Кіріспе
Аутоиммундық ауруларға арналған биофармацевтикалық препарат. Этанерцепт, Enbrel саудалық атауымен және басқаларымен сатылады, – бұл аутоиммундық ауруларды емдеу үшін қолданылатын биологиялық медициналық өнім. Ол ісік некрозы факторын (TNF) тежеу арқылы, ерігіш қабыну цитокиніне әсер етеді. АҚШ-тың Азық-түлік және дәрілік заттар жөніндегі басқармасы (FDA) оны ревматоидты артрит, жасөсперімдердің идиопатиялық артриті, псориаздық артрит, жалаңаяқ псориаз және анкилоздық спондилитті емдеуге бекіткен. Ісік некрозы факторы альфа (TNFα) – көптеген органдар жүйесіндегі қабыну (иммундық) жауаптың "бас реттеушісі". Аутоиммундық аурулар иммундық жауаптың жоғары белсенділігінен туындайды. Этанерцепт TNF альфаны тежеу арқылы осы ауруларды емдеуге потенциалы бар. Этанерцепт – рекомбинантты ДНК арқылы өндірілетін фузиялық белок. Ол TNF рецепторын IgG1 антиденесінің тұрақты ұшымен біріктіреді. Біріншіден, жасаушылар ісік некрозы факторы альфамен байланысатын, ерігіш TNF рецепторының 2 генін кодтайтын ДНК тізбегін бөліп алды. Екіншіден, олар иммуноглобулин G1 (IgG1) Fc бөлігінің генін кодтайтын ДНК тізбегін бөліп алды. Үшіншіден, TNF рецепторы 2 ДНК-сын IgG1 Fc ДНК-сымен байланыстырды. Соңында, байланысты ДНК-ны TNF рецепторы 2 белгісін IgG1 Fc белгісімен байланыстыратын белокты өндіру үшін экспрессиялады. Брюс А. Бютлер, сол кезде Далластағы Техас университетінің Оңтүстік-Батыс медициналық орталығындағы ғылыми қызметкер және оның әріптестері 1990 жылдардың басында бұл прототиптік фузиялық белокты алғаш синтездеді және оның TNF-ті блокадалаудың өте тиімді және ерекше тұрақты әдісі екенін көрсетті. Осы зерттеушілер сондай-ақ белокты патенттеді және оны пайдалану құқығын 2002 жылы Amgen компаниясы сатып алған Сиэтлдегі Immunex биотехнологиялық компаниясына сатты. Бұл 150 кДа молекулалық салмағы бар ірі молекула, ол TNFα-мен байланысып, адамдар мен басқа жануарлардағы қабынудың артық болуымен байланысты ауруларда, соның ішінде анкилоздық спондилит, жасөсперімдердің ревматоидты артриті, псориаз, псориаздық артрит, ревматоидты артрит және, мүмкін, TNFα артық болуымен байланысты басқа да ауруларда оның рөлін азайтады. Бұл препарат Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының "Қажетті дәрілер тізіміне" енген.
Etanercept, sold under the brand name Enbrel among others, is a biologic medical product that is used to treat autoimmune diseases by interfering with tumor necrosis factor (TNF), a soluble inflammatory cytokine, by acting as a TNF inhibitor. It has US Food and Drug Administration (FDA) approval to treat rheumatoid arthritis, juvenile idiopathic arthritis and psoriatic arthritis, plaque psoriasis and ankylosing spondylitis. Tumor necrosis factor alpha (TNFα) is the "master regulator" of the inflammatory (immune) response in many organ systems. Autoimmune diseases are caused by an overactive immune response. Etanercept has the potential to treat these diseases by inhibiting TNF alpha. Etanercept is a fusion protein produced by recombinant DNA. It fuses the TNF receptor to the constant end of the IgG1 antibody. First, the developers isolated the DNA sequence that codes the human gene for soluble TNF receptor 2, which is a receptor that binds to tumor necrosis factor alpha. Second, they isolated the DNA sequence that codes the human gene for the Fc end of immunoglobulin G1 (IgG1). Third, they linked the DNA for TNF receptor 2 to the DNA for IgG1 Fc. Finally, they expressed the linked DNA to produce a protein that links the protein for TNF receptor 2 to the protein for IgG1 Fc. The prototypic fusion protein was first synthesized and shown to be highly active and unusually stable as a modality for blockade of TNF in vivo in the early 1990s by Bruce A. Beutler, an academic researcher then at the University of Texas Southwestern Medical Center at Dallas, and his colleagues. These investigators also patented the protein, selling all rights to its use to Immunex, a Seattle biotechnology company that was acquired by Amgen in 2002. It is a large molecule, with a molecular weight of 150 kDa, that binds to TNFα and decreases its role in disorders involving excess inflammation in humans and other animals, including autoimmune diseases such as ankylosing spondylitis, juvenile rheumatoid arthritis, psoriasis, psoriatic arthritis, rheumatoid arthritis, and, potentially, in a variety of other disorders mediated by excess TNFα. It is on the World Health Organization's List of Essential Medicines.
Жағымсыз әсерлер
2008 жылдың 2 мамырында АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) etanercept препаратына қатысты бірқатар ауыр инфекциялар тіркелгендіктен, «қара қорап» ескертуін қойды. Етанерцепті қолдану кезінде, соның ішінде өлімге әкелген ауыр инфекциялар мен сепсис, жасырын туберкулез және В гепатиті инфекциясының қайта жандануы туралы хабарламалар түскен. Инъекция жасалған жерде қызарту және ауырсыну сияқты реакциялар жиі кездеседі, шамамен 11,4% жағдайда байқалады.
Әрекет ету механизмі
Этанерцепт табиғи түрде кездесетін TNF әсерін азайтады, сондықтан TNF ингибиторы болып табылады, TNF-ке байланып, оны бейтараптандыратын жалған рецептор ретінде жұмыс істейді. Ісік некрозы факторы альфа (TNFα) – лимфоциттер мен макрофагтар, яғни екі түрлі ақ қан жасушасы шығаратын цитокин. Ол иммундық жауапты қабыну орындарына қосымша ақ қан жасушаларын тарту арқылы, сондай-ақ қабынуды бастап, күшейтетін қосымша молекулалық механизмдер арқылы жүзеге асырады. Этанерцепт оның әсерін тежеу арқылы қабыну реакциясын азайтады, бұл әсіресе аутоиммундық ауруларды емдеуде тиімді. TNF рецепторларының екі түрі бар: TNF-қа жауап ретінде басқа цитокиндерді бөліп шығаратын ақ қан жасушаларындағы рецепторлар және TNF-ты деактивациялап, иммундық жауапты әлсірететін ерігіш TNF рецепторлары. Сонымен қатар, TNF рецепторлары барлық ядросы бар жасушалардың бетінде кездеседі (ядросы жоқ қызыл қан жасушаларында олардың бетінде TNF рецепторлары жоқ). Этанерцепт табиғи ерігіш TNF рецепторларының тежеуші әсерін имитациялайды, бірақ этанерцепт қарапайым TNF рецепторы емес, синтезделген ақуыз болғандықтан, қандағы жартылай ыдырау мерзімі ұзақ, сондықтан табиғи ерігіш TNF рецепторына қарағанда күштірек және ұзаққа созылатын биологиялық әсерге ие.
Құрылымы
Этанерцепт екі табиғи түрде кездесетін, 75 килодальтондық адам TNF рецепторларының IgG1 антиденесінің Fc фрагментімен байланыстырылуы арқылы жасалады. Нәтижесінде, жасанды түрде құрастырылған димерлі фузиялық белок пайда болады.
Тарих
Этанрцептпен байланысты алғашқы патент Immunex компаниясы 1989 жылдың 5 қыркүйегінде тіркелді. Бұл фузиялық белокты Брюс А. Бьютлер, сол кезде Даллас қаласындағы Техас университетінің Оңтүстік-Батыс медициналық орталығындағы ғылыми зерттеуші, және оның әріптестері жасады. Олар оны патенттеді және 1995 жылы Immunex компаниясына құқықтарды лицензиялады. 1997 жылы Массачусетс жалпы ауруханасынан Брайан Сидтің осындай фузиялық белок технологиясына патенті Immunex компаниясына лицензияланды. Этанрцепт 1998 жылдың қараша айында АҚШ-та қолдануға бекітілді. Этанрцепт 2000 жылдың ақпан айында Еуропалық Одақта қолдануға бекітілді.
Экономика
АҚШ-та этанерцепттың бөлшек сауда бағасы уақыт өте келе өсті. 2008 жылы этанерцепттың құны айына 1500 доллар немесе жылына 18000 доллар болды. 2011 жылға қарай құны жылына 20 000 доллардан асып кетті. 2013 жылы Халықаралық денсаулық сақтау жоспарлары федерациясының (IFHP) жүргізген сауалнамасы бойынша АҚШ-та этанерцепттың орташа құны айына 2225 доллар немесе жылына 26 700 долларға тең болды. IFHP есебінде АҚШ-тың түрлі денсаулық сақтау жоспарларына тағайындалған бағалардың да кең ауқымда өзгеретіні анықталды: 25-ші пайыздық көрсеткіште айына 1946 доллар, ал 95-ші пайыздық көрсеткіште айына 4006 доллар.
Патенттер
Etanercept патенті 2012 жылдың 23 қазанында тоқтауы тиіс еді, бірақ АҚШ-та тағы 16 жылға эксклюзивті құқық беретін екінші патент берілді. Ұзартуға дейін генерик препараттың қолжетімді болуы күмәнді көрінетін. Etanercept биологиялық препарат болғандықтан, химиялық препараттарға қатысты қолданылатын заңдардан өзгеше заңдарға бағынады. Көптеген елдер генерикалық биологиялық препараттарды өндіруге рұқсат бермейді. Дегенмен, Еуропалық Одақ және АҚШ (2009 жылғы Биологиялық препараттардың бағасы мен инновациялық бәсекелестік туралы заң) "міндетті клиникалық сынақтар мен кезеңдік тексерулерді қажет ететін" генерикалық биологиялық препараттарды (биотиптік препараттарды) мақұлдау жүйесін құрды. 2013 жылдың сәуір айында Үндістанның ірі фармацевтикалық компаниясы Cipla ревматикалық ауруларды емдеу үшін Etacept тауарлық атауымен Үндістанда Etanercept биосимилярын шығару туралы хабарлады.
Биологиялық ұқсас заттар
2016 жылдың қаңтар айында Benepali Еуропалық Одақта қолдануға рұқсат алды. 2017 жылдың ақпан айында Lifmior Еуропалық Одақта қолдануға рұқсат алды. Ол 2020 жылдың ақпан айында нарықтан алынып тасталды. 2017 жылдың маусым айында Erelzi Еуропалық Одақта қолдануға рұқсат алды. 2019 жылдың наурыз айында Жапонияда YLB113 (YL Biologics компаниясының этанерцеп биосимиляры) мақұлданды. 2020 жылдың мамыр айында Nepexto Еуропалық Одақта қолдануға рұқсат алды.