Кіріспе
Некедегі зорлау немесе ерлі-зайыптылық зорлау – күйгенің келісімінсіз жыныстық қатынас жасауы. Келісімнің жоқ болуы – бұл маңызды элемент және әрқашан физикалық зорлық-зомбылықты қамтымайды. Некедегі зорлау – тұрмыстық зорлық-зомбылық пен жыныстық зорлаудың бір түрі. Тарихи тұрғыдан некедегі жыныстық қатынас күйгенің құқығы деп есептелсе де, күйгенің келісімінсіз жасалған әрекет қазір әлемнің көптеген елдерінде зорлау ретінде қарастырылады және қылмыстық жазаланады. Алайда, кейбір консервативті мәдениеттерде осы факт жоққа шығарылады. Неке мен отбасыдағы жыныстық және тұрмыстық зорлық-зомбылық мәселелері, әсіресе әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық мәселесі, 20-ғасырдың екінші жартысынан бастап халықаралық деңгейде назар аударуда. Дегенмен, көптеген елдерде некедегі зорлау қылмыстық кодекске енбеген, немесе заңсыз болғанымен, кеңінен мойындалмайды. Заңдар көбінесе орындалмайды, себебі билік органдарының қылмыстық іс қозғауға құлшынбауынан бастап, некеде келісімсіз жыныстық қатынас жасаудың заңсыз екендігі туралы қоғамдық білімнің жетіспеуіне дейін түрлі факторлар себеп болады. Некедегі зорлау көбінесе әйелдерге қатысты болады, бірақ тек олар ғана емес. Некедегі зорлау – жәбірленуші үшін зорлық-зомбылыққа ұшыраған қарым-қатынастағы созылмалы құбылыс. Ол мемлекеттік билік органдарының, мәдени дәстүрлердің және қоғамдық идеологиялардың күрделі желісінде өріледі, олар әрбір жеке жағдайға әртүрлі әсер етеді. Некедегі келісімсіз жыныстық қатынасты қылмыс деп тануға және соттауға деген тартыншақтық некеге қатысты дәстүрлі көзқарастарға, діни нанымдардың түсіндірілуіне, ер мен әйелдің сексуалдылығы туралы түсініктерге және әйелдің күйеуіне бағынуына қатысты мәдени үміттерге байланысты. Неке мен сексуалдық қатынасқа қатысты бұл көзқарастар 1960-70 жылдары Батыс елдерінің көпшілігінде, әсіресе екінші толқын феминизмінің күшімен сынға ұшырады, нәтижесінде әйелдің өз денесіне қатысты барлық мәселелерді өзі шешуге құқығы мойындалды және некедегі зорлауға қатысты қорғау немесе босату алынып тасталды. Көптеген елдер 20-ғасырдың соңынан бастап некедегі зорлауды қылмыстық жазаланатын қылмыс деп таныды. 1970 жылдарға дейін некедегі зорлауды соттауға мүмкіндік берген заңдық жүйелер өте сирек болды. Қылмыстық жазалауға айналдыру әр түрлі жолдармен жүзеге асты, соның ішінде зорлау туралы анықтамалардан заңдық босатуларды алып тастау, сот шешімдері, некеге тұруды қорғау ретінде пайдалануға тыйым салатын заңнамалық сілтемелер немесе некедегі зорлау үшін жеке қылмыстық жаза қарастыру (бірақ жазаның ауырлығы төмендеу болуы мүмкін). Көптеген елдерде некедегі зорлау қарапайым зорлау заңдарына жата ма, жоқ па, әлі де нақты емес. Бірақ кейбір елдерде мәжбүрлеуді қамтитын келісімсіз жыныстық қатынастар зорлық-зомбылықты тыйым салатын жалпы заңдар бойынша, мысалы, дене күші қолдану заңдары бойынша қудаланады.
rape within marriage
Marital rape or spousal rape is the act of sexual intercourse with one's spouse without the spouse's consent. The lack of consent is the essential element and doesn't always involve physical violence. Marital rape is considered a form of domestic violence and sexual abuse. Although, historically, sexual intercourse within marriage was regarded as a right of spouses, engaging in the act without the spouse's consent is now widely classified as rape by many societies around the world, and increasingly criminalized. However it is repudiated by some more conservative cultures. The issues of sexual and domestic violence within marriage and the family unit, and more specifically, the issue of violence against women, have come to growing international attention from the second half of the 20th century. Still, in many countries, marital rape either remains outside the criminal law, or is illegal but widely tolerated. Laws are rarely enforced, due to factors ranging from reluctance of authorities to pursue the crime, to lack of public knowledge that sexual intercourse in marriage without consent is illegal. Marital rape is more widely experienced by women, though not exclusively. Marital rape is often a chronic form of violence for the victim which takes place within abusive relations. It exists in a complex web of state governments, cultural practices, and societal ideologies which combine to influence each distinct instance and situation in varying ways. The reluctance to define non consensual sex between married couples as a crime and to prosecute has been attributed to traditional views of marriage, interpretations of religious doctrines, ideas about male and female sexuality, and to cultural expectations of subordination of a wife to her husband — views which continue to be common in many parts of the world. These views of marriage and sexuality started to be challenged in most Western countries from the 1960s and 70s especially by second wave feminism, leading to an acknowledgment of the woman's right to self determination of all matters relating to her body, and the withdrawal of the exemption or defence of marital rape. Most countries criminalized marital rape from the late 20th century onward — very few legal systems allowed for the prosecution of rape within marriage before the 1970s. Criminalization has occurred through various ways, including removal of statutory exemptions from the definitions of rape, judicial decisions, explicit legislative reference in statutory law preventing the use of marriage as a defence, or creation of a specific offense of marital rape, albeit at a lower level of punishment. In many countries, it is still unclear whether marital rape is covered by the ordinary rape laws, but in some countries non consensual sexual relations involving coercion may be prosecuted under general statutes prohibiting violence, such as assault and battery laws.
Тарих
Тарихи тұрғыдан алғанда, әлемнің көп бөлігінде зорлау – ер адамның мүлкін ұрлау (көбінесе күйеуі немесе әкесі) қылмысы немесе зардабы ретінде қарастырылған. Мұндай жағдайда, мүліктік зиян қылмыстың құрбанға емес, оның әкесіне немесе күйеуіне келтірілген зиян ретінде қарастырылды. Осы себепті, күйеу әйелін зорлай алмайды деп есептелді. Күйеуді әйеліне зорлық жасады деп айыптауға болмайтындығы туралы пікірді 1736 жылы, қайтыс болғаннан кейін жарияланған «Тақтың істерінің тарихында» (History of the Pleas of the Crown) сэр Мэтью Хейл (1609–1676) сипаттаған. Ол былай деп жазды: «Күйеу заңды әйеліне қатысты жасаған зорлық-зомбылық үшін кінәлі бола алмайды, себебі олардың өзара келісімі мен шарты бойынша әйел өзін күйеуіне осы мақсатта берген, және ол оны қайта ала алмайды». Сонымен қатар, американдық және ағылшын заңдары 20-ғасырға дейін «жасырындық» (coverture) жүйесіне сүйенді, яғни некеге тұрғаннан кейін әйелдің заңдық құқықтары күйеуінің құқықтарына бағынатын болды. Бұл, неке арқылы біріккеннен кейін, күйеуді әйелін зорлауда айыптау мүмкін емес екенін білдірді, өзін-өзі зорлауда айыптау сияқты. Көптеген заңнамалық юрисдикциялар, соның ішінде АҚШ-тың барлық 50 штаты, 1990 жылдарға дейін некедегі зорлауды қылмыстық қылды. Ағылшын ортақ құқығы колониализм арқылы әлемнің көптеген құқықтық жүйелеріне зорлықты әсер етті. Керсти Йлло «Некедегі зорлауды түсіну» (Understanding Marital Rape) кітабының кіріспесінде: «Кейбір мәдениеттерде әйел жеке келісім бере алмайды. Некеге тұруға келіскен отбасылар оның келісімін мәңгілікке кепілдік береді» дейді. Әйелдің сексуалдығын бақылау – еркектердің оған қатысты барлық басқа салалардағы бақылауының бір бөлігі ғана болды. Күйеудің әйелінің денесіне билігі, әйел мен басқа еркек арасындағы неке адалдығын бұзу арқылы да көрінеді; мысалы, 1707 жылы ағылшын Лорд-бас судьясы Джон Холт ер адамның басқа біреудің әйелімен сексуалдық қатынаста болуын «мүліктік құқықтарды ең жоғары деңгейде бұзу» деп сипаттады. Осы себепті, көптеген мәдениеттерде зорлау және неке адалдығын бұзу қылмыстары арасында шатасушылық болды, себебі екеуі де күйеудің құқықтарын бұзу ретінде қарастырылды. Некедегі зорлау әйелдің өз тағдырын шешу құқығына қарсы емес, күйеуіне қарсы жасалған мүліктік қылмыс ретінде қарастырылды. Әйелдің мүлкі – оның әйбаттығы еді; осы тауарға иелік ету мақсаты болды. Осы логикалық желіге сәйкес, әйел алдымен әкесінің, ал некеге тұрғаннан кейін күйеуінің меншігі болды (және әлемнің көптеген мәдениеттерінде осылай болып келеді). Алайда, егер басқа ер адам біреудің әйеліне зорлық жасаса, бұл әйелдің сексуалдығын ұрлау болып саналды. Тек 1990 жылдары ғана Халықаралық қылмыстық соттың жарғысы сексуалдық зорлық-зомбылық қылмыстарын адамға қарсы зорлық-зомбылық қылмыстары ретінде мойындады; «Соңғы жарты ғасырға дейін зорлау әйелге, оның қадір-қасиетіне, отбасының немесе күйеуінің ар-намысына қарсы қылмыс ретінде түсінілді». Бұл ағылшын ортақ құқығында, Англо-Америкада және Британ Достастығында қолданыста болды, онда некедегі зорлау мүмкін емес деп есептелді. Бұл туралы сэр Мэтью Хейл (1609–1676) өзінің «Тақтың істерінің тарихында» (Historia Placitorum Coronæ) (1736, қайтыс болғаннан кейін жарияланған) заңдық трактатында былай деп жазды: «Күйеу заңды әйеліне қатысты жасаған зорлық-зомбылық үшін кінәлі бола алмайды, себебі олардың өзара келісімі мен шарты бойынша әйел өзін күйеуіне осы мақсатта берген, және ол оны қайта ала алмайды».
Жалпы құқық және Біріккен Корольдік
Сэр Мэтью Хейлдің "Тақырыптар тарихында" жазылған мәлімдемесі бұрынғы стандарттарға сүйенгенімен, оны растайтын заңдық прецедент келтірілмеген. Мысалы, Лорд Одли ісінде (1593–1631) Хейл заңгер Брэктонның (шамамен 1210–1268) осы ережені қолдауын келтіреді, бұл ереженің король Этельстанның (927–939 жылдары билеген) заңдарынан шыққандығы айтылады, онда заң бойынша "адамның таза өмір сүргенімен, тіпті бәде де болса, зорлау болуы мүмкін, бірақ оның күйеуінің әйелі екенін айту жақсы қорғаныс болады". Заңды неке некелік қатынастың өзін заңды етеді, сондықтан "некеде зорлау" дегені – сөздердің өзара қайшылығы. Жұбайға қарсы физикалық шабуыл жасау қылмыс болып есептелуі мүмкін, бірақ бұл некелік одақтың өзін зорлау деп танудан өзгеше. Сондықтан неке зорлауға «бос алу» ретінде емес, «қайшылық» ретінде қарастырылуы керек. Неке жұбайлар арасындағы некелік құқықтарды құрады, ал некені Парламенттің жеке заңы арқылы ғана жоюға болады. Осыдан келіп, жұбайлар некеден некелік құқықтарды жоққа шығара алмайды, демек, жұбайлар арасында зорлау болуы мүмкін емес. Бұл принцип 1803 жылы Исттің «Тақырыптар тарихы» трактатында және 1822 жылы Арчболдтың «Қылмыстық істердегі талаптар мен дәлелдер» еңбегінде қайталанды. Бұл принцип ағылшын сот залында «R v Clarence» ісінде зорлау заңына ерекшелік ретінде қарастырылды, бірақ ол 1991 жылы Лордтар палатасы «R v R» ісінде жоққа шығарылды, онда ол көне және ұятты заңдық қиянат деп сипатталды.
19 ғасырдағы феминисттік сын
19-ғасырдың басынан бері феминистік қозғалыстың өкілдері ер адамдардың әйелдерімен күштеп немесе мәжбүрлеп жыныстық қатынас жасау құқығын жоққа шығарды. АҚШ-та "19-ғасырғы әйелдер құқығы қозғалысы күйеудің некелік қатынасты бақылау құқығына қарсы күресті, бұл науқан 19-ғасырдың әдепкі талаптарына байланысты жыныс немесе сексуалдық туралы ашық әңгімелесуге тыйым салынған кезеңде ерекше дамыған, өнімді және талапкерлік болды". Элизабет Кэди Стэнтон және Люси Стоун сияқты суфражистер "әйелдің некелік қатынасты бақылау құқығы теңдіктің негізгі құралы" екенін айтты. 19-ғасырғы феминистердің талаптары әйелдердің өз денелерін және репродуктивтік мүмкіндіктерін бақылау құқығына бағытталды, некелік жыныстық қатынаста келісімді контрацепция мен абортқа (көпшілік қарсы болған) балама ретінде қарастырды, сондай-ақ шектен тыс көбейту туралы евгеникалық алаңдаушылықтарды да қамтыды. Британдық либералды феминистер Джон Стюарт Милль мен Харриет Тейлор некедегі зорлық-зомбылықты заңдағы екіұшты стандарт ретінде сынға алып, оны әйелдердің бағыныштылығының түпкі себебі деп атады. Эркін махаббат қозғалысының жақтастары, оның ішінде ертедегі анархист-феминистер Вольтер де Клэйр мен Эмма Голдман, сондай-ақ Виктория Вудхалл, Томас Лоу Николс және Мэри Гоув Николс әйелдердің дербестігі мен жыныстық ләззатын қорғау үшін некедегі зорлық-зомбылықты сынады. Канзас штатындағы баспагер және әйелдер құқығын қолдаушы Мозес Харман, зорлық-зомбылықтан зардап шеккен әйел және осы зорлық-зомбылықтан аман қалғандарды емдеген дәрігердің мақалаларын жариялағаны үшін Комсток заңдары бойынша екі рет түрмеге қамалды. Де Клэйр Харманды "Жыныстық құлдық" атты мақаласында қорғады. Ол некеден тыс және некедегі зорлық-зомбылық арасында ешқандай айырмашылық жасаудан бас тартты: "Ер адам әйелге күшпен жыныстық қатынас жасаса, оған неке заңы рұқсат бергенімен немесе бермегенімен, бұл зорлау болып табылады". Британдық философ және жазушы Бертран Рассел өзінің "Неке және мораль" (1929) атты кітабында тұрмыстағы әйелдердің жағдайына наразылық білдірді. Ол былай деп жазды: "Неке әйелдер үшін күнкөріс табудың ең көп таралған жолы болып табылады, ал әйелдердің төзімділікпен көтеретін қаламаған жыныстық қатынастың жалпы көлемі некеде проституциядан гөрі көп болуы мүмкін".
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та зорлаудың дәстүрлі анықтамасы ер адамның "әйелі емес әйелмен" жыныстық қатынас жасауы болып табылады, бұл заңдар некелі жұптарға қолданылмайтынын нақты көрсетеді. 1962 жылғы Үлгілік қылмыстық кодекс некедегі зорлаудан босату ережесін қайталап, былай деді: Әйелмен жыныстық қатынас жасаған ер адам, егер: АҚШ-та некедегі зорлау заңдарын реформалау 1970 жылдардың ортасында некедегі зорлауды қылмыстық қылмыс деп танумен басталды. Оңтүстік Дакота 1975 жылы некедегі зорлауды қылмыстық қылмыс деп жариялап, АҚШ-тың алғашқы штаты болды. Алайда, екі жылдан кейін Оңтүстік Дакота заң шығарушы органы некедегі зорлауды қылмыстық қылмыс деп жариялауды кері қайтарды. Осы өзгерістен кейін Оңтүстік Дакотада некедегі зорлау 1990 жылға дейін қайта қылмыстық қылмыс ретінде қарастырылмады. 1970 жылдардағы бұрынғы заңдар көбінесе ерлі-зайыптылардың некедегі зорлау туралы айыптау үшін бірге тұрмауы керек еді. АҚШ-та осы бірлесіп тұру шартын алғаш рет 1978 жылы Орегон штатының Ридаутқа қарсы ісі жоққа шығарды. Дегенмен, 1990 жылдарға дейін көптеген штаттар некедегі зорлау мен некеден тыс зорлауға қатысты қарастыру және соттау тәсілдерінде айырмашылықты сақтап келді. Заңдар өзгеріп, дамып келеді, көптеген штаттар 21-ші ғасырда өз заңдарын реформалады. Бірақ Оңтүстік Каролина сияқты некедегі және некеден тыс зорлауды заң бойынша әлдеқайда әртүрлі қарастыратын штаттар әлі де бар. 1990 жылдары көптеген штаттар некедегі зорлау мен некеден тыс зорлауға қатысты айырмашылықтарды сақтады. Бұл айырмашылықтар қысқа мерзімді жазалар арқылы, күш қолданылған-қолданбағандығын ескере отырып және есеп беру мерзімін қысқарту арқылы көрінді. (Bergen, 1996; Russell, 1990). Заңдар өзгеріп, дамып келеді, көптеген штаттар 21-ші ғасырда өз заңнамаларын реформалап, некедегі зорлау заңдарын некеден тыс зорлау заңдарымен үйлестіруге тырысты, бірақ тіпті бүгінгі күні кейбір штаттарда айырмашылықтар сақталуда. Теннесси штатының 2005 жылы заңынан зорлық-зомбылықтың жоғары деңгейін талап етуді алып тастауы, енді Теннессиде некедегі зорлауды кез келген басқа зорлау түрі сияқты қарауға мүмкіндік берді. Оңтүстік Каролина АҚШ-та шамадан тыс күш / зорлық-зомбылық талап ететін жалғыз штат болып қала береді (қолданылған немесе қауіп төндірілген күш немесе зорлық-зомбылық "өте ауыр сипатқа" ие болуы керек). Көптеген штаттарда қылмыстық құқық бұзушылықтар зорлау туралы жалпы заңнан босатуларды заңмен немесе соттармен жою арқылы болды. Кейбір штаттарда жұбайларды зорлау жеке қылмыс ретінде қарастырылады. Мысалы, Калифорнияда зорлау (261-бап) және жұбайларды зорлау (262-бап) үшін бөлек қылмыстық құқық бұзушылықтар қарастырылған.
A male who has sexual intercourse with a female not his wife is guilty of rape if:
Reforms of marital rape laws in the United States began in the mid 1970s with the criminalization of marital rape. South Dakota criminalized marital rape in 1975, making it the first U. S. state to do so. Two years later, however, the South Dakota legislature decriminalized marital rape. After this change, marital rape would not be recriminalized in South Dakota until 1990. The earlier laws of the 1970s often required the husband and wife to no longer be living together for marital rape charges to be brought. The case in the United States that first challenged this cohabitation clause was Oregon v. Rideout in 1978. Still, in the 1990s, most states continued to differentiate between the way marital rape and non marital rape was viewed and treated. The laws have continued to change and evolve, with most states reforming their laws in the 21st century. But there are still states, like South Carolina, where marital and non marital rape are treated quite differently under the law. In the 1990s, most states differentiated between the way marital rape and non marital rape were treated. These differences were visible through shorter penalties, taking into account whether or not violence was used, and allowing for shorter reporting periods. (Bergen, 1996; Russell, 1990). The laws have continued to change and evolve, with most states reforming their legislation in the 21st century, in order to bring marital rape laws in line with non marital rape, but even today there remain differences in some states. With the removal, in 2005, of the requirement of a higher level of violence from the law of Tennessee, which now allows for marital rape in Tennessee to be treated like any other type of rape, South Carolina remains the only US state with a law requiring excessive force/violence (the force or violence used or threatened must be of a "high and aggravated nature"). In most states the criminalization has occurred by the removal of the exemptions from the general rape law by legislation, or by courts striking down such exemptions as unconstitutional. Some states have created a distinct crime of spousal rape. California, for example, has separate criminal offenses for rape (Article 261) and for spousal rape (Article 262).
Өмірбаян
Ерлі-зайыптыларды зорлау мәселесі 19 ғасырда феминистер тарапынан ерекше назарға алынғанмен, Джон Стюарт Милл және Бертран Рассел сияқты ойшылдар да оны жақтырмады (жоғарыда "19 ғасырдағы феминистік сын" бөлімін қараңыз), бірақ бұл мәселе 1970 жылдарға дейін саяси деңгейде талқыланбады. 1970 жылдардың соңында 1976 жылғы Жыныстық қылмыстар (өзгерістер) заңы қабылданды, ол зорлаудың алғашқы заңдық анықтамасын берді (осыған дейін зорлау ортақ құқықпен анықталған). Қылмыстық заңды қайта қарау комитеті 1984 жылғы Жыныстық қылмыстар жөніндегі баяндамасында зорлау қылмысын некелік қатынастарға қатысты деп қарастыру идеясын қабылдамады; төмендегідей жазды: "Біздің көпшілігіміз зорлауды абстрактілі түрде 'келісімсіз жыныстық қатынас' деп қарастыруға болмайды деп санаймыз. Зорлаудың жағдайлары ерекше ауыр болуы мүмкін. Бұл ерекшелік ерлі-зайыптылардың бірге тұрғанда, әйелдің келісімінсіз жыныстық қатынас жасаған жағдайында байқалмайды. Олар бұрын да жиі жыныстық қатынасқа түскен болуы мүмкін, сондықтан әйел кейде өте ықылассыз келісім білдірген болуы мүмкін. Егер ол одан әрі барып, әйелін келісімсіз жыныстық қатынасқа мәжбүрлесе, бұл некелік қарым-қатынастағы мәселенің белгісі болуы мүмкін. Бірақ бұл жоғарыда сипатталған 'ерекше' және 'ауыр' қылмыс емес. Егер күйеу жарақат келтірсе, оған қарсы бірнеше қылмыстық іс қозғалуы мүмкін, бірақ күйеудің кінәсі – ол келтірген жарақат, мәжбүрлеп жасаған жыныстық қатынас емес". Комитет сонымен қатар тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қатысты жалпы пікір білдірді, "Кейбір некелерде зорлық-зомбылық орын алады, бірақ әйелдер әрқашан некелік одақты бұзуды қаламайды" және дене жарақаты жоқ тұрмыстық оқиғалар әдетте заңның қарауына кірмейді деген пікірді қайталады: "Біздің кейбіреулеріміз қылмыстық заңның бірге тұратын серіктестер арасындағы некелік қатынастарға, әсіресе төсек бөлмесіне, зақым келтірілген жағдайларды қоспағанда, араласуы керек деп санайды, себебі мұндай жағдайларда айыптауға болатын басқа да қылмыстар бар".
"The majority of us believe that rape cannot be considered in the abstract as merely 'sexual intercourse without consent'. The circumstances of rape may be peculiarly grave. This feature is not present in the case of a husband and wife cohabiting with each other when an act of sexual intercourse occurs without the wife's consent. They may well have had sexual intercourse regularly before the act in question and, because a sexual relationship may involve a degree of compromise, she may sometimes have agreed only with some reluctance to such intercourse. Should he go further and force her to have sexual intercourse without her consent, this may evidence a failure of the marital relationship. But it is far from being the 'unique' and 'grave' offence described earlier. Where the husband goes so far as to cause injury, there are available a number of offences against the person with which he may be charged, but the gravamen of the husband's conduct is the injury he has caused not the sexual intercourse he has forced." The committee also expressed more general views on domestic violence arguing that "Violence occurs in some marriages but the wives do not always wish the marital tie to be severed" and reiterated the point that domestic incidents without physical injury would generally be outside the scope of the law: "Some of us consider that the criminal law should keep out of marital relationships between cohabiting partners—especially the marriage bed—except where injury arises, when there are other offences which can be charged."
Ерекшеліктің тоқтатылуы
Некедегі зорлаудан босату туралы алғаш рет 1736 жылы Мэтью Хейлдің «Таждың өтініштерінің тарихы» (жоғарыда қараңыз) еңбегінде айтылған. Ол Англия мен Уэльсте 1991 жылы Лордтар палатасының апелляциялық комитетімен «R v R» ісінде жойылды, бұл Лордтар палатасына дейін некелік құқықтардан босату туралы шағым жасалған алғашқы жағдай болды және ол 1988 жылдан бері некелік құқықтардан босатудың бар екенін растаған үш іске ілесіп келді. Бір дауыспен мақұлданған жетекші шешімді Кинкель лорды Кит жасады. Ол төменгі соттарда некелік құқықтардан босатуды қолданудан жалтарту үшін жасалған амалдар ереженің абсурдтығын көрсетеді деп мәлімдеді және Шотландиядағы және Апелляциялық соттың «R v R» ісіндегі бұрынғы шешімдерімен келісіп, «көрсетілген келісімнің қиялы бүгінгі күні зорлау заңында ешқандай пайдалы мақсатқа қызмет етпейді» және некелік құқықтардан босату – «жалған құқықтық ойдан шығарылған нәрсе» екенін, ол ешқашан Англия заңының нағыз ережесі болмағанын айтты. Сондықтан R-дің апелляциясы қабылданбады және ол әйеліне зорлық жасағаны үшін сотталды. Күйеуді әйеліне зорлық-зомбылық жасағаны үшін алғаш рет сотқа тартуға тырысқан «R v Clarke» (1949) ісі болды. Хейлдің логикасына тікелей қарсы тұруға тырыспай, сот бұл жағдайда келісім сот шешімімен бірге тұрудан бас тарту туралы шешім қабылданды деп тапты. Бұл соттардың босатуды қолданбауға себептер іздеген бірнеше істердің біріншісі болды, атап айтқанда «R v O'Brien» (1974) (бірінші кезеңдегі ажырасу туралы шешім алу), «R v Steele» (1976) (күйеудің сотқа әйеліне зиян келтірмеуге уәде беруі) және «R v Roberts» (1986) (ресми ажырасу шартының болуы). Англия мен Уэльсте күйеу босатуды сәтті пайдаланған кем дегенде төрт жағдай тіркелген. Біріншісі «R v Miller» (1954) ісі болды, онда әйелі ажырасу туралы өтініш бергеніне қарамастан, оның келісімін заң жүзінде қайтарып алмағаны анықталды. «R v Kowalski» (1988) ісінен кейін «R v Sharples» (1990) және «R v J» (1991) істері шығарылды, бұл шешімдер «R v R» ісіндегі Корольдік соттың бірінші сатыдағы шешімінен кейін, бірақ Лордтар палатасының босатуды жою туралы шешімінен бұрын қабылданды. «Миллер», «Ковальски» және «R v J» істерінде күйеулер шабуыл жасағаны үшін сотталды. «R v Kowalski» ісінде басқа да әрекеттермен қатар, келісімсіз ауыздық жыныстық қатынас туралы да мәлімдемелер болды. Осыған байланысты күйеу әдепсіз шабуыл жасағаны үшін кінәлі деп танылды, өйткені сот әйелінің некеге байланысты «көрсетілген келісімі» тек вагинальды жыныстық қатынасқа ғана қатысты екенін, ал феллацио сияқты басқа әрекеттерге қатысты емес деп шешті. (Ол кезде «зорлау» қылмысы тек вагинальды жыныстық қатынасқа қатысты болды.) «R v Sharples» (1990) ісінде күйеуінің 1989 жылы әйеліне зорлық жасағаны айтылды. Әйел зорлауға дейін отбасыны қорғау туралы бұйрық алған болса да, судья зорлау заңды түрде орын алуы мүмкін емес екенін мойындаудан бас тартты, өйткені отбасыны қорғау туралы бұйрық әйелдің келісімін алып тастамаған деген қорытындыға келді, былай деп шешті: «Осы шарттарда бұйрық алу арқылы әйел жыныстық қатынасқа келісімін қайтарғаны деп тұжырымдауға болмайды».
Салдары
1991 жылға қарай, осы бостандық күшін жойған кезде, Заң комиссиясы 1990 жылғы жұмыс қағазында осы бостандықты жоюды қолдаған болатын, бұл пікір 1992 жылы жарияланған соңғы баяндамасында қайталанды; сондай-ақ, осы бағыттағы халықаралық үрдістер де кеңінен таралды. Сондықтан R v R ісі бойынша шешім қабылданды. Бірақ, осы бостандықтың жойылуы ешқандай дау тудырмаса, оны жүзеге асыру жолы даулы болды, себебі бұл өзгеріс әдеттегі заңнамалық түзетулер арқылы жасалмады. SW v UK және CR v UK істері R v R ісіне жауап ретінде туындады, онда үндеушілер (әйелдерін зорлау және зорлауға талпыну қылмысы үшін сотталған) Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сотқа шағымданып, олардың айыпталулары Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның 7-бабын бұза отырып, заңның кері күшпен қолданылуы болып табылады деп мәлімдеді. Олар зорлау кезінде ортақ құқық бойынша қолданылып жүрген бостандық болғанын, демек олардың үкімдері факті бойынша шығарылғанын айтты. Олардың ісі сәтті аяқтамады, Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот олардың аргументтерін қабылдамады, соның салдарынан некедегі зорлауды қылмыстық қылмыс деп тану, әлеуметтік нормалардың эволюциясы тұрғысынан қылмыстық құқықтың логикалық дамуы болып табылады деп шешті; сондай-ақ, 7-бап қылмыстың түсіндірілуінің біртіндеп сот арқылы дамуына тыйым салмайды, егер нәтиже қылмыстың мәніне сәйкес келсе және оны болжау мүмкін болса. 1994 жылғы Қылмыстық әділет және қоғамдық тәртіп туралы заңның 142-бабымен «Зорлау» қылмысының жаңа анықтамасы жасалды, ол анальдық жыныстық қатынасты қамтитын кеңейтілген анықтаманы ұсынды; ал 2003 жылғы Жыныстық қылмыстар туралы заңмен оралдық жыныстық қатынасты қоса алғанда, одан да кеңейтілген анықтама жасалды. Зорлау туралы заң 1991 жылы некелік бостандықты жойғаннан бері тараптар арасындағы қатынасына байланысты ешқандай айырмашылық жаза көздемейді. Алайда, 1993 жылы R v W 1993 14 Cr App R (S) 256 ісінде сот былай шешті: «Күйеуінің әйелін зорлауына автоматты түрде төменгі жаза белгіленеді деп ойламау керек. Бәрі де істің мән-жайларына байланысты болады. Егер тараптар бірге тұрса және күйеуі әйелінің еркіне қарсы жыныстық қатынасқа түсуге талап етсе, бірақ зорлық-зомбылық немесе қауіп-қатерлерсіз, бұл жазаны жеңілдетуі мүмкін. Егер бұл әрекет өте ұятты болса және қорқыту немесе зорлық-зомбылықпен байланысты болса, онда қарым-қатынастың мәні аз болады».
Солтүстік Ирландия
R v R кезінде (жоғарыда «Англия мен Уэльс» қараңыз) Солтүстік Ирландияда зорлау ортақ құқық бойынша қылмыс саналды. Солтүстік Ирландияның ортақ құқығы Англия мен Уэльстегі ортақ құқыққа ұқсас және ішінара бірдей көздерден туындайды; демек, оның зорлау заңынан кез келген (болжамды) босату да R v R ісімен жойылды. 2000 жылдың наурыз айында Белфаст тұрғыны әйеліне зорлық жасағаны үшін сотталды, бұл Солтүстік Ирландиядағы осындай алғашқы жағдай болды. 2003 жылдың 28 шілдесіне дейін Солтүстік Ирландияда зорлау тек ортақ құқық бойынша қылмыс болып саналды және тек ер адам әйелге қарсы вагинальды жыныстық қатынас арқылы жасалуы мүмкін еді. 2003 жылдың 28 шілдесінен 2009 жылдың 2 ақпанына дейін зорлау Қылмыстық әділет (Солтүстік Ирландия) 2003 жылғы жарлығымен «ер адамның адаммен келісімсіз жыныстық қатынас жасауы» деп анықталды, бірақ ортақ құқық бойынша қылмыс күшінде қалды және оральдық секс қолданылмайтын қалды. 2009 жылдың 2 ақпанында Сексуалды құқық бұзушылықтар (Солтүстік Ирландия) 2008 жылғы жарлығы күшіне енді, ол зорлау бойынша ортақ құқық қылмысын жойды және Англия мен Уэльстің 2003 жылғы Сексуалды құқық бұзушылықтар заңына ұқсас зорлау туралы анықтама берді. Солтүстік Ирландияның Бас прокуратурасы некедегі зорлауға басқа зорлау түрлеріне қарағанда бірдей қағида қолданады; ол Зорлау істерін қарау саясатында былай деп көрсетеді: «Бұл саясат зорлаудың барлық түрлеріне, соның ішінде некедегі және қарым-қатынастағы зорлауға, таныс және бейтаныс адамдар жасаған зорлауға, сондай-ақ ер және әйел құрбандарға қатысты қолданылады».
Австралия
Австралияда 1970 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында барлық штаттар мен аумақтарда заң немесе сот шешімі арқылы некедегі зорлауға қатысты иммунитет жойылды. Бұрын некедегі зорлаудан босату ағылшын құқығындағы зорлау қылмысына негізделген, ол некеден тыс әйелдің еркіне қарсы «денелік қатынас» ретінде түсінілді. Кейбір штаттарда зорлау туралы ортақ құқықтың анықтамасы сақталды, ал басқалары анықтаманы заңдастырды, олардың әрқайсысында некеге қатысты босату қарастырылды. Мысалы, Квинсленд штатында былай делінген: «Кез келген адам әйелмен немесе қызбен оның келісімімен немесе келісімісіз, егер келісім күшпен, қандай да бір қорқыту немесе үрейту арқылы, дене жарақатының қорқынышымен, немесе әрекеттің сипаты туралы жалған және алдаушылық мәлімдемелер арқылы алынса, немесе үйленген әйелдің күйеуі болып көріну арқылы қылмыс жасаса, ол зорлау деп аталады». Австралияда некедегі зорлау мәселесін алғаш қараған штат – Оңтүстік Австралия, премьер-министр Дон Данстанның прогрессивті бастамаларының арқасында 1976 жылы бұл босатуды ішінара жойды. 1976 жылғы Қылмыстық заңды консолидациялау туралы заңға енгізілген түзетулердің 73-бабында: «Ешбір адам тек басқа біреумен некеде болғандықтан, оған жыныстық қатынасқа келісім берген деп есептелмейді» делінген. Дегенмен, заңдар некедегі жыныстық қатынасты некеден тыс зорлаумен теңестірмеді; некедегі жыныстық қатынас зорлау болып танылуы үшін зорлық-зомбылық немесе басқа да ауырлататын жағдайлар қажет болды. 1981 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс штаты некеге байланысты босатуды толығымен жойған алғашқы австралиялық штат болды. Батыс Австралия, Виктория және АКТ 1985 жылы, ал Тасмания 1987 жылы осылай істеді. 1970 жылдардың соңында Квинслендте некедегі зорлауды қылмыстық қылмыс деп тану туралы пікірталас жүргізілді, ал Солтүстік территорияда 1994 жылы да осы мәселе талқыланды. 1991 жылы Австралияның Жоғарғы соты R v L ісінде: «Егер әйел некеде күйеуіне жыныстық қатынасқа қайтарылмас келісім бергеніне қатысты ортақ құқық болған болса, онда ол енді ортақ құқық емес» деген шешім шығарды. Үндістанда некедегі зорлау мәселесі бойынша әлеуметтік-құқықтық дискурста даулар жалғасуда. Бұл пікірталастар әйелдердің жыныстық зорлық-зомбылықтан туындайтын ауырсынуын, күйзелісін және азаптарын ғана емес, сонымен қатар осындай патриархалдық құрылымда әйелдердің әлсіз және осал екенін де елемеуде.
Зорлаудан кейінгі неке
Әртүрлі мәдениеттерде зорлағаннан кейін үйленбеген әйелге үйленуді зорлаудың "шешімі" ретінде, яғни "өтеу некесі" ретінде қарастырған. Кейбір елдерде зорлық жасаған адамды қылмыстық жауапкершіліктен босату үшін оған үйленуді ұсыну жеткілікті. Зорлаудан кейін құрбанымен үйленген жағдайда кінәлі емес деп есептелетін заңдар көбінесе Таяу Шығыспен байланысты болғанымен, мұндай заңдар 20-шы ғасырдың екінші жартысына дейін бүкіл әлемде кең таралған. Мысалы, 1997 жылға дейін Латын Америкасының 14 елінде мұндай заңдар болған, бірақ қазір олардың көпшілігі жойылған. Әйелдер зорлаушыға күштеп үйленуге мәжбүр болған жағдайда да, неке зорлаудан бұрын жасалған жағдайда да, көптеген құрбандар созылмалы зорлық-зомбылыққа ұшырайтын қарым-қатынаста қалады. Некедегі зорлық-зомбылықтан зардап шеккендердің некеде қалуының көптеген себептері бар, бірақ маңызды себептердің бірі – ажырасу қиынға соғуы және/немесе оған қорлықпен қаралуы. Соңында, кейбір құрбандар өздеріне жасалған зорлықты некедегі зорлық-зомбылық деп санамайды, осылайша олар бастан кешкен зорлықтың ауыртпалығын азайтуға тырысады. Бұл олардың қорғану механизмі ретінде қолданылады, соның арқасында олар зорлық-зомбылыққа төтеп беруді жалғастыра алады.
Мәжбүрлі және балалық некелер жағдайында
Мәжбүрлі неке және балалар некесі әлемнің көптеген аймақтарында, әсіресе Азия мен Африканың кейбір бөліктерінде кең таралған. Мәжбүрлі неке – бұл қатысушылардың бірі немесе екеуі де өз еркімен берілген келісімсіз некеге тұрған жағдай; ал балалар некесі – екі тараптың жасы 18-ден төмен болған неке. Мұндай некелер тұрмыстық зорлық-зомбылықтың, оның ішінде күйеудің зорлауының жоғары деңгейімен байланысты. Бұл неке түрі дәстүрлі қоғамдарда, некеде жыныстық зорлық-зомбылыққа қарсы заңдар болмаған және некеден шығу қиын болған жерлерде жиі кездеседі. Кейбір елдерде (мысалы, Йеменде) болған оқиғалар халықаралық қауымдастықтың назарына іліккен. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы «Жыныстық зорлық-зомбылықтың дәстүрлі түрлері» тақырыбында (156-бет): «Неке көбінесе әйелдерге қарсы жыныстық зорлық-зомбылықтың түрлі формаларын заңдастыру үшін қолданылады. Әлемнің көптеген елдерінде жас балаларды, әсіресе қыздарды үйлендіру салты кең таралған. Көптеген елдерде заңдастырылған бұл әрекет жыныстық зорлық-зомбылықтың бір түрі болып табылады, себебі балалар өз келісімін беруге немесе одан бас тартуға мүмкіндігі жоқ. Олардың көпшілігі некеге тұру алдында жыныстық қатынас туралы ештеңе білмейді немесе аз біледі». Мәжбүрлі некеге Гватемаладағы («робадас») және Мексикадағы («рапто») жағдайлар жатады. «Robadas» термині «ұрлық» деп аударылады, онда әйелдер кездесу кезеңінде, кейде жартылай ерікті түрде, ал кейде күшпен, олармен отбасы құруды қалайтын жігіттермен «ұрланады». Дегенмен, зерттеулер әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық, оның ішінде жыныстық зорлық-зомбылықтың жоғары деңгейіне байланысты белгілі бір аймақтарды анықтады. Мысалы, Эфиопия. Күйеудің зорлауының таралуы заңдық, ұлттық және мәдени контекстке байланысты. 1999 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы Тәжікстанда әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық туралы зерттеу жүргізді, елдің үш ауданындағы 14 жастан асқан 900 әйелді сауалнамаға тартты. Сауалнама қорытындысы бойынша, үйленген әйелдердің 47%-ы күйеуінен жыныстық қатынасқа мәжбүр болғанын хабарлады. Түркияда әйелдердің 35,6%-ы кейде, ал 16,3%-ы жиі күйеуінен зорлық-зомбылық көргенін айтты. Батыс әлемінде күйеудің зорлауын зерттеуге жасалған алғашқы тырыс 1975 жылдың көктемінде Джоан Сейтс жүргізген жарияланбаған зерттеу болды. Сейтс Вашингтон округіндегі Әйелдер саясатын зерттеу орталығы құрастырған тізімнен 40 зорлау дағдарыс орталығына сауалнамалар жіберді. 16 орталық сауалнаманы толтырды, жауаптардың көрсеткіші 40% құрады. 16 орталыққа түскен 3709 хабарламаның ішінде 12-сі күйеудің зорлауы туралы болды (0,3%). Зорлау дағдарыс орталықтары қоңырау шалушылардың қарым-қатынасын әрқашан тіркемейтіндіктен, 12 хабарламаның некедегі қарым-қатынастардың нақты санын көрсететінін анық айтуға болмайды. 1982 жылы феминист жазушы және белсенді Диана Э.Х. Расселл күйеудің зорлауы туралы маңызды зерттеу жүргізді. Оның зерттеуі Сан-Францискодағы (Калифорния) 930 әйелді қамтыды (жауап бермеудің көрсеткіші 50%, ағылшын тілінде сөйлейтін азиялық әйелдер сенімді респонденттер ретінде ескерілмеді), олардың 644-і үйленген, ажырасқан немесе некеде тұрмағанымен күйеуі бар деп есептеді. Олардың 6-сы (1%) күйеуінен, бұрынғы күйеуінен немесе де-факто күйеуінен зорлық-зомбылық көргенін мойындады. Алайда, сауалнамаға қатысқандар 74 (12%) әйелді зорлық-зомбылыққа ұшыраған деп санады. Сауалнамаға қатысқан 286 үйленбеген әйелдің 228-і (80%) зорлық-зомбылыққа ұшыраған деп есептелді. Расселлдің сөзіне сүйенсек, күйеулер немесе бұрынғы күйеулер жасаған зорлық-зомбылықтың барлық жағдайларының 38%-ы күйеудің зорлауына, ал қалған 62%-ы некеден тыс жағдайларға тиесілі. Дэвид Финкельхор мен Керсти Йлло 1985 жылы күйеудің зорлауы туралы зерттеу жариялады, ол Бостон астанасының аймағынан ғылыми тұрғыдан таңдалған 323 әйелдің ықтималдық үлгісін пайдаланды, олардың арасында некеде тұрған немесе бұрын некеде тұрған және алты мен он төрт жас аралығындағы баласы бар әйелдер болды. Зерттеу көрсеткендей, үйленген әйелдердің 3%-ы физикалық күш қолдану немесе онымен қорқыту арқылы жыныстық қатынасқа түскен. 1994 жылы Австралияның криминология институтының сол кездегі аға криминологы Патрисия Истел көптеген жағдайлардағы жыныстық зорлық-зомбылық туралы зерттеудің нәтижелерін жариялады. Сауалнамаға қатысқандардың барлығы жыныстық зорлық-зомбылықтың түрлі формаларына ұшыраған. Жәбірленушілердің 10,4%-ы күйеуінен немесе де-факто күйеуінен, ал тағы 2,3%-ы ажырасқан күйеуінен немесе де-факто күйеуінен зорлық-зомбылық көргенін хабарлады. 2002 жылы Базиле үйленген әйелдерге қатысты жыныстық зорлық-зомбылықты өлшеу үшін ұлттық ықтималдық үлгінің жоқтығын жоюға бағытталған зерттеу жариялады. Деректер 1997 жылы жүргізілген ұлттық сауалнамада, континенттік АҚШ-тың 18 жастан асқан 1108 тұрғынынан кездейсоқ телефон арқылы алынған. Сауалнамаға жауап беру көрсеткіші 50% құрады. 1108 респонденттің ішінде 506 ер адам зерттеуден шығарылды, нәтижесінде зерттеуге 602 (54%) әйел қатысты. 398 (66%) әйел қалаған емес жыныстық қатынас болмағанын көрсетті (олардың некелік жағдайы көрсетілмеген), ал 204 (34%) әйел жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшырағанын, оның ішінде «сыйлық», «жақсы кешкі ас», «массаж», «сүйкісу» сияқты түрлі әрекеттерге, сондай-ақ физикалық зорлық-зомбылық және қорқыту арқылы жасалғанын хабарлады. Осы топтың ішінде 120 (59%) әйел үйленген, олардың 9%-ы физикалық күш қолданылғанын айтты.
"Marriage is often used to legitimize a range of forms of sexual violence against women. The custom of marrying off young children, particularly girls, is found in many parts of the world. This practicelegal in many countriesis a form of sexual violence, since the children involved are unable to give or withhold their consent. The majority of them know little or nothing about sex before they are married." One type of forced marriages occurs in Guatemala (called robadas) and Mexico (called rapto). Robadas refers to " abductions, in which women are 'taken' during the period of courtship, sometimes semivoluntarily but other times by force, by a suitor who wants to start a marital relationship with them". Research has, nevertheless, associated specific regions with a very high level of violence, including sexual violence, against women by husbands/partners. An example of such a place is Ethiopia. The prevalence of marital rape depends on the particularly legal, national, and cultural context. In 1999, the World Health Organization conducted a study on violence against women in Tajikistan, surveying 900 women above the age of 14 in three districts of the country and found that 47% of married women reported having been forced to have sex by their husband. In Turkey 35.6% of women have experienced marital rape sometimes and 16.3% often. The earliest study in the Western World attempting to survey marital rape was an unpublished study by Joan Seites in the spring of 1975. Seites sent questionnaires to 40 rape crisis centers from a list compiled by the Center for Women Policy Studies (Washington, DC). 16 Centers completed questionnaire for a response rate of 40%. Of the 3,709 reported calls dealing with rape and attempted rape received by the 16 centers, 12 calls dealt with marital rape (0.3%). Because rape crisis centers did not always record the relationships of the callers, whether the 12 reported calls fully represent the number of married relationships cannot be certainly known. In 1982 Diana E. H. Russell, a feminist writer and activist, conducted the seminal study on marital rape. Her study surveyed a total of 930 women from San Francisco, California (50% non response rate, non English speaking Asian women were specifically excluded as non reliable respondents), of whom 644 were married, divorced, or who self identified as having a husband although not married. Six of these women (1%) self assessed that they had been raped by their husbands, ex husband, or de facto husbands. The survey interviewers, however, classified 74 (12%) of these women as having been raped. Of the 286 non married women in the sample, 228 (80%) were classified by the survey interviewers as having been raped. Russell found that when repeated instances of rape as classified by the survey interviewers, by husbands or ex husbands, over the entire course of the marriage are included, these account for 38% of all rape instances, in comparison to the remaining 62% occurring in non marital instances. David Finkelhor and Kersti Yllö published a study in 1985 on marital rape that drew on a scientifically selected area probability sample from the metropolitan Boston area of 323 women who were either married or previously married who had a child living with them between the ages of six and fourteen. The study found that of the women who were married the instance of sexual relations through physical force or the threat thereof was 3%. In 1994, Patricia Easteal, then Senior Criminologist at the Australian Institute of Criminology, published the results of survey on sexual assault in many settings. The respondents had all been victims of numerous forms of sexual assault. Of the victim sub sample, 10.4% had been raped by husbands or de facto husbands, with a further 2.3% raped by estranged husbands/de factos. In 2002 Basile published research intended to address the lack of a nationally probability sample to date that measured intimate sexual coercion faced by married women. Data were collected in a 1997 national poll by a random telephone survey of 1,108 residents in the continental U. S. of persons 18 years old or older. The survey had a 50% response rate. Of the 1,108 respondents, the 506 men were excluded from any inquiry into unwanted sexual experiences, leaving 602 (54%) women respondents for the study. 398 (66%) women indicated no unwanted sexual relations (their marital status is not given), and 204 (34%) women responded as having engaged in unwanted sex after being subject to some level of sexual coercion; types of sexual coercion included receiving 'a gift', 'a nice dinner', 'a back rub', 'kissing', etc. through threatened harm and physical coercion. Of this group, a sub sample of 120 (59%) were married, of which 9% responded as having been subject to physical force.
Физикалық және психологиялық зақым
Зорлаудың күйеу, серіктес немесе бұрынғы серіктес тарапынан жасалуы жиі физикалық зорлық-зомбылықпен байланысты. Еуропалық Одақтағы тоғыз елде жүргізілген зерттеу көрсеткендей, барлық жыныстық зорлық-зомбылықтың шамамен 25%-ын қазіргі немесе бұрынғы серіктестер жасаған, ал зорлық-зомбылық бұрынғы серіктестер (50%) және серіктестер (40%) жасағанда, бейтаныс адамдар немесе жақында танысқан адамдар жасаған зорлық-зомбылыққа (25%) қарағанда көбірек кездеседі. Зерттеулерде некедегі зорлаудың салдарына баға беру қиын, себебі жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшыраған, бірақ күйеуінен физикалық зорлық көрмеген жұбайлардың жеткілікті үлгісін табу өте қиын. Некедегі зорлау жыныстық жолмен берілетін инфекциялар мен ВИЧ жұқтыруға әкелуі мүмкін, бұл жәбірленушінің физикалық және психологиялық денсаулығына кері әсер етеді. Лесото сияқты ВИЧ-тің таралу деңгейі өте жоғары Сахара төменгі елдерінде көптеген серіктестіктер мен некедегі зорлау ВИЧ-тің таралуын одан әрі күшейтеді. Бейтаныс адамның зорлауы өте ауыр психикалық жарақатты тудырса да, көбінесе бір рет болатын оқиға және зорлау ретінде анық түсініледі. Ал күйеу немесе ұзақ мерзімді серіктес жасаған зорлауда қарым-қатынастың тарихы жәбірленушінің реакциясына әсер етеді. Зерттеулер көрсеткендей, некедегі зорлау бейтаныс адам жасаған зорлаудан гөрі эмоционалды және физикалық тұрғыдан күштірек зиян келтіруі мүмкін. Некедегі зорлау зорлық-зомбылыққа толы қарым-қатынастың бір бөлігі болуы мүмкін. Зорлаудан туған психикалық жарақат басқа да зорлық-зомбылық әрекеттеріне немесе қорлауға толы сөздерге қосылады. Сонымен қатар, некедегі зорлау көбінесе бір рет болатын оқиға емес, қайталап немесе жиі болатын жағдай. Ол бір рет орын алса немесе тұрмыстық зорлық-зомбылықтың қалыпты үлгісінің бөлігі болса да, зорлаудан туған жарақат құрбандар үшін зорлау ісі қудаланса немесе қудаланбаса да, ұзақ мерзімді салдарларға әкеледі. Басқа зорлау түрлерінен айырмашылығы, онда құрбан өзін зорлаушыдан алып тастап, одан әрі қарым-қатынас жасамайды, некедегі зорлау жағдайында құрбанның көбінесе жұбайымен бірге өмір сүруден басқа таңдауы болмайды: әлемнің көптеген бөліктерінде ажырасуды алу өте қиын және оған қоса қорланады. 1985 жылы Бостон аймағындағы зерттеудегі зерттеушілер Финкельхор мен Йлло былай деп атап өтті: "Отбасылық даулар мен келіспеушіліктер елдің соттары алдында тергелген жағдайда, өкінішке орай, дауға қатысқан адамдардың беделіне көлеңке түсіруі мүмкін. Осылайша, бақытсыз жағдайға тап болғандарды қоғамдық қорлаудан қорғау үшін күйеуге төтенше жағдайларда орташа жазалау құқығын беруге және әрдайым дұрыс емес мінез-құлық жағдайында пайдалы шектеулерді қолдануға рұқсат етілсін, бұл барлық тараптардың беделін түсіріп, ұятқа салуы мүмкін." 1874 жылы Солтүстік Каролинаның Жоғарғы соты былай деп шешім шығарды: "Күйеу әйелін қамшымен жаза алатын ескі дәстүр, егер ол бас бармағынан үлкен емес қосқыш қолданса, Солтүстік Каролинада заң емес деп есептеуге болады. Шын мәнінде, соттар осы варварлықтан күйеудің әйелін жазалауға құқығы жоқ деген тұжырымға жеткенше алға жылжи берді. Бірақ қоғамдық тәртіпті сақтау мақсатында, отбасылық өмірдің қасиеттілігін сақтау үшін, соттар қарапайым шағымдарды тыңдамайды. Егер күйеуінің тарапынан тұрақты зиян келтірілмесе, не қаскөйлік, қатыгездік, не қауіпті зорлық-зомбылық көрсетілмесе, онда пердені тартып, жұртшылықтың назарын аулақ ұстаған дұрыс, және тараптар ұмытып, кешіруге жол берсін. Жалпы ереже қолдануға болмайды, бірақ әр жағдай оны қоршаған жағдайларға байланысты болуы керек." Бүгінде кейбір елдерде күйеулер әйелдеріне қарсы физикалық зорлық-зомбылықтың кейбір түрлері үшін айыптаудан босатылады. Мысалы, Иракта күйеулердің әйелдерін "тәрбиелеуге" заңды құқығы бар. Қылмыстық кодексте егер заңға сәйкес құқық қолданылып жатқан кезде жасалған әрекет қылмыс болып табылмайды деп жазылған. Заңдық құқықтар мысалдары: "Әйелді күйеуі жазалау, ата-аналар мен мұғалімдердің өз билігі астындағы балаларды заңмен немесе әдет-ғұрыппен белгіленген белгілі бір шектерде тәрбиелеуі". 2010 жылы Біріккен Араб Әмірліктерінің Жоғарғы соты күйеудің әйелі мен балаларына тәндік жаза беруге құқығы бар деген шешім шығарды, егер ол денеде із қалдырмаса.
Family broils and dissentions cannot be investigated before the tribunals of the country, without casting a shade over the character of those who are unfortunately engaged in the controversy. To screen from public reproach those who may be thus unhappily situated, let the husband be permitted to exercise the right of moderate chastisement, in cases of great emergency, and use salutary restraints in every case of misbehaviour, without being subjected to vexatious prosecutions, resulting in the mutual discredit and shame of all parties concerned
Although by the late 19th century courts were unanimously agreeing that husbands no longer had the right to inflict "chastisement" on their wives, the public policy was set at ignoring incidents deemed not 'serious enough' for legal intervention. In 1874, the Supreme Court of North Carolina ruled:
We may assume that the old doctrine, that a husband had a right to whip his wife, provided he used a switch no larger than his thumb, is not law in North Carolina. Indeed, the Courts have advanced from that barbarism until they have reached the position, that the husband has no right to chastise his wife, under any circumstances. But from motives of public policy,in order to preserve the sanctity of the domestic circle, the Courts will not listen to trivial complaints. If no permanent injury has been inflicted, nor malice, cruelty nor dangerous violence shown by the husband, it is better to draw the curtain, shut out the public gaze, and leave the parties to forget and forgive. No general rule can be applied, but each case must depend upon the circumstances surrounding it. Today, husbands continue to be immune from prosecution in case of certain forms of physical abuse against their wives in some countries. For instance, in Iraq husbands have a legal right to "punish" their wives. The criminal code states that there is no crime if an act is committed while exercising a legal right. Examples of legal rights include: "The punishment of a wife by her husband, the disciplining by parents and teachers of children under their authority within certain limits prescribed by law or by custom". In 2010, the United Arab Emirates's Supreme Court ruled that a man has the right to physically discipline his wife and children as long as he does not leave physical marks.
Заңдық
Заң бойынша, үкіметтер некедегі зорлаудың орын алуына тікелей әсер етеді. Мемлекет "қажетті мінез-құлықты анықтау, қадағалау және санкциялаумен айналысады". Полиция департаменттері – отбасылық зорлық-зомбылықты басқа зорлық түрлерінен өзгеше қарастыратын мемлекеттік институттар. Полиция көбінесе отбасылық зорлық-зомбылық туралы шақыртуларды төмен басымдыққа жатқызып, кешірек жауап береді және зорлық-зомбылық жасаған адамның әрекеттеріне емес, зорлық-зомбылықты тудырған себептерге назар аударады.
Мәдениет жағынан танылмайтын
Көптеген мәдениеттерде ерлі-зайыптыларды зорлау туралы түсініктер көбінесе сырттан таңылған сияқты көрінеді және мұндай мәселелерді үкімет емес, жеке ішкі мәселе ретінде шешуге болады деген сенімге қайшы келеді. Әйелдің еркіне қарсы жыныстық қатынас жасау әрекеті көбінесе моральдық жағынан бұрыс деп есептелмейді, сондықтан осы құбылысты тоқтатуға тырысу қиын. "Көп жағдайда, әйеліне жыныстық қатынасқа мәжбүр ететін ерлер өз әрекеттерінің заңды деп санайды, себебі олар осы әйелге үйленген" (ДДҰ, 149-бет). Оңтүстік Азиядағы әртүрлі аймақтардағы жас әйелдер сауалнамаларда, егер олар ыңғайсыздық сезінсе немесе жыныстық қатынасқа түскім демесе де, күйеулерінің тілегін қабылдап, бағыныш жасайтындарын, әйтпесе ұрысып-соғып жазаланатындарынан қорқатынын айтты. Көптеген дамып келе жатқан елдерде ерлер де, әйелдер де күйеудің кез келген уақытта жыныстық қатынасқа талап етуге құқығы бар екеніне, ал әйелі бас тартса, күш қолдануға құқығы бар екеніне сенеді. Олар өмір бойы күйеулеріне тәуелді болады. Бұл жағдай әйелдерге жыныстық дербестікке ие болуға мүмкіндік бермейді. Әйелдердің жыныстық дербестігі бар және олар келісім беруге немесе одан бас тартуға құқылы деген түсінік баршаға мәлім емес. Габриэлла Торрес: "Әйелдер мен еркектердің өздерін таңдау жасауға және оның салдарына қабылдануға толық мүмкіндігі бар ерекше әлеуметтік тұлғалар ретінде қарауының дәрежесі мәдениетке байланысты өзгереді" деп жазады. Зорлауға тыйым салудың басқа да мақсаттары бар, мысалы, еркек туыстардың немесе күйеудің құқықтарын қорғау, некеден тыс жыныстық қатынасқа қарсы діни заңдарды күшіне енгізу немесе қоғамда әйелдің абыройын және беделін сақтау. Мұндай идеологиялардың негізінде ерлі-зайыптыларды зорлау ұғымын қабылдау қиын. Ричард А. Познер: "Дәстүрлі түрде, зорлау – әке немесе күйеуді құнды мүліктен айыру, яғни әйелінің ұяттылығынан немесе қызының тазалығынан айыру" деп жазады. Әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде Марокко, Алжир, Тунис, Иорданияда зорлау үшін қарастырылатын жазаның қатаңдығы құрбанның бойжеткен қыз екендігіне байланысты. Ронда Коплон: "Зорлау ар-намысқа қарсы қылмыс ретінде қарастырылатын жерлерде әйелдердің ар-намысы күмәнді болады және бойжеткендік немесе ұяттылық көбінесе алғышарт болып табылады" деп жазады.
Иудаизм
Яһуди заңына сәйкес, ерлі-зайыптыларды зорлауға тыйым салынған. Раввиндік яһуди заңдары көбінесе Торадан раввиндік түйін шығаруға негізделген, сондай-ақ әртүрлі моральдық, этикалық және практикалық мәселелер бойынша даналардың ұрпақтары арасындағы пікірталастарға да байланысты. Осы пікірталастардың нәтижесінде туған заңдар діни және әлеуметтік өмірді реттейді. Ерлі-зайыптылар арасындағы зорлау туралы заңның бір бөлігі Нақыл сөздер 19:2-де айтылған: «Білімсіздік [немесе даналықтың жоқтығы] жақсы емес, асығыс адыммен кететін адам күнә жасайды». Рабби Рами бар Хама Рав Асси есімінен былай деді: «Ер адам әйеліне некелік парызды [яғни жыныстық қатынасты] күштеп таңуға құқықсыз, себебі айтылғандай: «Асығыс адыммен кететін адам күнә жасайды» (Нақыл сөздер 19:2). [Бұл жерде «адым» сөзі жыныстық қатынасқа эвфемизм ретінде түсініледі.]» Рава жеке (Кетубот 51б) былай деп жазды: «Егер әйелге қарсы шабуыл мәжбүрлеу арқылы басталса, тіпті оның келісімімен аяқталса да, ол адалдығын бұзған деп есептелмейді, керісінше зорлық-зомбылыққа ұшыраған болып саналады». Маймонид былай жазды: «Ер адамның әйеліне кез келген уақытта рұқсаты бар, бірақ еркек әйелінің келісімі болмаса, оны жыныстық қатынасқа мәжбүрлей алмайды. Керісінше, [жыныстық қатынас] екі жақтың келісімімен және қуанышымен болуы керек». Яһуди заңдарының маңызды кодексі – Шульхан Арух осы мәселені екі бөлек шешімде қарастырады: «Ер адам әйеліне ашулы болса, онымен жыныстық қатынасқа түсуге тыйым салынған» және «Ол оның келісімісіз жыныстық қатынасқа түсе алмайды, егер ол мүдделі болмаса, оның қызығушылығы оянғанша оны ынталандыруы керек».
Гендерлік үміттер
Тағы бір тұрақты фактор – әйелдерге жүктелген міндетті рөлдер және олардың оны "борыш" деп түсінуі. Мысалы, "Вьетнамдық әйелдер отбасы үшін, әсіресе балалары үшін құрбандыққа баруға тиіс деп есептеледі, бұл кейбіреулер үшін күйеулерінің жыныстық қажеттіліктеріне бойынуды қамтиды". Олардың "борышы" – отбасының үйлесімділігі мен бақытын сақтау. Бұл әйелдікпен салыстырылып, нақтырақ айтқанда, әйелдікке қарама-қарсы деп түсініледі: еркектік – үстемдікке, ал әйелдік – бағыныштылыққа. Сондықтан, еркектік агрессиямен байланысты, сондықтан ғалымдар зорлық-зомбылықты ерлердің еркектік идентитісін көрсету жолы деп санайды. Ерліктің тағы бір қағидасы – ерлер өз эмоцияларын көрсетпеуі керек.
Жалпыға ортақ өмірлік тәжірибе
Әр түрлі мәдениеттерде некедегі зорлау әрқашан осылай анықталмаса да, зорлаудың тудыратын зардабын барша түсінеді. Yllö & Torres «некедегі зорлау әр мәдениетте жергілікті деңгейде мойындалған әлеуметтік құқық бұзушылық ретінде қалыптасады, ол сол мәдени ортада әйелдердің лайықты өмір сүруіне кедергі келтіреді» дейді. Басқа да мәселелер бар: некедегі зорлау заңсыз саналатын кейбір елдерде көптеген адамдар қолданыстағы заңдар туралы хабардар емес. Әлемнің кейбір аймақтарында некедегі зорлауға қатысты заңдар жаңа және сирек қабылданады, сондықтан олардың бар екенін білмейтін адамдар да бар. Сонымен қатар, некеге қатысты дәстүрлі нормалар халықтың санасында терең бойға сіңген болуы мүмкін. Сондықтан халықтың көп бөлігі, қазіргі заманғы сексуалдық көзқарас тұрғысынан, күйеуін/әйелін жыныстық қатынасқа мәжбүрлеудің дұрыс емес, тіпті заңсыз екенін түсінбейді. Мысалы, Amnesty International ұйымының баяндамасында 2006 жылы шамамен 1200 адамға жасалған сауалнамада, некедегі зорлау заңсыз болса да, 62% адамдар оның қылмыстық құқық бұзушылық екенін білмеген: ерлердің 41% және әйелдердің 56%-ы оны Венгрия заңдарында қылмыс деп санамайды, ал 12%-ы жауап бере алмады. 2010 жылы Оңтүстік Африкада (онда 1993 жылы некедегі зорлау заңсыз деп танылды) жүргізілген зерттеуде респонденттердің 55% ғана «әйелді күйеуі зорлай алады» деген пікірге келіскен. Африканың кейбір елдері некедегі зорлауға қарсы заңдарды қабылдағанмен, континенттің көп бөлігінде күштеп жыныстық қатынас жасау қылмыстық құқық бұзушылық болып танылмайды. 2003 жылғы Human Rights Watch баяндамасында былай делінген: «Африканың көптеген елдерінде некедегі зорлау қылмыс ретінде танылмайды және отбасылық зорлық-зомбылық еркектердің құқығы ретінде қарастырылады». Африка елдерінің көпшілігінде отбасылық зорлық-зомбылыққа қатысты көзқарас жоғары: сауалнамалар көрсеткендей, белгілі бір жағдайларда күйеуінің әйелін ұруы дұрыс деп санайтын 15-49 жас аралығындағы әйелдердің үлесі, мысалы, Малиде 87%, Гвинеяда 86%, Орталық Африка Республикасында 80%, Оңтүстік Суданда 79% құрайды. Африканың көптеген елдері отбасылық зорлық-зомбылыққа қарсы заңдарды қабылдаса да, әлеуметтік нормалар оларды іске асыруды қиындатады және көптеген әйелдер өз құқықтарынан хабардар емес: мысалы, Эфиопияда жүргізілген сауалнамада әйелдерді ұрып-соғу заңсыз екенін әйелдердің 49% ғана білген (бұл 2004 жылғы Қылмыстық кодекс бойынша заңсыз деп танылды). Африкада некедегі зорлауды заңдық және әлеуметтік жағынан мойындамау, ВИЧ-ке қарсы күресті қиындатады деп айтылады.
Ел бойынша заңнама
+ Ел бойынша некедегі зорлау туралы заң Ел Қылмыстық деп танылған ескертулер Заң зорлауды қылмыстық деп санайды, бірақ жұбайлық зорлауды қарастырмайды. Жұбайларды зорлау 15 жылға дейін бас бостандығынан айыруға әкеп соғуы мүмкін. 1995 жылғы "Жыныстық қылмыстар туралы" заңда зорлаудың анықтамасында: "өзінің әйелі емес әйел адаммен" деп көрсетілген. Үкімет заңды тиімді түрде орындады. Әр штат пен аумақтың заңдары зорлау үшін жазаны белгілейді. Сот шешімімен ажырасу туралы қаулы немесе қол сұғушылыққа жол бермеу туралы бұйрық алған әйелдер үшін жұбайлық зорлауға қарсы заңдық қорғау бар. 2018 жылы қылмыстық кодексте некедегі зорлауға қатысты ерекшелік алынып тасталды. Заң жұбайлық зорлауды қылмыс деп қарастырмайды және әйелдің жасы 14-тен кіші болмаса, еркек пен әйелдің жыныстық қатынасы зорлау болып саналмайды деп нақты айтылған (егер ол этникалық қытай болса, 15 жас). 2018 жылдан бастап. 2018 жылдың қорытындысы бойынша. 2018 жылдың қорытындысы бойынша. Заң бір жынысты жұптарды немесе некедегі зорлық-зомбылықтың құрбандарын қорғамайды. 2018 жылдан бастап. Зорлаудың заңдық анықтамасы жұбайлық зорлауды қамтымайды. Заң әйелдерді зорлауды, соның ішінде жұбайлық зорлауды қылмыстық қылмыс деп санайды және екі жынысқа қатысты "зияраттық зорлық-зомбылықты" жеке қылмыстық қылмыс деп санайды. Үкімет екі заңды да орындады. Зорлау үшін кем дегенде төрт жылға бас бостандығынан айыру жазасы көзделген. Түрік кипрліктердің (Түрік Солтүстік Кипр Республикасы) басқаруындағы аймақта да жұбайларды зорлау қылмыстық қылмыс болып саналады. 2018 жылдан бастап. Заң зорлауға тыйым салады, қарулы ұрлаумен байланысты зорлау үшін 15 жылдан 25 жылға дейін бас бостандығынан айыру немесе өмір бойы бас бостандығынан айыру жазасын белгілейді. 1928 жылғы Кассациялық соттың "Шәрия бойынша, әйел күйеуінен жыныстық қатынасты дұрыс себепсіз талап ете алмайды" деген шешіміне сүйене отырып, жұбайлық зорлау заңсыз емес. Заңда некедегі зорлау туралы нақты айтылмаған. Дүниежүзілік банктің 2018 жылғы "Әйелдер, бизнес және заң" есебінде елдің зорлау туралы жалпы заңдары жұбайлық зорлауға да қатысты деп көрсетілген. Алдыңғы (2011) "БҰҰ Әйелдер Әділет есебінде" жұбайлық зорлауды қамтитын заңдар жоқ деп айтылған. 2018 жылдан бастап. 2018 жылдан бастап. 2018 жылға дейін 2012 жылғы Қылмыстық кодекске түзету енгізіліп, жұбайлық зорлау қылмыстық қылмыс деп танылды. 2018 жылдан бастап. Жұбайлық зорлау 2010 жылғы "Жыныстық құқық бұзушылық туралы" заңмен қылмыстық қылмыс деп танылды. Заң еркектер мен әйелдерді зорлауға тыйым салғанмен, жұбайлық зорлауды қылмыс деп танымайды. Бірақ басқа зорлаулардан айырмашылығы "қоғамдық қылмыс" болып табылмайды, сондықтан сотталу үшін құрбан болғандар шағымдануы керек. 2018 жылдан бастап. Алайда, 2017 жылға дейін 15 пен 18 жас аралығындағы әйелге үйленген еркек зорлау үшін соттала алмады. Ерлі-зайыптылардың ресми немесе ресми емес түрде бөлінген ересектерін зорлау - қылмыстық құқық бұзушылық, оған 2 жылдан 7 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы көзделген; бұл жаза зорлау туралы заңдарда көзделген өлім жазасынан өзгеше. 2005 жылғы "Әйелдерді отбасылық зорлық-зомбылықтан қорғау туралы" заңға сәйкес, күйеуі "әйелдің қадір-қасиетін қорлайтын, қорлайтын, кемсітетін немесе өзгеше жолмен бұзатын" басқа да некедегі әйелдер тұрақты жәрдемақы мен бала күтімімен қоса қаржылық өтемақы талап ете алады. Сонымен қатар, егер олар қаласа, өздерінің некелік тұрмысында өмір сүруге құқылы, немесе баспанаға немесе көмек үйлеріне жүгіне алады. Алайда, бұл жағдайда жұбайлық зорлау қылмыстық қылмыс емес, тек қана құқық бұзушылық болып табылады. Дегенмен, 2004 жылғы "Үй ішіндегі зорлық-зомбылықты жою туралы" заңға сәйкес жұбайлық зорлауды отбасылық зорлық-зомбылықтың бір түрі деп санауға болады. Зорлау заңсыз және қатаң жазаға, соның ішінде өлім жазасына жатады, бірақ ол проблема болып қала берді. Заң некедегі жыныстық қатынасты келісім бойынша қарастырады, сондықтан жұбайлық зорлауды, соның ішінде мәжбүрлі некеге тұру жағдайларын қарастырмайды. Заң зорлауды (бірақ жұбайлық зорлауды емес) қылмыстық қылмыс деп санайды және егер жәбірленуші өлсе, өмір бойы бас бостандығынан айыруға жол береді. Заң бойынша, егер зорлаушы жәбірленушімен неке құрған болса, онда ол зорлау ісін тоқтатуға құқылы. 2018 жылдан бастап. 2018 жылдан бастап. Зорлау, соның ішінде жұбайлық зорлау, заңсыз және 2 жылдан 12 жылға дейін бас бостандығынан айыруға жазаланады. 2018 жылдан бастап. 2019 жылы Қылмыстық кодекске енгізілген түзетулермен және "Құқық бұзушылықты реформалау және мазалаудан қорғау" заңымен жұбайлық зорлауға қатысты жазадан босату жойылды. 2020 жылдың 1 қаңтарынан күшіне еніп, жұбайлық зорлауды қылмыстық қылмыс деп таныды. Жұбайлық зорлық-зомбылыққа, соның ішінде зорлауға қарсы федералдық заңдар жоқ, бірақ 2016 жылдың мамырында Министрлер Кеңесі әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық, мысалы, әйелді өлтіру немесе зорлау жасаған кез келген адамды соттауға үкіметке құқық беретін ұлттық гендерлік саясатты бекітті. Заң жұбайлар заңды түрде ажырасып кеткен жағдайда ғана жұбайлық зорлауға тыйым салады. Жұбайлық зорлауға қатысты нақты тыйым болмаса да, түзетулер жұбайлық зорлауды қудалауға мүмкіндік береді. Жұбайлық зорлау қылмыстық қылмыс ретінде танылмайды. Заң зорлау жасаған адамдарға өмір бойы бас бостандығынан айыру жазасын көздейді, соның ішінде заңды ажырасу кезеңінде жасалған жұбайлық зорлау да. 2017 жылдың 27 маусымында Тунис Парламенті барлық түрдегі гендерлік зорлық-зомбылықты, соның ішінде физикалық, экономикалық және әлеуметтік зорлық-зомбылықты қарастыратын кешенді заңды бірауыздан қабылдады. Осы заңның ережелеріне жұбайлық зорлау да кіреді. Жұбайлық зорлау заңсыз және 3 жылдан 25 жылға дейін бас бостандығынан айыруға жазаланады. Зорлау қылмыс болып саналады және кем дегенде бес жылға бас бостандығынан айыру жазасы көзделген, бірақ жұбайлық зорлау осы қылмыстың заңдық анықтамасына кірмейді. 2018 жылдан бастап. Қылмыстық кодекс бұл мәселені қарастырмайды.