Зорлықпен жасалған жыныстық зорлық және оның салдары

Кіріспе

Жыныстық әрекет немесе зорлық-зомбылық немесе мәжбүрлеу арқылы жыныстық әрекетке қол жеткізуге талпыныс.

Жыныстық зорлық-зомбылық – кез келген зиянды немесе қаламаған жыныстық әрекет, немесе зорлық-зомбылық немесе мәжбүрлеу арқылы жыныстық әрекетке қол жеткізуге талпыныс, немесе кез келген адамның оның келісімінсіз жыныстық қатынасына бағытталған әрекет, оның құрбанмен қарым-қатынасына қарамастан. Бұл жыныстық әрекетке мәжбүрлеуді, оны жасауға талпынысты немесе аяқтауды қамтиды және ол физикалық, психологиялық немесе ауызша болуы мүмкін. Бұл бейбіт және қарулы қақтығыс кезеңдерінде орын алады, кең таралған және ең ауыр, кең таралған және жиі кездесетін адам құқықтары бұзушылықтарының бірі болып саналады. Жыныстық зорлық-зомбылық – ауыр қоғамдық денсаулық сауалы және қысқа және ұзақ мерзімді физикалық және психикалық денсаулыққа терең әсер етеді, мысалы, жыныстық және репродуктивті денсаулық проблемаларының, өзіне-өзі қол жұмсаудың және ВИЧ инфекциясының қаупін арттырады. Жыныстық зорлық-зомбылық кезінде немесе жыныстық зорлық-зомбылыққа жауап ретінде құрметке қарсы қылмыс жасау нәтижесінде орын алған кісі өлтіру де жыныстық зорлық-зомбылықтың бір бөлігі болып табылады. Әйелдер мен қыздар осы құбылыстың салдарынан ең көп зардап шегетін болса да, көбінесе әйелдерін жыныстық қатынасқа мәжбүрлейтін адамдар өз әрекеттерінің заңды деп санайды, себебі олар үйленген. Қақтығыс кезінде жыныстық зорлық-зомбылық соғыстың сөзсіз қалған салдары болып табылады және үнемі қайталанатын жазасыздық циклында тұзақталған. Әйелдерді де, еркектерді де зорлау жиі соғыс құралы ретінде (соғыс зорлауы) қолданылады, жауға шабуыл жасаудың бір түрі ретінде, олардың әйелдерін немесе еркектерін жаулап алуды және кемсітуді көрсетеді немесе тұтқынға алынған ерлер мен әйелдер жауынгерлерін көрсетуге мүмкіндік береді. Халықаралық адам құқықтары, әдет-ғұрыптық құқық және халықаралық гуманитарлық құқықпен қатаң тыйым салынғанмен, осы құқықтарды қамтамасыз ету механизмдері әлі де әлемнің көптеген аймақтарында нашар немесе тіпті жоқ. Тарихи тұрғыдан алғанда, жыныстық зорлық-зомбылық тек әйелдерге ғана қатысты деп есептелген және ежелгі гректерден бастап 20 ғасырға дейін соғыс және бейбіт уақытта да кең таралған және "қалыпты" құбылыс ретінде қарастырылған. Бұл жағдай мұндай зорлық-зомбылықтың әдістері, мақсаттары және ауқымы туралы ақпаратты елемеуге әкелді. Жыныстық зорлық-зомбылықтың маңызды мәселе емес емес екені және оның қылмыстық қылмыс ретінде қарастырыла бастауы үшін 20 ғасырдың соңына дейін күтуге тура келді. Жыныстық зорлық-зомбылық әлі де қазіргі заманғы соғыстарда қолданылуда, соңғы кезде Руандадағы геноцидте және 2023 жылғы Израиль-Хамас соғысында Хамас Израиль әйелдеріне қарсы қолданды.

Sexual violence is any harmful or unwanted sexual act—or attempt to obtain a sexual act through violence or coercion—or an act directed against a person's sexuality without their consent, by any individual regardless of their relationship to the victim. This includes forced engagement in sexual acts, attempted or completed, and may be physical, psychological, or verbal. It occurs in times of peace and armed conflict situations, is widespread, and is considered to be one of the most traumatic, pervasive, and most common human rights violations. Sexual violence is a serious public health problem and has profound short and long term physical and mental health impacts such as increased risks of sexual and reproductive health problems, suicide, and HIV infection. Murder occurring either during a sexual assault or as a result of an honor killing in response to a sexual assault is also a factor of sexual violence. Though women and girls suffer disproportionately from these aspects, Often, people who coerce their spouses into sexual acts believe their actions are legitimate because they are married. In times of conflict, sexual violence tends to be an inevitable repercussion of warfare trapped in an ongoing cycle of impunity. Rape of women and of men is often used as a method of warfare (war rape), as a form of attack on the enemy, typifying the conquest and degradation of its women or men or captured male or female fighters. Even if strongly prohibited by international human rights law, customary law and international humanitarian law, enforcement mechanisms are still fragile or even non existent in many corners of the world. From a historical perspective, sexual violence was considered as only happening to women and as being commonplace and "normal" during both war and peace times from the Ancient Greeks to the 20th century. This led to the negligence of any indications of what the methods, aims and magnitude of such violence was. It took until the end of the 20th century for sexual violence to no longer be considered a minor issue and to gradually become criminalized. Sexual violence is still used in modern warfare as recently as in the Rwandan genocide and in the 2023 Israel Hamas war by Hamas against Israeli women.

Конфликтке байланысты және отбасылық жыныстық зорлық-зомбылық

Қақтығысқа байланысты жыныстық зорлық-зомбылық пен отбасылық жыныстық зорлық-зомбылық арасында ерекшелік жасалады: Мұндай жағдайларда жыныстық зорлық-зомбылық соғыс құралы ретінде қолданылуы мүмкін. Отбасылық жыныстық зорлық-зомбылық – жақын серіктестер мен басқа отбасы мүшелері жасаған жыныстық зорлық-зомбылық, және көбінесе оны жақын серіктестіктегі зорлық-зомбылық деп атайды. Осы түрі жыныстық зорлық-зомбылық қақтығыс кезінде де, бейбіт уақытта да кеңінен таралған. Соғыс уақытында және соғыстан кейінгі кезеңдерде отбасылық жыныстық зорлық-зомбылықтың көбейетіні жиі айтылады.

Спектр

Барлық адам жыныстық зорлық-зомбылықтың құрбаны болуы мүмкін. Бұған әйелдер, ерлер, балалар және өзін басқаша анықтайтын адамдар жатады, мысалы, трансгендерлер немесе екіұшты емес адамдар. Көптеген зерттеулер, есептер мен зерттемелер әйелдерге қарсы жыныстық зорлық-зомбылыққа және қарулы қақтығыстардағы жыныстық зорлық-зомбылыққа бағытталған. Жәбірленушілердің көп бөлігі әйелдер, бірақ ерлер мен балалар да жыныстық зорлық-зомбылықтың құрбаны болады. Бұл қылмыс бейбіт уақытта да, қақтығыс кезінде де жасалуы мүмкін. Адамдарды жыныстық бағдары немесе гендерлік мінез-құлқы бойынша мақсаттау мүмкін. Мұндай шабуылдар, көбінесе "түзету зорлауы" деп аталады, жеке адамды гетеросексуалдық бағдарға немесе құрбанның қабылданатын жынысына сәйкес мінез-құлық нормаларына келтіру үшін жасалады; жыныссыз адамдар да ерекше назарда болады.

Отбасылық жыныстық зорлық-зомбылық

Отбасындағы жыныстық зорлық-зомбылық – қалаусыз жыныстық әрекеттердің барлық түрлерін қамтиды. Егер құрбан болған адам бұрын күйреушімен ерікті жыныстық қатынасқа барған болса да, бұл зорлық-зомбылық болып есептеледі. Осы типтегі зорлық-зомбылықтың құрбаны болуы мүмкін ерлер де, әйелдер де, бірақ әйелдер ерлерге қарағанда көбірек зардап шегеді. Сонымен қатар, лесбиянка, бисексуал және транс әйелдер цис және гетеросексуал әйелдерге қарағанда жақын серіктес зорлық-зомбылығына, оның ішінде жыныстық зорлық-зомбылыққа көбірек ұшырайды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) 2006 жылы он елде әйелдерге қатысты дене және жыныстық зорлық-зомбылық туралы жүргізген зерттеуінде отбасындағы жыныстық зорлық-зомбылықтың көрсеткіші орташа есеппен 10%-дан 40%-ға дейін құрайтынын анықтады. Отбасындағы жыныстық зорлық-зомбылық басқа түрлеріне қарағанда айтарлықтай аз кездеседі. Елдер арасындағы және елдер ішіндегі нәтижелердің айырмашылығы осы типтегі зорлық-зомбылықтың қажетті емес екенін және оның алдын алуға болатынын көрсетеді.

Әйелдер

Әйелдер мен қыздарға қарсы жыныстық зорлық-зомбылық түрлі формада көрініс береді және әртүрлі жағдайларда орын алады. Мысалы, 1987 жылғы зерттеуде колледж студент қыздары ер адамдардың сөзбен қысым көрсетуі және физикалық күш қолдану арқылы оларды қаламаған жыныстық қатынасқа мәжбүрлегені, сондай-ақ алкоголь немесе есірткі арқылы оларды есінен шығаруы салдарынан жыныстық зорлық-зомбылық құрбаны болғанын хабарлады. Жыныстық зорлық-зомбылық – соғыс кезінде әйелдерге қатысты ең көп таралған және кеңінен таралған құқық бұзушылықтың бірі. Бұл соғыс кезінде әйелдердің сезімдік және психологиялық тұрғыдан бастан кешкен ең ауыр тәжірибелерінің бірі болып табылады. Жыныстық зорлық-зомбылық, әсіресе зорлау, көбінесе соғыс құралы ретінде қарастырылады: ол тек "азаптау, жарақат келтіру, ақпарат алу, ар-намысын төмендету, орын ауыстыру, қорқыту, жазалау немесе жай ғана жою" мақсатында ғана емес, сонымен қатар қоғамды тұрақсыздандыру және ерлердің рухын түсіру стратегиясы ретінде де қолданылады. Жыныстық зорлық-зомбылықты соғыс құралы ретінде пайдалану Руанда, Судан, Сьерра-Леоне және Косово сияқты қақтығыстарда кеңінен таралды.

Ерлер

Әйелдерге қатысты жыныстық зорлық-зомбылық сияқты, ерлерге қатысты жыныстық зорлық-зомбылық та түрлі формада болуы мүмкін және кез келген жағдайда – үйде, жұмыс орнында, түрмеде, полиция күзетінде, соғыс кезінде және әскери қызметте кездесуі мүмкін. Ерлерге қатысты жыныстық зорлық-зомбылықтың түрлеріне зорлау, мәжбүрлеп стерилизациялау, мәжбүрлеп мастурбация жасау және жыныс мүшелеріне қатысты зорлық-зомбылық (соның ішінде жыныс мүшелерін кесіп тастау) жатады. Денелік ауырудан басқа, ерлерге қатысты жыныстық зорлық-зомбылық жергілікті гендерлік және сексуалдық көзқарастарды пайдаланып, құрбандарға жылдар бойы созылатын ауыр психикалық және психологиялық азап сыйлауы мүмкін. Ерлерге қатысты жыныстық зорлық-зомбылық көбінесе ойланғаннан да ауыр салдарға ие. Алайда, осындай қылмыстардың көлемі әлі толыққанды белгісіз, себебі олардың жазбалары жеткіліксіз немесе мүлдем жоқ. Ерлерге қатысты жыныстық зорлық-зомбылық туралы хабарлаудың аздығы немесе хабарланбауы көбінесе қорқу, ұят, кінә, стигма немесе осылардың жиынтығынан туындауы мүмкін. Сонымен қатар, ерлер жыныстық зорлық-зомбылық құрбаны болғанын айтуға тартыншақтанады. Осы тұрғыда, қоғамның еркектік туралы қалыптасқан көзқарасы маңызды рөл атқарады. Ерлік пен құрбандыққа ұшырау ұғымдары үйлесімсіз деп есептелуі мүмкін, әсіресе ерлік билікке ие болумен байланыстырылатын қоғамдарда, бұл хабарламауға әкеледі. Ерлік туралы дәстүрлі түсінік пен құрбандыққа ұшыраудың арасындағы қайшылық, оқиғаның өзіне де, оның салдарымен күресу кезінде де туындауы мүмкін. Ерлерге қатысты жыныстық зорлық-зомбылық туралы ақпараттың жеткіліксіздігі мен жарияланбауы салдарынан, қолда бар деректер көбінесе жеке баяндарға негіделген. Жыныстық зорлық-зомбылық – баланың құқықтарын өрескел бұзу, ол құрбанға ауыр физикалық және психологиялық жарақаттар келтіруі мүмкін. 2002 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) жүргізген зерттеуге сәйкес, 223 миллион бала жыныстық зорлық-зомбылықтың құрбаны болған. Дегенмен, мәселенің сезімталдығы және қылмыстың жасырын қалғандығына байланысты, нақты көрсеткіш одан да жоғары болуы мүмкін.

As with sexual violence against women, sexual violence against men can take different forms, and occur in any kind of context, including at home or in the workplace, in prisons and police custody, and during war and in the military. The various forms of sexual violence directed against males include rape, enforced sterilization, enforced masturbation, and genital violence (including genital mutilation). In addition to the physical pain caused, sexual violence against men can also exploit local ideas of gender and sexuality to cause tremendous mental and psychological anguish for survivors that can last for years following the attack. Male directed sexual violence is more significant than is often thought. The scope of such crimes continues, however, to be unknown largely because of poor or a lack of documentation. The under or non reporting of sexual violence against males may often be due to fear, confusion, guilt, shame and stigma, or a combination thereof. Moreover, men may be reluctant to talk about being victim of crimes of sexual violence. In this regard, the way in which societies construct the notion of masculinity plays a role. Masculinity and victimization may be considered incompatible, in particular in societies where masculinity is equated with the ability to exert power, leading to non reporting. The incompatibility between the conventional understanding of masculinity and victimization can arise both with regard to the attack itself and when coping with the consequences of such crimes. Because of under and non reporting on sexual violence against men, the little evidence that exists tends to be anecdotal. Sexual violence is a serious infringement upon a child's rights, and one which can result in significant physical and psychological trauma to the victim. A 2002 WHO study approximated that 223 million children have been victims of sexual violence involving physical contact. Yet, due to the sensitivity of the issue and the tendency of the crime to stay hidden, the true figure is likely to be much higher.

Түсіндірмелері

Жыныстық зорлық-зомбылықты түсіндіру оның көптеген түрлері мен орын алатын жағдайларға байланысты қиын. Жыныстық зорлық-зомбылық пен отбасылық зорлық-зомбылық арасында үлкен байланыс бар. Бір адамды жыныстық қатынасқа мәжбүрлеу қаупін арттыратын факторлар, жеке адамның екінші адамға жыныстық қатынас жасау қаупін арттыратын факторлар, сондай-ақ зорлау мүмкіндігіне және оған реакцияға әсер ететін достар мен отбасы сияқты әлеуметтік орта факторлары бар. Зерттеулер көрсеткендей, осы факторлардың бәрі жиынтық түрде әсер етеді, яғни факторлардың саны артық болған сайын, жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшырау ықтималдығы да артады. Бұған қоса, нақты фактор өмірдің әр кезеңінде әртүрлі маңызға ие болуы мүмкін. Жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшыраған адамдардың шамамен 70%-ы шабуылға дейін және оның кезінде қозғалмай қалған. Ғалымдардың пікірінше, бұл тоникалық қозғалмау жағдайы адамдарда жыныстық зорлық-зомбылықтан қашудың басқа жолдары қалмағанда пайда болады, және ми денеді мүмкіндігінше аз зақыммен сақтау үшін парализге түсіреді.

Қылмыскерлер

Зорлық-зомбылық жасаушылар әртүрлі ортадан шығуы мүмкін, және олар құрбанға таныс адамдар – дос, туыс, жақын серік, таныс немесе тіпті мүлдем бейтаныс болуы мүмкін. Жыныстық зорлық-зомбылықтың басты қозғаушы күші – билік пен бақылау екеніне сендіреді, ал көпшілік пікірдің қалыптасқан түсінігінен айырмашылығы, жыныстық құштарлық емес. Жыныстық зорлық-зомбылық – құрбанды кемсіту, үстемдік ету, қорлау, үркіту және бақылауға алу мақсатымен жасалатын зорлық, агрессия және жауыздық актісі. Жыныстық зорлық-зомбылық жасаудың себептерінің арасында қылмыскердің өзінің жыныстық қабілетіне сенімді болуы, ішкі толқуды басуы, көмексіздік сезімін жеңуі және жыныстық қанағат алуы жатады. Жыныстық зорлық-зомбылық жасаған ерлер туралы мәліметтер көбінесе ұсталған зорлаушыларға қатысты жинақталған, бірақ АҚШ-та студенттер арасында да зерттеулер жүргізілген. Жыныстық зорлық-зомбылық жасаған ерлер туралы ақпараттың шектеулі болуына қарамастан, осы құбылыс барлық елде (таралу деңгейі әртүрлі болғанымен), барлық әлеуметтік-экономикалық топтарда және балалық шақтан бастап барлық жас санаттарында кездеседі. Сондай-ақ, жыныстық зорлық-зомбылық жасаған ерлердің көпшілігі таныс әйелдерге шабуыл жасайды екені мәлім. Ер адамның зорлау жасау қаупін арттыратын факторларға оның көзқарасы мен сенімдері, сондай-ақ зорлық-зомбылыққа мүмкіндік тудыратын және қолдау көрсететін жағдайлар мен әлеуметтік орта жатады.

Емдеу

Тез жәрдем бөлімінде ер адамдар зорлаған әйелдерге шұғыл контрацепциялық дәрілер ұсынылады, себебі мұндай зорлаулардың шамамен 5 пайызы жүктілікке алып келеді. Жыныстық жолмен жұғатылатын инфекцияларға қарсы алдын алу дәрілері барлық типтегі жыныстық шабуылдың құрбандарына тағайындалады (әсіресе хламидиоз, гонорея, трихомониаз және бактериялық вагиноз сияқты ең көп таралған ауруларға қатысты) және ЖҚЖБ-ны анықтау үшін (мысалы, ХИВ, В гепатиті және сифилис) қан сарысуы алынады. Өзімен санасу, әлеуметтік қолдау және басқа да құрбан болғандарға көмектесуге және жыныстық зорлық-зомбылықтың алдын алуға бағытталған іс-қимылдар, жарақаттан кейін жақсырақ жағдайға жетуге және позитивті өзгерістерге көмектеседі.

Статистика

Жыныстық зорлық-зомбылық кеңінен жасырылатын құбылыс, сондықтан қолда бар статистика проблеманың нақты масштабын көрсетуі екіталай. Қолда бар деректер аз және шашыраңқы. Мысалы, полиция деректері көбінесе толық емес және шектеулі болады. Медико-заңгерлік клиникалардан алынатын деректер, керісінше, жыныстық зорлық-зомбылықтың аса ауыр жағдайларына қатысты болуы мүмкін. Сонымен қатар, жыныстық зорлық-зомбылықпен байланысты дереу туындаған мәселелерге медициналық көмекке жүгінетін адамдардың үлесі де салыстырмалы түрде аз. Хабарламау себептерінің ішінде ұят пен қысылу, сенімсіздік, қылмыскерден қорқу, сот процесінен қорқу немесе полиция оларға көмектесе алмайды деген сенімсіздік бар. Ерлер жыныстық зорлық-зомбылық туралы хабарлауға одан да тартынады, себебі олар өте ұялады, басқалардың пікірін, өз еркектігін және шабуылды тоқтатуға келмегендерін ойлайды. Осылайша, ерлерге қатысты жыныстық зорлық-зомбылық туралы ақпарат әсіресе шектеулі. Балаларға қатысты жыныстық зорлық-зомбылық та көбінесе жасырылады. Деректердің көп бөлігі ересектерден олардың өткен тәжірибелері туралы сұрау арқылы алынады. Хабарламаудың бір себебі – балалардың тәуелсіз түрде ресурстарға қол жеткізе алмауы. Олар әдетте ата-аналарының бірінің ынтымақтасуын қажет етеді, ол баласына сенбеуі немесе тіпті қылмыскер болуы мүмкін. Жыныстық зорлық-зомбылық туралы деректер әдетте полициядан, медициналық мекемелерден, үкіметтік емес ұйымдардан және зерттеулерден алынады. Осы дереккөздер мен жыныстық зорлық-зомбылық проблемасының жаһандық масштабы арасындағы байланысты судағы айсбергке теңеуге болады (диаграмманы қараңыз). Айсбергтің көрінетін кішкентай ұшы полицияға хабарланған жағдайларды білдіреді. Үлкен бөлігі зерттеулер мен үкіметтік емес ұйымдардың жұмысы арқылы анықталуы мүмкін.

Мәдениет

Жыныстық зорлық-зомбылық барлық мәдениеттерде кездеседі, бірақ оның анықтамасы әртүрлі болады. Ер адам мен оның еркектік рөлі бағаланатын мәдениеттерде, қосымша сезілетін немесе нақты күш оларды өз "құқықтарын" ойлауға итермелеуі мүмкін. Егер әйел жыныстық қатынасқа қарсылық көрсетсе, ол ер адам үшін өзінің еркектігіне тікелей қауіп ретінде қабылдануы мүмкін, бұл еркек өзінің кім екендігін анықтаудағы дағдарысты тудырып, жыныстық бақылау мен зорлық-зомбылыққа себеп болуы мүмкін, себебі мұндай зорлық-зомбылық осы дағдарысты шешудің жолы ретінде қарастырылады. Зардап шеккендердің қарсылық көрсетуі немесе жағдайдан қашуға тырысуы қылмыскердің оларды одан да қатыгездікпен жазалауына әкелуі мүмкін екені хабарланды32, бұл 2012 жылғы желтоқсанда Нұржаяның Нью-Делидегі топтық зорлау қылмысында көрінгендей, қылмыскерге күш сезімін ұқтырады. Патриархалдық мәдениеттерде әйелдің қарсылығы қылмыскер үшін өзінің "еркектігіне" жасалған тұрақсыздық ретінде қабылдалып, оны зорлық-зомбылыққа жүгінуге итермелеуі мүмкін, осылайша ол құрбанды бақылауға алмақшы. Жыныстық зорлық-зомбылықты әлеуметтік-мәдени тұрғыдан түсіндіретін теория бар, ол жыныстық зорлық-зомбылықтың ер адамның жыныстық құштарлығының нәтижесі деген биологиялық тұжырымдаманы жоққа шығарады. Бұл теория жыныстық зорлық-зомбылықтың "көбейтуге биологиялық бейімділіктің" адамның (зорлық-зомбылыққа жүгіну) көбеюге қабілеттілігіне оң әсер ететін табиғи мінез-құлық екенін дәлелдеуге тырысады. Әлеуметтік-мәдени теория гендерлік күш теңдеулерін, моральдық құндылықтарды, еркек үстемдігін және зорлық-зомбылыққа қатысты көзқарастарды ескереді.

Ежелгі дәуір

Жыныстық зорлық-зомбылыққа қатысты ең көне мәтіндік сілтемелерді ежелгі гректер мен римдіктерге, сондай-ақ басқа да мәдениеттерге дейін табуға болады. Оларда әйелдер өз денелері мен жыныстық қадір-қасиетіне құқығы жоқ мүлік ретінде қарастырылған. Сондықтан бейбіт уақытта әйелдерді зорлау тек олардың иелеріне – күйеулеріне, ұлдарына немесе бауырларына – қатысты мүліктік қылмыс саналған. Бұл туралы лингвистикалық дәлелді зорлау етістігінде де көруге болады. Ол латын тілінен алынған *rapere* сөзінен шыққан, ол бастапқыда «ұрлау, тартып алу, тонау, алып кету» деген мағынаны білдірген. Әйел немесе қызға келтірілген кез келген зиян немесе құқық бұзушылық, егер ол тұрмыста болса, күйеуіне, ал тұрмыста болмаса, әкесіне қарсы қылмыс ретінде қарастырылған. Бұл жеке әйелге немесе қызға қарсы емес, қоғам мен қоғамдық моральға қарсы жасалған қылмыс саналған. Көбінесе, құрбанды отбасын ұятқа қалдырғаны үшін кінәлаған, әсіресе егер ол әлі үйленбеген болса және зорлау кезінде бойын біртіншілікпен жоғалтса. Көптеген мәдениеттер осы мәселені зорлаушыға құрбанға үйленуге рұқсат беру арқылы шешуге тырысқан, осылайша «отбасылық абыройды» қалпына келтіруді көздеген. Соғыс кезінде жыныстық зорлық-зомбылық, әсіресе зорлау, соғыстың қалыпты салдары ретінде қарастырылған, «соғыс ережелеріне сәйкес келетін әлеуметтік тұрғыдан қабылданатын мінез-құлық» ретінде қарастырылған. Ежелгі Грецияда әйелдер кейде қалаға шабуыл жасаудың себебі болған, оларды жаңа әйелдер немесе кәнизактер ретінде, заңды олжа ретінде, құл ретінде немесе трофей ретінде басып алған. Әйелдерге қатысты жыныстық зорлық-зомбылықтың соғыс және бейбіт уақытта кең таралғандығы осы зорлықтың әдістері, мақсаттары мен ауқымы туралы мәліметтердің жетіспеуіне әкелді. Ол есімсіз және белгісіз болды.

Орта ғасырлар мен жаңа дәуірдің басында

Еуропаның орта ғасыры жыныстық зорлық-зомбылыққа қатысты патриархалды көзқараспен сипатталды. Бейбіт уақытта әйелдер күйеулерімен жыныстық қатынасқа түсуден бас тартуға құқығы болмады. Зорлауды жазалайтын заңдар болғанымен, жыныстық зорлық-зомбылық көбінесе ақталуы мүмкін немесе маңызды емес деп есептелді. Әдетте, жыныстық зорлық-зомбылықты ұсақ-түйек мәселе деп қараған элитаның пікіріне байланысты, мұндай зорлық-зомбылық қудаланбады. Бұл көзқарас колонияларға да тарады. Мысалы, Альта-Калифорнияда католик дін қызметкерлері христиандастыру бағдарламаларында американдық әйелдерді қамшылау, айып тастау немесе тізгінмен байлау сияқты дене жазаларын жиі қолданды. Әлеуметтік тәртіпті қайта орнатуға тырысқан осы ортада, саяси белсенділік танытып, қалыптасқан жүйеге қауіп төндірген әйелдер жиі жыныстық зорлық-зомбылықтың құрбаны болды. Соғыс уақытында заңгерлер, жазушылар мен ғалымдар соғыс әділ болса, жеңіске жету үшін қолданылатын әдістерге шектеу қойылмайды деп талас жүргізді. Алайда, Альберрико Джентили (1552–1608) бейбіт және соғыс уақытында әйелдердің азаптарын азайту және зорлауға тыйым салу туралы пікірталас бастады. Бірақ, бұл көзқарас көпке дейін қабылданбады, себебі соғысқа қатыспаған әйелдер мен балалар әлі де жау деп есептелді және бейбіт және соғыс уақытында әйелдерге қатысты патриархалды көзқарас үстемдік құрды.

Гендерлік қылмыстарға қатысты соғыс заңдарын кодекстеу (1800-1945 жж.)

Бірте-бірте ғасырлар бойы соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптары өзгеріп, жыныстық зорлық-зомбылық туралы кеңірек түсінік пен ықтимал құрбандарды қорғау қажеттілігі пайда болды. Американдық Азаматтық соғыс (1861–1865) кезінде АҚШ жердегі соғыстарды реттейтін әдеттегі ережелерді кодификациялауды бастады. 1863 жылғы 24 сәуірде президент Авраам Линкольн Либер кодексі арқылы одақ әскерлерінің жау территориясындағы азаматтарға қатысты жыныстық мінез-құлқының реттелуіне тырысты, онда зорлауға қатысты алғашқы нақты тыйымдардың бірі қамтылған. Либер кодексінің 44- және 47-параграфтарында бірнеше қылмыстарға тыйым салынды, соның ішінде "жау елдегі тұрғындарына қарсы американдық әскердің жасаған барлық зорлауы" "өлім жазасы немесе қылмыстың ауырлығына қарай басқа да қатаң жаза" бойынша жазаланатындығы айтылды. Осылайша, әскери командирлердің өзі ғана әскерлерді дереу жазалауға құқылы болды. Бұл жыныстық зорлық-зомбылыққа немесе зорлауға қатысты үнсіз тыйым салу болып табылды. Бұл көзқарас алғаш рет Нюрнберг және Токиодан кейін одақтас оккупацияланған Германиядағы "еңбекші" соғыс қылмыскерлерін соттаудың екінші кезеңінде білдірілді, онда Одақтас Бақылау Кеңесінің № 10 [de] заңы (II-баптың 1-тармағы c), 1945 жылғы 20 желтоқсанда қабылданды, зорлауды "адамзатқа қарсы қылмыс" деп тікелей атады.

Халықаралық құқықтық база (1945 жылдан кейін)

1945 жылдан кейін, жыныстық қылмыстардың құрбандарын қорғау үшін көптеген қатаң және жұмсақ құқықтық құралдар, стандарттар мен нормалар қалыптасты. Оларға әйелдерге қарсы барлық түрдегі дискриминацияны жою жөніндегі конвенция (CEDAW, Біріккен Ұлттар Ұйымы, 1979 ж.); Вена декларациясы және іс-қимыл жоспары (Біріккен Ұлттар Ұйымы, 1993 ж. маусым); Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықты жою туралы декларация (Біріккен Ұлттар Ұйымы, 1993 ж. желтоқсан); Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтың алдын алу, жазалау және жою жөніндегі Америкааралық конвенция (Белем-ду-Пара конвенциясы) (Америка мемлекеттері ұйымы, 1994 ж.); Африкадағы әйелдердің құқықтары жөніндегі Адам және халықтар құқықтары жөніндегі Африкалық хартаға қосымша хаттама (Мапуто хаттамасы) (Африкалық Одақ, 2003 ж.) және әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық пен отбасылық зорлық-зомбылықтың алдын алу және оған қарсы күрес жөніндегі конвенция (Стамбул конвенциясы) (Еуропа Кеңесі, 2011 ж.) кіреді. Нәтижесінде, халықаралық гуманитарлық құқықтың (ХГҚ) үнемі өсіп келе жатқан жиынтығы барлық қарулы қақтығыстарда жыныстық зорлық-зомбылықты қатаң түрде тыйымдайды, ал халықаралық адам құқықтары құқығы (ХҚҚ) және халықаралық әдет-ғұрыптық құқық оны кез келген уақытта қатаң түрде тыйымдайды. Сонымен қатар, феминистердің екінші толқыны 1960 және 1970 жылдары зорлауға қарсы қозғалысты бастады, нәтижесінде 2010 жылдары әлемнің көптеген елдерінде күйеуге зорлауға қарсы ұлттық заңнамалық тыйымдар енгізілді, ал сол онжылдықтарда зорлаушыға үйлену заңдары күрт жойылды. Руанда үшін Халықаралық қылмыстық трибуналының (ICTR) және бұрынғы Югославия үшін Халықаралық қылмыстық трибуналының (ICTY) арнайы трибуналдарының маңызды сот шешімдері зорлау және жыныстық зорлық-зомбылық актілерін геноцид және адамзатқа қарсы қылмыс ретінде белгіледі. 1998 жылғы 2 қыркүйекте Жан Пол Акайесуді геноцид және адамзатқа қарсы қылмыстар үшін ICTR-дің кінәлі деп тануы геноцидтің алдын алу және жазалау туралы конвенцияда анықталған геноцидтің ажырамас бөлігі ретінде жыныстық зорлық-зомбылықты тану бойынша алғашқы жағдай болды. Жүйелі жыныстық зорлық-зомбылыққа (көсілу лагерлері) және әйелдер мен қыздарға қарсы жасалған адамзатқа қарсы қылмыстарға толыққанды бағытталған алғашқы сот процесі ICTY алдындағы Фоча ісі болды. Халықаралық қылмыстық соттың (ХҚС) Статуты да зорлау мен жыныстық зорлық-зомбылықтың басқа түрлерін соғыс қылмыстары тізіміне енгізеді, осылайша жыныстық зорлық-зомбылықты ХГҚ мен Женева конвенцияларының ауыр бұзуы ретінде мойындайды. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі, ЭКОСОК және БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комиссиясы соғыс кезінде әйелдерді қорғау мәселесінде қақтығыстың сипатын ескермейді. Халықаралық құқықпен қатаң тыйым салынғанмен, әлемнің көптеген аймақтарында жыныстық зорлық-зомбылыққа қарсы күрес механизмдері нашар немесе жоқ. Сириядағы қақтығыста зорлау, мәжбүрлі неке және адам саудасы сияқты жыныстық зорлық-зомбылықтың алаңдатарлық үлгісі байқалды. Ирактағы езид әйелдері ИХИМ-нің қолында қорқынышты зұлымдықтарға ұшырады, жыныстық құлдыққа және жүйелі зорлық-зомбылыққа түсті. Хамас Израильге жасаған шабуылында израильдік әйелдерге қатысты зорлау, мүгедектендіру және азаптау сияқты жыныстық зорлық-зомбылық актілерін жасады.

After 1945, an extensive amount of both hard and soft law instruments have set rules, standards and norms for the protection of victims of sexual offences. These include the Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women (CEDAW, United Nations 1979); the Vienna Declaration and Programme of Action (United Nations June 1993); Declaration on the Elimination of Violence Against Women (United Nations December 1993); the Inter American Convention on the Prevention, Punishment and Eradication of Violence Against Women (Belém do Pará Convention) (Organization of American States 1994); the Protocol to the African Charter on Human and Peoples' Rights on the Rights of Women in Africa (Maputo Protocol) (African Union 2003), and the Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence (Istanbul Convention) (Council of Europe 2011). The resulting, ever growing body of international humanitarian law (IHL) strongly prohibits sexual violence in all armed conflicts, and international human rights law (IHRL) and international customary law strongly prohibit it at all times. Meanwhile, second wave feminists launched the anti rape movement in the 1960s and 1970s, leading to national legal prohibitions on marital rape by most countries around the world by the 2010s, while marry your rapist laws were increasingly abolished in the same decades. Groundbreaking case law both by the ad hoc Tribunals of International Criminal Tribunal for Rwanda (ICTR) and International Criminal Tribunal for former Yugoslavia (ICTY) established acts of rape and sexual violence as crimes of genocide and crimes against humanity. ICTR's conviction of Jean Paul Akayesu for genocide and crimes against humanity on 2 September 1998 is the first case in which sexual violence is perceived as an integral part of genocide as defined in the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide. The first trial solely focused on the perpetration of systematic sexual violence (rape camps) and on crimes against humanity committed against women and girls was the Foča case, a ruling before the ICTY. The Statute of the International Criminal Court (ICC) also explicitly incorporates rape and other forms of sexual violence in the list of war crimes and therefore recognizes sexual violence as a grave breach of IHL and of the Geneva Conventions. The UN Security Council, ECOSOC and the UN Commission on Human Rights do not take into account the nature of the conflict with respect to the protection of women in war time. Despite strong prohibitions of international law, enforcement mechanisms against sexual violence are fragile or do not exist in many parts of the world. The conflict in Syria has witnessed a disturbing pattern of sexual violence, including rape, forced marriage, and human trafficking. The Yazidi women in Iraq faced horrific atrocities at the hands of ISIS, experiencing sexual slavery and systemic violence. In Hamas' surprise attack on Israel, Hamas committed acts of sexual violence against Israeli women including rape, mutilation and torture.