды тосқауылдар Дунай шығанағын жапты. Шығанақты шөгінділермен толтырғаннан кейін, дельта б.з.д. 3500 жылдан бастап осы тосқауылдан тысқары қарай жылжып, бірнеше реттік жапырақтарды құрастырды: Св. Георги I (3500–1600 ж.б.д.), Сулина (1600 ж.б.д.–0 ж.), Св. Георги II (0 ж.–қазіргі уақыт) және Килия (1600 ж. – қазіргі уақыт). Дунай дельтасымен шектесетін көлдер мен лагуналарда (Килия I және II) солтүстікке қарай және оңтүстікке қарай (Дюнаватц) бірнеше ішкі жапырақтар салынды. Геолог Ливиу Джосан The New York Times газетіне:

<blockquote>Дельтаның шамамен 40 пайызы соңғы 1000 жылда қалыптасқан. Бұл жағдайды анықтау – жаңалық сияқты болды. Дунай дельтасы – көбінесе батқылықтар мен сумен жабылған төменгі аллювиалды жазық. Ол құрама саздықтар, арналар, кішкентай өзендер мен көлдерден тұрады. Орташа биіктігі 0,52 м, аумақтың 20 пайызы теңіз деңгейінен төмен, ал жартысынан астамы бір метрден аспайды. Дельтаның ең кең жазықтарындағы құмды төбелер (Летеа және Кааорман жазықтары) биіктейді (тиісінше 12,4 м және 7 м). Ең ірі көлдер – Дранов (21,7 км2), Рошу (14,5 км2) және Горгова (13,8 км2).</blockquote>

Климат

Дунай дельтасының климаты континенттік, Қара теңіздің жақындығынан және оның басым амфибиялық ортасынан күшті әсер алады. Бұл Румынияның ең құрғақ және күн сәулесі көп аймағы. Орташа жылдық температура 11 °C (қаңтарда -1 °C, шілдеде 22 °C), ал орташа жауын-шашын мөлшері жылына 400 мм-ден 300 мм-ге дейін төмендейді, батыстан шығысқа қарай азаяды. Булану шамамен жылына 1000 мм-ге жетеді, күшті және жиі желдердің әсерінен күшейеді, нәтижесінде жазда ұзақ құрғақшылықтар болады. Солтүстік-батыс желдері көктем және күз мезгілдерінде жиі дауылдар тудырады. Дельтаның ішкі бөлігінде климаттың континенттік ерекшелігі өте айқын.

Негізгі экожүйелер

Дунай дельтасы Шығыс Еуропаның Паннония даласы экожүйесіне жатады, сонымен қатар Жерорта теңізінің де ықпалы бар. Толық консолидация процесіндегі жас аймақ ретінде, Дунай дельтасы Еуропадағы бірегей, аса әртүрлі флора мен фаунаның дамуына өте қолайлы орынды білдіреді, мұнда көптеген сирек кездесетін түрлер мекендейді. Онда 23 табиғи экожүйе бар, бірақ ылғалды жерлердің кеңдігіне байланысты су ортасы басым. Ксерофильді экожүйелер дамыған континенттік бөгеттердің жоғары жатқан жерлерінде құрлықтық орта да кездеседі. Су және құрлық орталары арасында табиғи флора мен фаунаның өте ылғалды, суға оңай батқылап қалатын аймағы орналасқан, ол маусымға немесе гидрологиялық режимге байланысты суға немесе жерге бейімделуге қабілетті. Тұщы және теңіз суларының жанасу жерінде ерекше физикалық, химиялық және биологиялық процестер жүзеге асады, бұл биологтарды осы аймақты өте ерекше экожүйе деп қарастыруға алып келді – «дельтаны алды» деп аталады. Сулинаның солтүстігіндегі Мусура шығанағы және Сент-Джордж шығанағы осы экожүйенің ең көрнекті мысалдары болып саналады. Басты көші-қон жолдарында орналасқан және ұя салу мен жұмыртқа тудыру үшін қажетті жағдайларды қамтамасыз ететін Дунай дельтасы, Моңғолия, Арктика және Сібірден келген құстарды қоса алғанда, әлемнің алты негізгі экоаймағынан құстарды тартады. Дельтада жаз айларында 320-дан астам құс түрі табылады, оның ішінде 166 түрі ұялайды, ал 159 түрі көшіп-қонады. Бір миллионнан астам жеке құс (аққулар, жабайы үйректер, суырлар және т.б.) осында қыстайды.

Ағынды судың экожүйесі

Бұл Дунайдың салаларын, сондай-ақ оның маңызды өзеншелері мен арналарын қамтиды. Бұл планктонға, құрттарға, моллюскаларға, дернәсілдерге және губкаларға бай орта, онда карп, шұбар, су алабұғасы, бекіре және тұщы су осетрі (стерлет, Виза және Дунай скумбриясы) сияқты көптеген балық түрлері кездеседі.

Тұрақтаған судың экожүйесі

Бұл ортаға көлдер, түрлі-түрлі тоғандар, кішкентай өзендер мен арналар кіреді. Ол бай жүзбелі және су асты флорасымен сипатталады (су астында Myriophyllum, Ceratophyllum, Vallisneria және т.б.; Nymphaea alba, Nuphar lutea, Trapa natans, Alisma plantago және т.б., көлдердің жағасына жақын тамырлары бар жүзбелі өсімдіктер; ал тамырсыз жүзбелі өсімдіктер – Salvinia natans, Stratiotes aloides, Spirogyra және т.б., судың биоөнімділігіне кері әсер етеді). Балықтардың ішінде ең маңыздылары – тенк (Tinca tinca), қарақұмық (Abramis brama), қызылқұмық (Scardinius erythropthalmus), прусский сазаны (Carassius auratus gibelio), шоқыр (Silurus glanis), еуропалық шабақ (Perca fluviatilis) және суық балық (Esox lucius).

Саздық және су тасқыны аймақтарының экожүйесі

Дунай дельтасының ең көп таралған және танымал компоненттері – қамыс өсімдіктері мен жүзетін қамыс аралдары (Румынияда плаур деп аталады). Бұл экожүйенің өсімдіктері қарапайым қамыс (Phragmites communis) және өзен жағалауларына жақын жерде, мацка қамысы / катталь (Typha latifolia, Typha angustifolia), седе (Carex dioica, Carex stricta), голландтық қарғыс (Scirpus radicans, Schoenoplectus lacustris) және бұлақ минті (Mentha aquatica) сияқты түрлерді қамтиды. Олар шағылысу және ұя салу үшін өте қолайлы ортаны құрайды. Плаур – қамыс тамырлары, шөп және топырақ қоспасынан тұрады, әдетте суда жүзеді немесе өзен төріне бекітіледі. Қамыс көлдер мен тоғандарды қоршап, су бетін баяу жабады. Бұл экожүйе әртүрлі құстар түрлерімен және олардың көп санымен ерекшеленеді, олардың кейбіреулері өте сирек кездеседі. Ең маңыздылары – қаз (Aythya fuligula), қызылқыртысты қаз (Netta rufina), үйрек (Anas platyrhynchos), сұр қаз (Anser anser), пигмей-корморан (Microcarbo pygmeus), қызғылт саз (Ardea purpurea), үлкен ақ тұзбас (Egretta alba), кішкентай ақ тұзбас (Egretta garzetta), еуразиялық қасық тұмсық (Platalea leucorodia), үлкен ақ пеликан (Pelecanus onocrotalus), далматин пеликаны (Pelecanus crispus), үнсіз аққу (Cygnus olor) және жылтыр ибис (Plegadis falcinellus). Жақында пайда болған және қуана қарсы алынған түр – фазан (Phasianus colchicus). Сүтқоректілердің ішінде еуразиялық сусар (Lutra lutra), еуропалық норка (Mustela lutreola), кішкентай ермін (Mustela erminea aestiva), жабайы шошқа (Sus scrofa) және жабайы мысық (Felis silvestris) кездеседі, қыс айларында еуропалық қоян (Lepus europaeus) және дельтадан жоғалу қаупі бар қасқыр мен түлкі де бар. Орта ғасырларда Каспий жолбарысы (Panthera tigris tigris) Украина далаларында, соның ішінде Дунай дельтасында мекен еткен. Бірақ оларды аңшылықпен жоқ қылып, аймақтан қуып шығарды. Шығыс Азияның еңлік иті (Nyctereutes procyonoides), бизам / енгізілген мускат (Ondatra zibethica) және белгілі бір дәрежеде Оңтүстік Американың нутриясы (Myocastor coypus) – сәтті бейімделген жақында келген түрлер.

Өзен жағалаулары мен бөгеттер экожүйелері

Бұрын дельтаның бекем жерін үлкен қамыс тоғайлары жапқан, бірақ қазір олардың көбісі кесіліп, орнына канадалық тополь отырғызылған. Өзен жағалауларында табиғи күйінде сақталған қамыс ағаштарының (Salix alba, Salix fragilis, Salix purpurea, Salix pentandra, Salix triandra және т.б.) шағын тоғайлары ақ топольмен (Populus alba) араласып кездеседі. Кейде қамыс ағаштары Дунайдың салалары мен үлкен арналары бойында дәліздер құрайды. Летея мен Карорманың төбелерінде әртүрлі ағаштармен (Fraxinus pallisiae, Ulmus foliaceae, Populus tremula), бұталармен (Prunus spinosa, Crataegus monogyna, Rosa canina, Berberis vulgaris және т.б.) бірге есетін емен (Quercus robur, Quercus pedunculiflora) аралас орман өседі, ал жүзімдер (Vitis sylvestris, Hedera helix, Humulus lupulus, Periploca graeca, оның биіктігі 25 метрге дейін жетеді) құмды жерлерде өседі. Летея төбесінде бұл ерекше орман, әсіресе құм төбелері арасындағы ойыстарда, кішкентай тоғайларда – хасмактарда жақсы өседі. Бұл аймақтың фаунасына дала жыланы (Vipera ursinii), балықшыл бүркіт (Pandion haliaetus) және еуразиялық сұңқар (Bubo bubo) және т.б. жатады.

Тұрғындар саны

Дунай дельтасы – Еуропаның қоңыржай аймағындағы ең сирек қоныстанған өңір. Румыния тарапында шамамен 20 000 адам тұрады, оның 4 600-ы Сулина портында, бұл шамамен бір шаршы километрге екі адамнан орташа тығыздық береді. Қалған халқы 27 ауылға шашырап орналасқан, олардың тек үшеуі ғана шеткері жайларда орналасқан және 2002 жылы 500-ден астам адамға ие болған. Дельтаның батыс шетіндегі Тулча қаласының халқы 92 000 (2002 жылы); ол аймақтың торабы және дельтаға апаратын қақпа ретінде танылады. Өмір сүрудің негізінен күн көріске негізделген қатаң оқшаулануы мен қиын жағдайлары Дунай дельтасын эмиграцияға немесе кемінде транзиттік аймаққа айналдырды. Бұл өңірде туғандардың өте азы ересек күндеріне дейін сол жерде қалады; сонымен қатар, тұрғындарының тегі әртүрлі, өйткені Румынияның көптеген аймақтарынан адамдар дельтада кездеседі. 20-шы ғасыр бойы халық саны көбінесе тұрақты болды; 1890 жылдары 12 000, ал Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін 14 000 адам тұрды. Румындар халықтың шамамен 80% құрайды, ал украиндар – 10%. Дельтада тұратын басқа халықтарға гректер, түріктер және болгарлар (1992 жылы) сияқты этникалық азшылықтар жатады. Бұл өңірге тән, бірақ этникалық топ ретінде сирек кездесетін Липован – 18-шы ғасырда Ресейдегі діни қуғын-сүргіннен қашқан православиелік Ескі Діннің жақтастарының ұрпақтары. Украина тарапында, дельтаның солтүстік шетінде орналасқан Измайл қаласының халқы 85 000, Килия – 21 800, ал Липован қауымының негізгі орталығы Вилково – 9 300 адамды құрайды.

Тарих

Жазба деректерге сәйкес, римдіктер Дунай дельтасында дактардың тұрғандығын көрсетеді. Готардың кейінгі шапқышылығынан кейін аймақ көп рет қолы ауысты. 15 ғасырда Дунай дельтасы Осман империясының құрамына кірді. 1812 жылы орыс-түрік соғысынан кейін Осман және Ресей империяларының шекарасы Дунайдың Килия және Ескі Стамбул арналарымен, ал 1829 жылы Санкт-Джордж арнасымен белгіленді. 1856 жылғы Париж шарты, Қырым соғысын аяқтады, Дунай дельтасын Осман империясына қайтарды және кеме жүруге көмектесу үшін бірқатар жұмыстарды жүзеге асырған халықаралық комиссия құрды. 1878 жылы Осман империясы Ресей және Румыниядан жеңілгеннен кейін екі елдің арасындағы шекара Килия және Ескі Стамбул арналарымен белгіленді. 1991 жылы Дунай дельтасының румын бөлігі ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енді. Дельтаның шамамен 2733 км² қатаң қорғалатын аймақ болып табылады. 1998 жылы ЮНЕСКО-ның «Адам және биосфера» бағдарламасы бойынша Дунай дельтасының 6264,03 км² аумағы Румыния мен Украина бөлісіп пайдаланатын биосфералық қорық ретінде құрылды. Румынияда Дунай дельтасының бір бөлігі 1938 жылы қорық ретінде белгіленді. Украинада 1973 жылы Қара теңіз мемлекеттік қорығының Дунай бөлімшесі құрылды. 1981 жылы ол «Данау ағындары» табиғи қорығы болып қайта ұйымдастырылды, ал 1998 жылы Дунай биосфералық қорығына дейін кеңейтілді.

Қоршаған орта мәселелері

Дунай дельтасында ірі жұмыстар 19 ғасырдың екінші жартысында басталды. Сулина арнасын 1862 жылы түзету жұмыстарын бастады, және ол 20 ғасыр бойы жалғасты. Нәтижесінде Сулина арнасының ұзындығы 92 км-ден 64 км-ге дейін қысқартылды, ал оның су ағыны екі еседен астам артты, бұл ірі кемелердің қалыпты жүзуіне мүмкіндік берді. Арна бойындағы алты үлкен иірімді түзету Сфынту Георге арнасының ұзындығын 108 км-ден 70 км-ге дейін қысқартты, сондай-ақ оның су ағыны да біршама артты. Бұл екі өзгеріс негізгі үш арнаның ең табиғи күйінде сақталған Чилия арнасына кері әсер етті. Бұл түзетулер, сондай-ақ дельтаның әртүрлі бөліктерінде жасалған қосалқы арналар экожүйеге елеулі әсер етті. Табиғи орта өзгерді, балықтардың көбею циклы бұзылды, негізгі арналардағы су ағыны артты, бұл аллювияның төгілуіне және жағалау эрозиясына байланысты ауыр салдарларға әкелді. Коммунистік кезеңде қамыстың көп мөлшері жиналды. Режим дельтаны ірі агроөнеркәсіптік аймаққа айналдыруды жоспарлаған. Бірінші заманауи шаруашылық 1939 жылы (Островул Тэтару) құрылғанмен, 1960 жылдан кейін ғана кең аумақтар кептіріліп, сулы-батпақты жерлерге зиян келтіретін жағдайда қайта өңделді. 1991 жылы дельтадағы ауыл шаруашылығы жерлері 100 000 гектардан асты, ал оның үштен бірінен астамы егін шаруашылығына, орман отырғызуға немесе балық шаруашылығына (аквакультура) пайдаланылды. Осы өзгерістердің нәтижесінде, Дунай суларының ластануы мен эвтрофикациясының артуы, сондай-ақ ондаған жылдар бойы жүргізілген шаруашылық қызмет және балық аулау ережелерінің нашар болуы балық популяциясының айқын азаюына әкелді. 2004 жылы Украина Бистрое каналын салу жұмыстарын бастады, бұл Қара теңізден Дунай дельтасының украиндық бөлігіне қосымша кеме қатынасын қамтамасыз етеді. Алайда, бұл жаңа каналдың дельтаның нәзік экожүйесіне тигізетін теріс әсеріне байланысты Еуропалық Одақ Украинаға жұмысты тоқтатуды ұсынды. Румыниялық шенеуніктер Украинаны Халықаралық сотқа шақыруы мүмкін екенін мәлімдеді. Кучма президенттігі кезінде Украина Румынияның жаңа каналдың тудыратын бәсекелестіктен қорқуда деп мәлімдеді және каналды салу жұмыстарын жалғастырды. 2005 жылы Румынияға сапар шеккен Ющенко президенттігімен екі тарап та каналдың тағдырын мамандар шешуі керек деген келісімге келді. Ұзақ мерзімді жоспар бойынша Украина Бистрое каналы арқылы немесе басқа канал арқылы кеме қатынасы үшін канал салуды көздеп отыр.