Кіріспе

Жәбірленушіге таныс адам жасаған зорлау – бұл жәбірленушіні білетін адам жасаған зорлау. Таныстарға жәбірленушімен қарым-қатынаста болған адам, сыныптас, әріптес, жұмыс беруші, туыс, жұбайы, кеңесші, психотерапевт, діни қызметкер немесе дәрігер кіруі мүмкін. Таныс адам жасаған зорлаудың ішінде, бір-бірімен романтикалық немесе жыныстық қатынаста болған адамдарға қатысты кездесу кезінде жасалған зорлау деп аталатын жағдайлардың кіші тобы да бар. Егер колледж студенті басқа студентке зорлық жасаса, онда кейде "кампус зорлауы" термині қолданылады. Зорлаудың көп бөлігі жәбірленушіге таныс адамдар жасаған. Дегенмен, таныс адам жасаған зорлау туралы хабарлау, бейтаныс адам жасаған зорлауға қарағанда сирек болады. Сондықтан қылмыс статистикасы ұлттық сауалнамалармен салыстырғанда таныс адам жасаған зорлаудың таралуын көбінесе төмендетеді. Таныс адам жасаған зорлаудың заңдық жауапкершілігі бейтаныс адам жасаған зорлаудың жауапкершілігімен бірдей.

Терминнің шығу тегі

Бейтаныс адамдар жасаған зорлауды және құрбанды танытын адамдар жасаған зорлауды ажырататын зерттеулер 1950 жылдарға дейін жетеді. 1958 және 1960 жылдарға қатысты американдық полицияның зорлау істерін зерттеген бір зерттеуде, олардың шамамен жартысы құрбандарын білетін адамдар жасаған деп хабарланған. "Таныс адамның зорлауы" деген тіркес алғаш рет 1982 жылы феминист жазушы және белсенді Диана Расселл басылымда қолданды. Ол оны бір-бірін танитын адамдардың қатысуымен жасалған барлық зорлауды қамтитын жалпы термин ретінде пайдаланды. Сан-Францискодағы 930 әйелді зерттеуде ол 35% таныстарынан зорлауға ұшырағанын немесе зорлауға талпыныс жасалғанын, ал 11% бейтаныс адамдардан зорлауға ұшырағанын хабарлады. 1988 жылы американдық феминист жазушы Робин Варшоу "Мен оны зорлау деп ешқашан атаған емеспін" атты таныс адамдар жасаған зорлау туралы алғашқы маңызды кітабын жариялады.

Ауру таралуы

Көбінесе зорлауды құрбан таныс адам жасайды. АҚШ-тағы Зорлау, Зорлық-Зұлымдық және Инцест Жалпыұлттық Желісі (RAINN) мәлімдегендей, жыныстық зорлаудың 45 пайызын таныс адам, ал тағы 25 пайызын қазіргі немесе бұрынғы жақын серіктес жасайды. Біріккен Ұлттар Ұйымының зерттеу институтының 2004–2005 жылдары 30 еуропалық елде жүргізген зерттеуінде зорлау құрбандарының шамамен жартысы зорлаушыларын, үштен бірі олардың есімдерін білетіні анықталды. 17 пайызы – әріптесі немесе бастығы, 16 пайызы – жақын досы, 11 пайызы – бұрынғы серіктесі, ал 7 пайызы – қазіргі серіктесі. 2009 жылы Еуропалық Комиссияның зорлау деректері бойынша жүргізген зерттеуінде зорлаушылардың 67 пайызы құрбанға таныс екені, олардың көпшілігі қазіргі немесе бұрынғы серіктес екені анықталды. Еуропада зорлаудың ең көп кездесетін жері – құрбанның немесе зорлаушының үйі. АҚШ-та таныс зорлау көбінесе кездесу кезінде немесе топтық зорлау түрінде болады. 1987 жылы 25 мектептің 7000 оқушысы арасында жүргізілген сауалнамада әр төртінші оқушы зорлауға ұшыраған немесе зорлауға талпыныс жасалған, ал олардың 84 пайызы шабуыл жасаған адамды білетіні анықталды. Сол зерттеуде зорлауды мойындаған еркек студенттердің 16 пайызы және оны жасауға талпынғандардың 10 пайызы жалғыз әрекет етпегенін айтты. 1985 жылы Америка Колледждер қауымдастығы сол кезде «поездар» деп аталған жағдайды сипаттаған есеп жариялады, онда бірнеше еркек студенттер есірткі немесе алкогольдің әсерінен әрекетке қабілетсіз әйелді зорлайды. 1980 жылдары колледждердегі 24 топтық зорлау дерегін зерттеу барысында 13 дерек студенттік бауырластық мүшелері, 9 дерек спортшылар тобы, ал 2 дерек ресми ұйымға қатысы жоқ ерлер жасаған. Үндістанда зорлауға қарсы науқандар көбінесе «қамауға алынған зорлауға» назар аударады: яғни, әйелді одан жоғары мәртебелі ер адам, мысалы, жер иесі, полиция қызметкері немесе жұмыс беруші зорлайды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының 2005 жылғы зерттеуі Эфиопияда жыныстық зорлық-зомбылықтың барлық дерлік жағдайлары құрбанның күйеуі немесе жігіті тарапынан жасалатынын көрсетті.

Колледж үлгілері

Кездесуде зорлау, таныс адамдар тарапынан жасалатын зорлаудың бір түрі болғанымен, колледж студенттері арасында жүргізілген көптеген зерттеулерде таныс емес және таныс адамдар бір категорияға біріктіріледі. Осы бөлімде сілтеме жасалған колледж студент қыздарының зорлау құрбаны болуына қатысты барлық зерттеулерде зорлаушының сипаттамалары туралы сұрақтарда отбасы мүшелері, достары немесе сыныптастары сияқты таныс емес адамдармен қатар, жігіттері сияқты таныс серіктестер де қарастырылады. Кейбір зерттеулер көрсеткендей, колледж жасындағы қыздарға жасалған зорлаудың 90%-ы таныс адамдар тарапынан жасалады (Crawford et al. 2008; Fisher et al. 2000). Ұлттық қылмыс құрбандары зерттеу және көмек орталығының 2007 жылғы зерттеуі, 5000-нан астам әйелдің, оның ішінде 3000 колледж студент қызының ұлттық өкілдік үлгісін қамтыды. Зерттеу нәтижесінде колледж студент қыздарының 50%-дан астамы күштеп зорлауға, ал шамамен 70%-ы есірткі немесе басқа да құралдарды қолданып, әрекетке қабілетсіз қалдырып зорлауға ұшырағаны анықталды, және бұл зорлаудың барлығы таныс адамдар тарапынан жасалған (Kilpatrick et al. 2007).

Қоғамдық үлгілер

Ұлттық қылмыс құрбандарын зерттеу және емдеу орталығы колледж студенттері мен жалпы халықтағы әйелдердің зорлау көрсеткіштерін салыстырды (Kilpatrick және басқалар, 2007). Зерттеу көрсеткендей, жалпы халықтағы әйелдерде өмір бойы зорлауға ұшырау көрсеткіші (18% - 12%) және күштеп зорлау көрсеткіші (15% - 6%) колледж студенттеріне қарағанда жоғары болған. Ауруларды бақылау орталықтары (CDC) жүргізген Ұлттық жақын серіктестік және жыныстық зорлық-зомбылық туралы сауалнамада, өмір бойы зорлауға ұшыраған әйелдердің 41%-ы таныс адамдармен, ал жартысынан астамы (51%) қазіргі немесе бұрынғы жақын серіктерімен зорланғаны анықталды (Black және басқалар, 2011). Алкоголь немесе басқа да есірткілердің әсерінен құрбанның қарсы тұру мүмкіндігі шектеліп зорлау оқиғаларының ішінде, дерлік барлық жағдайда (93%) таныс немесе жақын серік кінәлі болды. Бұл сауалнамаға ер адамдар да қатысты. Еркектерде зорлаудың жалпы көрсеткіші әйелдерге қарағанда төмен болғанымен (71 еркекке 1, немесе 1,4%, әйелдерде 5 әйелге 1, немесе 18%), еркектерді зорлаудың жартысына жуығы (52%) таныс адамдардың, ал 15,1%-ы бейтаныс адамдардың қатысы болды. Көбінесе еркектерді зорлайтындар өзге еркектер болды.

Көңіл көтеру

Таныс адамдармен зорлау – кең ауқымды ұғым, сондықтан мұндай зорлаушылардың себептері әртүрлі болуы мүмкін. Дегенмен, зерттеушілер зорлаушылардың көбінесе ортақ қасиеттері бар екенін айтады: мас күйде, жылап, жалбарып, қарсылық көрсетіп, құсып тұрған немесе есінен таныған адаммен жыныстық қатынас құрудан ләззат алуға қабілеттілік, сондай-ақ өз құқығына артық сенімділік және кінә сезімі, өкініш, басқаларға деген қайырымдылық пен соғымпаздықтан мүлдем шеттеу. Зерттеушілердің айтуынша, зорлаушылардың басты ниеті – жыныстық қанағат алу, және олар өз әрекеттерін зорлау емес, көкейтестік деп қарастырады. Зорлаушылардың тобы жасаған зорлауға өзін көрсету, топқа кіру немесе қатыспаса, басқа ерлер мен ұлдардан оқшаулану қорқынышы себеп болады. Некедегі зорлау жыныстық қатынасқа қатысты емес, оның орнына бақылау, билік, зорлық-зомбылық және қорлау туралы болады.

Әсерлер

Зорлау құрбандарының көп бөлігі жыныстық қатынас кезінде ғана дене жарақатын көреді. Көптеген адамдардың ойлауынша, бейтаныс адаммен зорлау, әсіресе қазіргі немесе бұрынғы жақын серіктеспен зорлауға қарағанда, дене жарақатын сирек қалдырады: бейтаныс адаммен зорланған әйелдердің 24%-ы енуден басқа қосымша дене жарақатын алады, ал қазіргі немесе бұрынғы серіктеспен зорланған әйелдердің 40-50%-ы.

Есеп беру

Зорлаудың жағдайы мен құрбан және қылмыскер арасындағы қарым-қатынас зорлаудың заңдық анықтамасын өзгерте алмайды. Таныс адамдар жасаған зорлаулар жиі хабарланса да, зерттеулер көрсеткендей, бейтаныс адамдар жасаған зорлауларға қарағанда хабарланбау ықтималдығы әлдеқайда жоғары. Америкада жүргізілген бір зерттеуде таныс адамдар зорлағандардың 2 пайызы ғана полицияға хабарлаған, ал бейтаныс адамдар зорлағандардың 21 пайызы хабарлаған. Қылмыстық статистикада көрсетілмейтін, таныс адамдар қатысатын жағдайлар «жасырын зорлау» деп аталады (Koss et al. 1988). Мысалы, колледж студент қыздары арасында өткізілген ұлттық сауалнамада бейтаныс адамдар жасаған зорлаудың 29 пайызы, ал таныс адамдар жасаған зорлаудың 3 пайызы ғана полицияға хабарланған. Бұл көрсеткіштер жергілікті әйелдер арасында да ұқсас: бейтаныс адамдар жасаған зорлаудың 34 пайызы және таныс адамдар жасаған зорлаудың 13 пайызы тіркелген (Kilpatrick et al. 2007). Таныс адамдар жасаған зорлаулар туралы хабарланбауының себептерінің бірі – құрбандар өзін зорлау құрбаны деп санамайды. Күш қолданылған немесе алкоголь/есірткі әсерінен келісімге қабілетсіз жағдайда болған кезде оқиғаны зорлау деп мойындамау немесе оны зорлау ретінде қарастыруды қаламау «мойындалмаған зорлау» деп аталады. Бұл 1980-ші жылдардың соңында алғаш рет хабарланған (Koss et al., 1988), 2000-ші жылдардың басында қайталанған (Fisher et al., 2003) және соңғы кезде Kilpatrick et al. (2007) қайталады. Мойындалмаған зорлау таныс адамдар жасаған зорлауларға (23%) қарағанда бейтаныс адамдар жасаған зорлауларда (55%) жиі кездеседі. Қоғамдағы әйелдер арасында оқиғаны зорлау деп мойындағандар, мойындамағандарға қарағанда хабарлауға көбірек бейім (21% - 6%). Зорлау кезінде алкоголь ішкен немесе есірткі қолданған әйелдер оқиға туралы билік органдарына хабарлау ықтималдығы төмен (Kilpatrick et al. 2007; Fisher et al. 2003). Белгілі қылмыскер зорлаған жағдайда зорлау құрбандарының хабарлауға бейімсіздігінің себептері – ұят сезімі, зорлау үшін өзін кінәлау, сенбеуден қорқу, әлеуметтік немесе отбасылық ортада дау туғызғысы келмеу және танысын қиын жағдайға түсірмеу (Kilpatrick et al. 2007). Бұл сезімдердің барлығы зорлау туралы дәстүрлі мифтермен күшейтіледі, олар таныс адамдар жасаған зорлаулар «нағыз» зорлау емес деген стереотипті таратуда (Estrich, 1987).