Кіріспе

Саксонияның 1532-1547 жылдар аралығындағы сайлаушысы Иоанн Фредерик I (30 маусым 1503 жылы Торгауда дүниеге келген – 3 наурыз 1554 жылы Веймарда қайтыс болған), «Ұлыпейіл» деп аталатын, Саксонияның сайлаушысы (1532–1547) және Шмалькальдия лигасының басшысы болды.

Алғашқы жылдар

Иоанн Фредерик – Саксонияның электоры Иоаннның тұңғыш ұлы, оның бірінші әйелі София Мекленбург-Швериннен. Анасы оның дүниеге келгеннен кейін он төрт күн өткен соң, 1503 жылғы 12 шілдеде қайтыс болды. Иоанн Фредерик өмір бойына жоғары бағалаған Георг Спалатиннен білім алды. Спалатин – Мартин Лютердің досы және кеңесшісі болғандықтан, Спалатиннің тәрбиесі арқылы Иоанн Фредерик Лютердің үйретіктеріне деген құлшынысын дамытты. Оның тарих білімі жан-жақты болды, ал барлық ғылымдарды қамтитын кітапханасы Германиядағы ең ірі кітапханалардың біріне жатты. Ол Лютермен жеке қарым-қатынас орнатып, реформаторға қарсы алғашқы эксклюзивтік бұйрық шығарылған кезде оған хат жазыса бастады және Лютердің берілген жақтасы екенін көрсетті. Ол реформалық қозғалыстың дамуын мұқият бақылады. Лютердің еңбектерін оқып, оның шығармаларының алғашқы толық (Виттенберг) басылымын жариялауға шақырды, ал өмірінің соңғы жылдарында Йена басылымын дайындауға көмектесті. Торгаудағы Хартенфельс сарайында лютерандық құлшыныс орыны ретінде арнайы салынған капелланы тұрғызып, Мартин Лютерді ашылу жорасында уағыз айтуға шақырды. Иоанн Фредериктің сарайындағы лютерандық әсер 1527 жылы Иоанн Фредериктің үйленуіне дайындық ретінде Вейт Варбек жасаған «Магелон» француз романының аудармасында да көрінеді; католик элементтері жойылды. Әкесі оны сол кездегі саяси және дипломатиялық мәселелермен таныстырды, ол Кройцбург пен Фридевальдта Гессенмен келісімшарт жасау бойынша алғашқы келіссөздерді жүргізді. Ол Отар ісіне байланысты туындаған ала-құлалыққа белсенді қатысты (Жохан Тұрақтыны қараңыз), және Лютер оның жасына қарамастан, бейбітшілікті сақтауға салған еңбегі үшін оған алғыс айтты. Екінші Шпейер диетасы (1529) кезінде ол уақытша әкесінің орнына үкіметтің бағын өзіне алды. Архиегерцог Фердинандтың интригалары оны диетадан кейін евангелистік иеліктерге арналған императорлық жарлық жасауға итермеледі, бұл оның қорғану құқығы мен міндетіне әкесінен гөрі көбірек сенімді екенін көрсетті. 1530 жылы Аугсбург диетасына қатысып, Аугсбургтік мойыстамаға қол қойды және іс-қимылдарға белсенді қатысты. Оның ұстанымы назарсыз қалмады, және ол император Карл V-нің наразылығына ұшырады.

Саксонияның сайлаушысы

1532 жылы Джон Фредерик әкесінен кейін электорат билігіне ие болды. Басында ол жартылай бауыры Джон Эрнестпен бірге билік жүргізді, бірақ 1542 жылы жалғыз билеуші атанды. Елдің сыртқы саясатын жылдар бойы қабілеттілікпен және сақтықпен басқарған канцлер Грегор Брюк оның кеңесшісі болып қалды, алайда оның ашық және импульсивті мінезі оны жиі тәжірибелі кеңесшісінің ұсыныстарын елемеуге итермеледі, сондықтан ел үнемі қауіп-қатерге ұшырады, әсіресе Джон Фредерик алысқа көре білмейтін саясаткер болғандықтан. Ол 1542 жылы сайлау консисториясын құру арқылы лютерандық мемлекеттік шіркеуді нығайтты және шіркеуді аралауды жаңартты. Шмалькальдия лигасына қатысты әкесіне қарағанда бекем және қатаң ұстаныс танытты, бірақ өзінің қатаң лютерандық нанымынан туындаған қиындықтарға Гессен ландграфы Филипп I-мен келіспеушіліктерге тап болды, ол швейцариялық және Страсбург евангелистерімен одақтасуды жақтады. Ол Папа Климент VII және Павел III-нің Бас Кеңес шақыруды қолдау туралы барлық ұсыныстарын қабылдаудан бас тартты, себебі бұл тек "паптық және христиандыққа қарсы үкімді сақтауға" қызмет етеді деп сенді; бірақ кез келген жағдайға дайын болу үшін ол Лютерден кеңес алдында ұстанатын барлық қағидаларды жинақтауын сұрады, және Лютер Шмалькальд қағидаларын жазды. 1537 жылы Шмалькальден мәжілісінде кеңес шақырудан бас тартты, ал сайлаушы папаның өкіліне ашық немкеттілік танытып, императорлық өкіл Матиас фон Хелдтің ұсыныстарын қабылдамады. Ол 1541 жылы Регенсбургте өткен конференцияда келісімге қол жеткізуге жасалған тырысқандарды күдікпен қабылдады және екі тарапқа да қанағаттандыру үшін Гаспаро Контаринидің қадағалауымен жасалған ақталу туралы мақаланы қабылдаудан бас тартты, ал оның тұрақты кеңесшісі Лютер оның наразылығын бекітті. Келісімге қол жеткізуге жасалған тырысқандар сәтсіз аяқталды, және сайлаушы Галле шіркеу істеріне араласуымен және Юст Йонас енгізген реформацияны қолдауымен алшақтықты одан әрі кеңейтуге үлес қосты. Оның ұстанымы протестанттықтардың мүддесіне пайда келтірмейтін, салдары қандай болатынына қарамастан, одан сайын қаталдады. Императордың, Брюк пен Лютердің ескертулеріне қарамастан, ол 1541 жылы Наумбург епископы ретінде Юлиус фон Пфлюгты сайлаудан өз бетінше бас тартты және оның орнына Николай фон Амсдорфты епископ етіп тағайындады, сондай-ақ реформацияны енгізді. 1542 жылы ол Гослар және Брансвик евангелистік қалаларын қорғау үшін Брансвик герцогы Генрих V Вольфенбюттелді елінен қуды және онда реформацияны енгізді. Басқа соғыстарға араласу император Карл V-тің араласуына кедергі келтірді, және ол сырттай мойынсұну арқылы өзінің нағыз ниеттерін жасыруға қол жеткізді. Сайлаушы 1544 жылы Шпейер мәжілісіне жеке қатысты. Император мен евангелистердің арасындағы келісім сол кезде бұрынғыдан да жақсы болды. Ол 1541 жылғы Регенсбург декларациясын жаңа жарлыққа енгізуге рұқсат берді және 1532 мен 1541 жылдар аралығында евангелистер жасаған барлық өзгерістерді мойындады, себебі ол Францияға қарсы протестанттардың көмегіне мұқтаж болды. Джон Фредерик бейбітшілік орнады деп ойлады және өз елінде шіркеу реформаларын жалғастырды. Одақтастар арасындағы араздықтардың өсуі де оны алаңдатпады. 1546 жылы Шмалькальдия соғысы басталғанда, ол әскерлерінің басында оңтүстікке қарай аттанды, бірақ оның туысы герцог Мористің еліне күтпеген шабуыл жасауы оны қайта оралуға мәжбүр етті. Ол өзінің иелігінің көп бөлігін қайтарып алып, Мористің шабуылын тойтарды, бірақ император кенеттен солтүстікке асығып, сайлаушыны тосыннан шабуылдады. 1547 жылғы 24 сәуірде Мюльберг шайқасы оған қарсы аяқталды және оның әскерін шашыратты. Оның бетінің сол жағына жарақат алды, нәтижесінде төменгі көз ұясынан мойнына дейін деформацияланған із қалды. Ол Карл V-тің тұтқындығына алынып, Вормсқа жер аударылды.

Тұтқын

Император Карл V Иоанн Фредерикті мойынтық ретпен бүлікші деп айыптап, өлім жазасына кесті; бірақ Виттенбергтің қоршауында уақытты ысырап етпеу үшін, оны Иоанн Фредериктің әйелі Сибилла қорғап тұрғандықтан, ол үкімді орындамады және келіссөздерге түсті. Өмірін сақтап қалу, әйелі мен ұлдарын қорғау және одан әрі жаулықтарды болдырмау үшін Иоанн Фредерик Виттенберг капитуляциясына келісті, ал Маврикийдің пайдасына өзінің елінің билеушілігінен бас тартқаннан кейін, оның үкімі өмір бойына түрмеге қамауға ауыстырылды.

Соңғы күндер

Императорға жасалған Маврикийдің күтпеген шабуылы Иоанн Фредериктің тұтқындығын аяқтады, ол 1552 жылдың 1 қыркүйегінде босатылды. Ол болашақ кеңес немесе диетаның дін мәселелеріндегі шешімдеріне бағынуға қатаң бас тартты, Аугсбургтік Исповеданиеде қамтылған доктринаға өмірінің соңына дейін адал болады деп мәлімдеді. Оның туған жеріне қайтуы жеңісті, салтанатты шерумен өтті. Ол бұрын аң аулау үйі ретінде салған Вольферсдорф сарайында бес жылдық үзілістен кейін отбасымен кездесті және оны Schloss Froehliche Wiederkunft ("Қуанышты қайта оралу сарайы") деп атады. Ол үкімет орталығын Веймарға көшірді және елінің жағдайын жақсартты, бірақ екі жылдың ішінде қайтыс болды. Оның ерекше назарында Йена университеті болды, ол 1547 жылы жоғалтқан Виттенбергтің орнына құруды жоспарлаған еді. Ол Веймарда қайтыс болды.

Аудармалар

Аугсбург аралық кезеңіне ханзаданың жауабы, Натаниел Джей Биберт аудармасы (Red Brick Parsonage, 2015).