Кіріспе

Қара мен ақ аралық түс – сұр (Британ ағылшын тілінде көп қолданылады) немесе грей (Америка ағылшын тілінде көп қолданылады) – қара мен ақ аралық түс. Бұл бейтарап немесе ахроматикалық түс, яғни сөзбе-сөз "түссіз" дегенді білдіреді, себебі ол қара және ақтан тұруы мүмкін. Бұл – бұлтты аспанның, күлдің және қорғасынның түсі. Ағылшын тілінде сұр түсін атау ретінде алғашқы жазба 700 жылға дейін барады. Сұр – Еуропа және Британ ағылшын тілінде басым жазылу түрі, ал грей – американдық ағылшын тілінде жиі кездеседі; алайда, екі жазылу түрі де ағылшын тілінің екі нұсқасында да қолданылады. Еуропа мен Солтүстік Америкада жүргізілген сауалнамалар көрсеткендей, сұр түс көбінесе бейтараптық, сәйкестік, жалықтыру, күмәнділік, қарттық, немқұрайлылық және қарапайымдықпен байланысты. Респонденттердің тек бір пайызы ғана оны өзінің сүйікті түсі деп атады.

Этимология

Сұр түс орта ағылшын тіліндегі grai немесе grei сөзінен, көне ағылшын тіліндегі grǣġ сөзінен пайда болған, және голланд тіліндегі grauw мен неміс тіліндегі grau сөздерімен байланысты. Герман тілдерінен тыс нақты туысқан сөздер жоқ; испан және итальян тілдері сияқты терминдер ортағасырлық латын тілінен алынған германдық сөздер деп есептеледі. Ағылшын тілінде сұр түс атауы ретінде алғашқы жазба 700 жылы пайда болған. Жылы, қараңғы және терең сұр және қоңыр түстер суреттердегі беттердегі алтын жарықты күшейту үшін қолданылған.

XVIII және XIX ғасырлар

18 ғасырда сұр түс әйелдердің киімдері мен ерлердің жилеттері мен пальтолары үшін өте сәнді түс болды. Ол, әсіресе, ақсүйектер мен байлар киетін жібек және атлас маталарға ерекше жарқырақтылық сыйлады. 19 ғасырдағы әйелдер сәнін Париж, ал ерлер сәнін Лондон белгіледі. Сұр бизнес-костюм 19 ғасырдың ортасында Лондонда пайда болды; жазғы айда – ақшыл сұр, қысқа – қара сұр; ғасырдың басында ерлер киімінің алуан түрлі түсті палитрасын ығыстырды. 19 ғасырда Париждің фабрикаларында және шеберханаларында жұмыс істейтін әйелдердің киімдері көбінесе сұр түсті болды. Сондықтан оларды «гризеттер» деп атады. «Гри» немесе сұр сөзі мас күйді білдіретін, ал «гризетка» атауы Париждің төменгі топқа жататын әйелдеріне де берілді. Сұр түс әскери формалардың кең таралған түсіне айналды. Ұзын қашықтыққа оқ атуға арналған мылтықтар заманында, сұр түсті сарбаздар көк немесе қызыл түсті сарбаздарға қарағанда нысана ретінде аз көзге түсетін. Сұр түс Америка Азамат соғысы кезінде Конфедерация армиясының, ал 1910 жылдан бастап Пруссия армиясының жауынгерлік киімдерінің түсі болды. 19 ғасырдың ортасындағы бірнеше суретшілер есте қаларлық картиналар жасау үшін сұр түстің әртүрлі тондарын пайдаланды. Жан-Батист Камиль Коро өзінің пейзаждарына үйлесімділік беру үшін жасыл-сұр және көк-сұр түстерін қолданды, ал Джеймс МакНилл Уистлер анасының портреті мен өзінің автопортреті үшін ерекше сұр түс жасады. Уистлердің сұр түстің тондық комбинациясы музыка әлеміне, француз композиторы Клод Дебюссиге әсер етті. 1894 жылы Дебюсси скрипкашы Эжен Исаеге жазған хатында өзінің «Ноктюрндерін» – «бір түстің мүмкіндіктерін зерттеу, суретте сұр түстің зерттелуіне ұқсас тәжірибе» деп сипаттады.

ХХ және ХХІ ғасырлар

1930 жылдардың аяғында сұр түс индустрияландыру мен соғыстың символына айналды. Ол Пабло Пикассоның испан азамат соғысының қасіреттері туралы әйгілі "Герника" суретінде басым түс болды. Соғыстан кейін сұр бизнес костюмі ой-пікірдің біртектілігін білдіретін метафораға айналды, бұл туралы "Сұр фланель костюмдегі адам" (1955) кітабында кеңінен таралды, ал 1956 жылы осы кітап бойынша сәтті фильм түсірілді.

Дауыл бұлттары

Бұлттардың ақ немесе қара болуы олардың қалыңдығымен байланысты. Жаздағы ұсақ, жұмсақ ақ бұлттар ақ түсті көрінеді, себебі күн сәулесі олардың ішіндегі кішкентай су тамшыларынан шашырайды, және осы ақ жарық көзінің тікелей көру қабілетіне жетеді. Бірақ бұлттар үлкендеп, қалыңдайған сайын ақ жарық бұлттың ішін тесіп өте алмайды, және оның үстінен кері шағылысады. Найзағай кезінде бұлттар ең қара сұр түсті болады, олардың биіктігі 20 000-дан 30 000 футқа дейін жете алады. Стратиформды бұлттар – бүкіл аспанды жабатын және қалыңдығы бірнеше жүзден бірнеше мың футқа дейін болатын бұлт қабаттары. Бұлттар неғұрлым қалың болса, төменнен қарағанда соғұрлым қараңғы көрінеді, себебі күн сәулесінің азы ғана олардың ішінде таралады. Ал ұшақтан жоғарыдан қарағанда осы бұлттар өте ақ болып көрінеді, бірақ жерден аспан көңілсіз және сұрғылт болып көрінеді.

Шаштың ақаруы

Адам шашының түсі шаш өзегінде орналасқан меланин пигменті арқасында пайда болады. Меланин тері мен көздің түсіне де жауапты. Барлығы екі түрлі пигмент бар: қараңғы (эумеланин) және ашық (феомеланин). Осы пигменттердің әртүрлі үйлесімдері барлық табиғи шаш түстерін құрайды. Меланиннің өзі – шаш түбіндегі меланоциттер деп аталатын арнайы жасушалардың өнімі, одан шаш өседі. Шаш өскен кезде меланоциттер меланинді шаш жасушаларына енгізеді, олар кератин деген ақуызды қамтиды және шаш, тері және тырнақтарды құрайды. Меланоциттер шаш жасушаларына меланин енгізе беруінің арқасында шаш бастапқы түсін сақтайды. Бірақ, әр адамда әртүрлі жаста меланин мөлшері азайып, соңында тоқтап қалады. Пигментсіз шаш сұрға айналып, ақырында ақ болады. Меланоциттердің өндірісінің төмендеуіне не себеп болатыны әлі белгісіз. 2005 жылғы "Science" журналының ақпан санында Гарвард ғалымдары меланоциттердің жасқа немесе генетикалық факторларға байланысты белгілі бір уақыттан кейін қажетті пигменттерді өндіруді тоқтатуы себеп болуы мүмкін екенін айтты. Кейбір адамдарда бұл жиырма жасында басталады, ал басқаларында – көп жылдардан кейін. "Scientific American" журналының сайтында айтылғандай, "Жалпы алғанда, еуропалықтардың 50 пайызы 50 жасқа келгенде шашының 50 пайызы сұр болады". Ересек еркек гориллалардың да арқасында күміс түсті түк өседі – қараңыз, гориллалардың физикалық ерекшеліктері.

Веб-түстер

HTML және каскадты стиль кестелері (CSS) атаулы түстер ретінде қолдануға бірнеше сұр түс нұсқалары бар, ал RGB мәні үшін алтылық үштік түрінде көрсету арқылы 254 нақты сұр түс қол жетімді. Барлығы "gray" деп жазылады, "grey" деп жазу қателерге алып келуі мүмкін. Бұл жазу X11 түстер тізімінен мұраға алынған. Internet Explorer браузерінің Trident қозғалтқышы "grey" түсін танымайды және оны жасыл түс ретінде көрсетеді. Тағы бір ерекшелік – "gray" түсі, "darkgray" деп белгіленген X11 түсіне қарағанда әлдеқайда қараңғырақ; себебі бұл түпнұсқа HTML "gray" және X11 "gray" түсінің арасындағы қайшылықтан туындайды, соңғысы HTML-дің "silver" түсіне жақын. Үш "slategray" түсі сұр түстің шкаласында емес, керісінше, көгілдір-жасыл (жасыл + көк) түске қарай сәл қаныққан. Сұр түстің толық емес түстерінің саны жұп (256, қара және ақ түстерді қоса алғанда) болғандықтан, 8 биттік сұр түстің ортасында екі сұр түс нұсқасы бар. Түс атауы "gray" екі түстің ашығырақ нұсқасына (128, сондай-ақ #808080) дөңгелектеу принципі бойынша тағайындалған.

Пигменттер

19 ғасырға дейін суретшілер сұр түс жасау үшін қара мен ақ түстерді ғана қосып қолданған. Мысалы, Рембрандт Ван Райн көбінесе қорғасын ақ және көмір қара немесе пил сүйегі қарасын, ал сұр түсті салқындату үшін көк немесе жылыту үшін қызыл түстермен бірге пайдаланған. 19 ғасырдың басында нарыққа жаңа сұр түс – Пейн сұры шықты. Пейн сұры – ультрамарин және қара немесе ультрамарин және сиена қоспасынан жасалған қара көк сұр түс. Ол 18 ғасырдың соңында суретші, акварельмен сурет салған британдық Уильям Пэйннің есімімен аталған. Ағылшын тілінде Пейн сұры түсінің аталымы ретінде алғаш рет қолданылғаны 1835 жылға дейін жазылған.

Жануарлардың түсі

Сұр түс – жануарлардың, құстардың және балықтардың өте көп кездесетін түсі, олардың көлемі киттен тышқанға дейін ауыспалы. Бұл оларға табиғи камуфляж жасап, айналағы ортамен үйлесуге көмектеседі.

Мидың сұр заты

Миды құрайтын зат кейде сұр зат немесе "кіші сұр жасушалар" деп аталады, сондықтан сұр түс зиялылықпен байланысты. Дегенмен, тірі адам миының түсі күлгін, ол тек өлгеннен кейін ғана сұр түске айналады.

Нанотехнология және сұр шүберек

Сұр шымыр – әлемнің аяқталуының гипотетикалық сценарийі, сондай-ақ экофагия деп те аталады: бақылаудан шығып кеткен, өздігінен көбейетін нанороботтар өздерінің көбірек санын жасау барысында Жердегі барлық тірі материяны жеп қояды.

Сұр шу

Дыбыс инженериясында сұр шу — бұл кездейсоқ шу, оған белгілі бір жиіліктер диапазонында тең дыбыс деңгейінің қисығы, мысалы, кері А салмақтауыш қисығы қолданылады, бұл тыңдаушыға барлық жиіліктерде шудың бірдей күшті естілуін қамтамасыз етеді.

Дін

Христиан дінінде сұр түс – күлдің түсі, сондықтан ол Киелі кітаптағы аза тұту мен тәубеге шақырудың символы, ол азалы киім мен күл ретінде сипатталады. Оны Үлкен ораза кезінде немесе арнайы ораза ұстау және дұға ету күндері қолдануға болады. Кіші монахтар орденінің капуциндері мен францискандары, сондай-ақ цистерциан орденінің монахтары сұр түсті қарапайымдық пен көңіл тоқтықтың түсі ретінде киеді. Бразилия католик-апостолдық шіркеуінің дін қызметкерлері сұр соқа киеді. Жапония мен Кореядағы будда монахтары мен діни қызметкерлері көбінесе сұр, қоңыр немесе қара түсті жеңі бар сырт киім киеді. Қытайдағы даосистік діни қызметкерлер де көбінесе сұр түсті киеді.

Саясат

Саяси партиялар сұр түсті сирек қолданады, себебі ол көбінесе біркелкілік, жалықтыру және шешім қабылдау қиындығымен байланысты. Сұр түсті партиялық түс ретінде қолданған мысал – неміс Сұр Пантералары. «Сұр күш» немесе «сұр дауыс» термині кейде жасы үлкен сайлаушылардың дауыс беру блогы ретіндегі ықпалын сипаттау үшін қолданылады. АҚШ-та егдеулер көбірек дауыс береді және әдетте Әлеуметтік қамсыздандыру сияқты белгілі бір әлеуметтік төлемдерді қорғау үшін дауыс тартады. «Сұрлар» деген термин кейде экологиялық қозғалыстағы экологиялық белсенділер тарапынан қоршаған ортаны қорғау шараларына қарсы шығушыларды және бетон мен цементтің сұр түсін ұнататындарды сипаттау үшін қолданылады.

Әскери

Америка Азамат соғысы кезінде Конфедерация армиясының сарбаздары сұр түсті форма киді. Соғыс басталғанда Солтүстік және Оңтүстік армияларының формалары өте ұқсас болды; кейбір Конфедерация бөлімшелері көк, ал кейбір Одақ бөлімшелері сұр түсті киді. Әрине, шатасушылық туды, кейде сарбаздар қателесіп өз армиясының сарбаздарына оқ атты. 1861 жылдың 6 маусымында Конфедерация үкіметі армия формасын стандарттау және кадет сұры түсін форманың ресми түсі ретінде бекіту туралы қаулы шығарды. Бұл түс (қазір де) АҚШ Әскери академиясының (Вест-Пойнт) және Вирджиния Әскери институтының кадеттерінің формасында қолданылады, олар Конфедерация үшін көптеген офицерлерді даярлаған. Жаңа формаларды Никола Маршалл жасады, ол Конфедерацияның алғашқы туын да суреттеген неміс-американдық суретші. Ол замандас француз және австриялық әскери формаларының дизайнын ұқыптап зерттеді. Сұр түс оның камуфляждық қасиеттері үшін таңдалмаған, себебі бұл артықшылығы бірнеше онжылдықтан кейін ғана бағаланды. Дегенмен, Оңтүстікте ірі бояу өнеркәсібі болмағандықтан, сұр бояулар арзан әрі жасауға оңай болды. Кейбір бөлімшелердің формалары сапалы бояулармен боялған, нәтижесінде қою көкшіл сұр түс алса, ал басқалары жусан немесе лобдиядан жасалған өсімдік бояуларымен боялған, олар күнде сары бақақ түсіне дейін солғын тез түсті. Неміс армиясы 1907 жылдан 1945 жылға дейін, екі дүниежүзілік соғыс кезінде сұр түсті форма киді. Таңдалған түс – «дала сұры» деп аталатын сұр-жасыл түс. Бұл түс бұрынғы прус көк түсті неміс формаларына қарағанда алыстан жақсы көрінбегендіктен таңдалды. Ол камуфляждық қасиеттері үшін таңдалған алғашқы форма түстерінің бірі болды, бұл түтiнсіз оқ және дәл мылтықтар мен пулеметтердің пайда болуымен маңызды болды. Бұл немістерге Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында үлкен артықшылық берді, осы кезде француз сарбаздары көк жакеттер мен қызыл шалбар киген. Фин армиясы да неміс үлгісінде сұр форма киюді бастады. Неміс және Шығыс Германия армияларының кейбір соңғы формалары, сондай-ақ швед армиясының кейбір формалары да «дала сұры» түсінде болды. Фин армиясының парадтық формасы (M/83) сұр түсті. Чили армиясы бүгінде «дала сұры» түсті форма киеді.

Сұр костюм

XIX ғасырда әйелдер сәнін Париж, ал ерлер сәнін Лондон анықтаған. Бизнес костюмнің басты мақсаты – адамның бизнестегі және қоғамдағы мәртебесін көрсету болды. Ғасыр бойында ерлер киімінен ақылға сыймас түстер жоғалып, қыста қара немесе қою көмір сұрғылт пальто, ал жазда – ашық сұр түстермен ауыстырылды. XX ғасырдың басында пальто бірте-бірте кешкі киімнің кем ресми нұсқасы – лаунж костюмімен ысталды, ол көбінесе қара немесе көмір сұр түсті болды. 1930 жылдары ағылшын костюм стилі кең иықтары мен тар белдігі бар драп костюмі деп аталды, ол әдетте қою немесе ашық сұр түсті болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін стиль континентальді кесім деп аталатын тар пішімге өзгерді, бірақ түсі сұр күйінде қалды.

Спорт

Бейсболда сұр түс көбінесе команданың саяхатқа шыққандағы формасы үшін қолданылады. Мұның себебі 19-шы және 20-шы ғасырдың басында, саяхаттағы командалардың кір жууға мүмкіндігі болмағандықтан, ақ формаға қарағанда қою сұр формадағы кірлер көз тартпайтын еді. Ұлттық хоккей лигасының «Вегас Голден Найтс» командасы негізгі түсі ретінде болат сұр түсті пайдаланады, ал қазіргі балама формалары да болат сұр түсті. Жаңа Каледонияның ұлттық футбол командалары сұр түсті жейде киеді және осы түс футбол белгісінде де қолданылады. Джорджтаун университетінің баскетбол командалары өз алаңында дәстүрлі түрде сұр түсті форма киеді.

Гейлер мәдениеті

Гей сленгінде «сұр ханыша» – қаржы қызметтері саласында жұмыс істейтін гей адам (бұл терминнің пайда болуы 1950 жылдары осы мамандықпен айналысатын адамдардың көбінесе сұр фланельді костюм кигенімен байланысты).

Қауымдастықтар мен символика

Америка мен Еуропада сұр түс ең аз танымал түстердің бірі; еуропалық сауалнамада ер адамдардың тек бір пайызы оны сүйікті түсі деп айтса, он үш пайызы оны ең ұнатпайтын түсі деп атады; әйелдердің жауабы да шамамен осылай болды. Түс тарихшысы Эва Хеллердің айтуынша, "сұр түс еркектік деп санауға тым әлсіз, ал әйелдік деп санауға тым қорқынышты. Ол не жылы, не суық, не материалдық, не рухани емес. Сұр түспен ештеңе шешілмегендей сезіледі". Бұл сонымен қатар белгісіздік пен екіұштылықты да білдіреді, мысалы, сұр аймақтағыдай. Көптеген мәдениеттерде сұр түс көбінесе қарттармен және қарттықпен байланысты, себебі ол сұр шашты еске түсіреді; ол тәжірибе мен жасқа байланысты келетін даналық пен қадір-қасиеттің символы. "The New York Times" газетінің американдық журналистикадағы ұзақ тарихы мен жоғары беделіне байланысты оны кейде "Сұр ханым" деп атайды. Еуропа мен Америкада сұр түс көбінесе қарапайымдықпен байланыстырылады.