Кіріспе

1890–1911 жылдар аралығындағы еуропалық өнер және сәулет стилі

Арт-нуво ( /ɑːr//t// //n//uː/'/v//oʊ/ AR(T) nooVOH, aʁ nuvo;) – халықаралық өнер, сәулет және қолданбалы өнер стилі, әсіресе сәндік өнер саласында. Ол көбінесе өсімдіктер мен гүлдердің иілген сызықтары сияқты табиғи формалардан шабыттанды. Арт-нувоның тағы бір ерекшелігі – динамизм және қозғалыс сезімі, көбінесе асимметрия немесе сызбалы желілер арқылы беріледі, сондай-ақ темір, шыны, керамика және кейінірек бетон сияқты заманауи материалдарды қолдану арқылы ерекше формалар мен кеңірек ашық кеңістіктер жасалды. Бұл стиль 1890 мен 1910 жылдар аралығында «Әсем дәуір» кезеңінде танымал болды және 19 ғасыр сәулеті мен сәндік өнерінің академиялық, эклектикалық және тарихилік бағыттарына қарсы реакция болды. Арт-нувоның басты мақсаты – бейнелеу өнері (әсіресе сурет және мүсін) мен қолданбалы өнер арасындағы дәстүрлі шекараны жою болатын. Ол көбінесе интерьер дизайны, графика, жиһаз, шыны өнер, тоқыма, керамика, зергерлік бұйымдар және металл өңдеуде қолданылды. Бұл стиль 19 ғасырдың жетекші теоретиктеріне, мысалы француз сәулетшісі Эжен Эммануэль Виолет-ле-Дюк (1814–1879) және британдық өнер сыншысы Джон Раскинге (1819–1900) жауап берді. Ұлыбританияда Уильям Моррис пен Өнер және қолөнер қозғалысы оған ықпал етті. Немец сәулетшілері мен дизайнерлері тұрғындарды көтеріп, шабыттандыру үшін сәулет, жиһаз және өнерді бір стильде біріктіретін рухани жағынан көтеріңкі «Gesamtkunstwerk» (жалпы өнер туындысы) іздеді. Бұл стиль тез арада Парижге тарады, онда Гектор Гимар Брюссельде Хортаның жұмысын көріп, осы стильді жаңа Париж метросының кіреберістерінде қолданды. 1900 жылы Париж халықаралық көрмесінде өзінің шыңына жетті, онда Луи Тиффани сияқты суретшілердің Арт-нуво туындылары таныстырылды. Ол Альфонс Муханың плакаттарында және Рене Лалик пен Эмиль Галленің шыны бұйымдарында графикалық өнерде пайда болды. Ұлыбританиядан, Бельгиядан және Франциядан Арт-нуво Еуропаның қалған бөліктеріне тарады, әр елде әртүрлі атаулар мен ерекшеліктерге ие болды (төмендегі «Атаулар» бөлімін қараңыз). Ол көбінесе астаналарда ғана емес, сонымен қатар өнеркәсіптік ерекшеліктерді қалыптастыруға ұмтылған тез дамитын қалаларда (Италиядағы Турин мен Палермо; Шотландиядағы Глазго; Германиядағы Мюнхен мен Дармштадт; Испаниядағы Каталониядағы Барселона), сондай-ақ тәуелсіздік қозғалыстарының орталықтарында (Финляндиядағы Хельсинки, бұл кезде Ресей империясының бір бөлігі) пайда болды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Арт-нуво стилінің дамуы тоқтап қалды. 1920 жылдары ол Ар-деко және кейіннен Модернизммен ауыстырылды. Арт-нуво стилі 1960 жылдардың соңында сыншылардың назарына қайта түсті, 1970 жылы Қазіргі заманғы өнер мұражайында Гектор Гимардың жұмыстарының ірі көрмесі өтті.

Париж Maison de l'Art Nouveau (1895) және Берангер қамалы (18951898)

Франко-германдық өнер сатушы және баспагер Зигфрид Бинг осы стильді жария етуде маңызды рөл атқарды. 1891 жылы ол Жапония өнеріне арналған журнал шығарды, ол жапондық өнерді Еуропаға танытуға көмектесті. 1892 жылы ол жеті суретшінің көрмесін ұйымдастырды, олардың арасында Пьер Боннар, Феликс Валлотон, Эдуард Вуйяр, Тулуз-Лотрек және Эжен Грассе болды, онда заманауи сурет және декоративтік жұмыстар қойылды. Бұл көрме 1895 жылы Société nationale des beaux arts-та көрсетілді. Сол жылы Бинг Париждегі 22 rue de Provence мекенжайында жаңа галерея ашты, ол Maison de l'Art Nouveau деп аталды және көркем және сәндік өнердің жаңа туындыларына арналды. Галереяның интерьері мен жиһаздарын бельгиялық сәулетші Генри ван де Вельде жобалады, ол модерн сәулетінің алғашқы өкілдерінің бірі болды. Maison de l'Art Nouveau Жорж Серат, Пол Синяк және Тулуз-Лотрек суреттерін, Луи Комфорт Тиффани мен Эмиль Галленің шыны бұйымдарын, Рене Лаликтің зергерлік өнімдерін және Обри Бердслидің плакаттарын көрсетті. Көрмедегі туындылар стилі жағынан біртекті болған жоқ. Бинг 1902 жылы былай деп жазды: «Арт-нуво, құрылған сәтінен бастап, ешқандай жағдайда жалпылама аталым болу құрметін алуға ұмтылмады. Бұл жас және құлшыныспен толған суретшілердің жиналатын орны болған үйдің ғана атауы еді, олар өздерінің заманауи тенденцияларын көрсетуге асығып-сабығысқан». Бұл стиль көршілес Францияда тез танылды. Хортаның «Тассель» үйін көргеннен кейін Гектор Гимар 1895 және 1898 жылдар арасында жаңа стильдегі алғашқы Париж ғимараттарының бірі – Беранжер үйін салдырды. Париждегілер Наполеон III тұсында Жорж Эжен Хаусман салған бульварлардың архитектурасының бірқалыптылығына наразылық білдірген еді. Беранжер үйі нео-готика мен модерннің ерекше үйлесімі болды, қисық сызықтары мен табиғи формаларымен ерекшеленді. Өзінің жұмысын жарнамалауда шебер болған Гимар былай деп мәлімдеді: «Қалай болғанда да параллельдік пен симметриядан сақтану керек. Табиғат – ең ұлы құрылысшы, ал табиғат параллель және симметриялық ештеңе жасамайды». Париждегілер Гимардың түпнұсқа және көркем стилін құптады; Беранжер үйі Париждегі ең жақсы жаңа қасбеттердің бірі деп танылды, бұл Гимардың мансабын бастады. Гимарға жаңа Париж метросының кіреберістерін жобалау тапсырылды, бұл стильді қалаға келген миллиондаған туристердің назарына жеткізді. Көрме Еуропа мен одан тыс елдерден келген модерн дизайнерлері мен суретшілерінің алғашқы халықаралық көрмесі болды. Сыйлық иегерлері мен қатысушылардың арасында Босния және Герцеговина павильоны үшін фрескалар салған және павильонның мейрамханасының мәзірін жасаған Альфонс Муха, Берлиннен келген декораторлар мен дизайнерлер Бруно Пол және Бруно Мёринг, Туриннен келген Карло Бугатти, Бавариядан Бернхардт Панкок, ресейлік сәулетші-дизайнер Федор Шехтель және АҚШ-тан Луи Комфорт Тиффани және компания болды. Жюри мүшесі болып вендік архитектор Отто Вагнер өз пәтеріндегі ванна бөлмесінің модерн стиліндегі үлгісін ұсынды, онда шыны ванна орнатылған. Йозеф Хоффман Париж көрмесінде Вена көрмесін ұйымдастырды, Вена сецессиясының дизайнын ерекше атап көрсетті. Элиэль Сааринен алғаш рет Финляндия павильонының шығармашылық дизайнымен халықаралық деңгейде танылды. Париж көрмесі ең ірі болғанымен, басқа көрмелер де стильді танымал етуге үлкен үлес қосты. 1888 жылғы Барселонада өткен Дүниежүзілік көрме Испаниядағы Модернизм стилінің бастауын берді, онда Луис Доменек и Монтанердің бірнеше ғимараты салынды. 1902 жылы Италияның Турин қаласында өткен «Халықаралық сәндік заманауи өнер көрмесінде» Еуропаның әртүрлі елдерінен келген дизайнерлер, оның ішінде Бельгиядан Виктор Хорта және Венадан Жозеф Мария Олбрих, сондай-ақ Карло Бугатти, Галилео Чини және Эудженио Кварти сияқты жергілікті суретшілер өнер туындыларын көрсетті.

Франциядағы модерн

1900 жылғы көрмеден кейін модерн стилінің астанасы Париж болды. Осы стильдегі ең әсем үйлерді Жюль Лавиротт салған, ол ғимараттардың фасадтарын керамикалық мүсіндермен толық жапқан. Ең жарқын мысалы – Лавиротт ғимараты, Рапп даңғылы, 29-үй (1901). Офистер мен универмагтардың ішкі аулалары биік болды, шыныдан жасалған күмбездермен және керамикалық әшекейлермен безендірілген. Бұл стиль мейрамханалар мен кафелерде, оның ішінде Рояль көшесіндегі Максим (3-үй) және Лион вокзалындағы Le Train bleu (1900) ерекше танымал болды. Париждің мәртебесі шетелдік суретшілерді қалаға тартып әкелді. Швейцарияда туған суретші Эжен Грасс француз модернінің плакаттарын жасаушылардың бірі болды. Ол 1885 жылы әйгілі Le Chat Noir кабаресін безендіруге көмектесті, Париж мерекесіне арналған алғашқы плакаттарын жасады және 1890 жылы Сара Бернхардтың атақты плакатын салды. Парижде ол Герин өнер мектебінде (École normale d'enseignement du dessin) сабақ берді, оның студенттері Аугусто Джакометти мен Поль Бертон болды. Швейцарияда туған Теофиль Александр Штайнлен 1896 жылы Париж кабаресі Le Chat noir үшін әйгілі плакат жасады. Чех суретшісі Альфонс Муха (1860–1939) 1888 жылы Парижге келді, ал 1895 жылы «Ренассанс» театрында Викториен Сардудың «Гисмонда» пьесасында актриса Сара Бернхардт үшін плакат жасады. Бұл плакаттың сәттілігі Бернхардтың тағы алты пьесасының плакаттарын жасауға келісімшарт жасауға әкелді. Лотарингиядағы Нанси қаласы осы жаңа стильдің екінші француз астанасы болды. 1901 жылы «Альянс провинциаль дес индустрии д'арт» (Альянс провинциаль дес индустрии д'арт), сондай-ақ «Эколь де Нанси» деп белгілі болған ұйым құрылды, ол сурет салу мен мүсінді сәндік өнерден жоғары қоятын дәстүрлі иерархияны бұзуға бағытталған. Онда жұмыс істеген маңызды суретшілердің қатарында шыныдан ваза және шам жасаушы Эмиль Галле, шыны дизайнымен айналысқан Доум ағайындылары және гүл және өсімдік мотивтерімен әсем жиһаз жасаған дизайнер Луи Майорель болды. Архитектор Анри Соваж 1902 жылы Вилла Майорельмен Нанси қаласына жаңа архитектуралық стильді әкелді. Француз стилі жаңа журналдар арқылы кеңінен тарады, олардың ішінде The Studio, Arts et Idées және Art et Décoration журналдары болды. Олардың фотосуреттері мен түрлі түсті литографиялары стильді дизайнерлерге және әлемнің бай клиенттеріне таныстырды. Францияда бұл стиль 1900 жылы өркендеп, содан кейін тез арада модадан шығып, 1905 жылға қарай Францияда толығымен жоғалып кетті. Арт-нуво – бұл сәнді стиль, оған білікті және жоғары жалақы алатын шеберлер қажет болды, оны көптеп және арзан өндіру мүмкін емес еді. Арт-нуво стиліндегі сирек өндірілетін өнімдердің бірі – парфюмериялық құтылар, олар бүгінгі күнге дейін осы стильде жасалып келеді.

Бельгиядағы модерн

Бельгия – модерн өнерінің алғашқы орталықтарының бірі болды, бұл негізінен Виктор Хортаның сәулет өнерінің арқасында мүмкін болды. Ол 1893 жылы салынған модерн стиліндегі алғашқы үйлердің бірі – «Тассель» қонақ үйін, сондай-ақ осы стильдегі тағы үш қалалық үйді жобалады. Қазір бұл үйлер ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Хортаның жұмысы жас Гектор Гимарға зор әсер етті, ол «Тассель» қонақ үйі салынып жатқанда оны көруге келді және кейіннен Хортаны модерннің «жаратушысы» деп мәлімдеді. Хортаның жаңалығы фасады емес, үйдің ішкі кеңістігі болды. Ол кеңістікті ашып, бөлмелерді жарықпен толтыру үшін көп мөлшерде темір мен шыныны пайдаланды, сондай-ақ өсімдік пішіндеріндегі темір бағаналармен және қоршаулармен әсемдеді. Бұл мотивтер едендер мен қабырғаларда, сондай-ақ Хортаның өзі жобалаған жиһаздар мен кілемдерде де көрінетін. Пол Ханкар – Брюссель модернінің тағы бір пионері. Оның үйі 1893 жылы, Хортаның «Тассель» қонақ үйімен бірдей жылы аяқталды және фасадында сграффито суреттері бар. Ханкарға Виолет ле Дюк пен ағылшын Өнер және қолөнер қозғалысының идеялары әсер етті. Оның мақсаты – сәндік және көркем өнерді үйлесімді тұтасқа біріктіру болды. Ол мүсінші Альфред Крик пен суретші Адольф Креспинге үйлердің қасбеттерін олардың туындыларымен безендіруді тапсырды. Ең жарқын мысалы – Брюссельдегі 48 Defacqz / Defacqzstraat көшесіндегі суретші Альберт Чиамберлани үшін салынған үй мен студия. Ол үшін ол Quattrocento немесе 15 ғасыр Италиясының сәндік архитектурасын еске түсіретін, боялған фигуралар мен ою-өрнектермен жабылған сграффито суреттерінен тұратын әсем фасад жасады. Бельгия дизайнерлері Бельгия Конгосынан әкелінген пил сүйегінің мол қорынан пайдаланды. Филипп Вольферс сияқты суретшілердің жасағандарынан тас, металл және пил сүйегін біріктіретін мүсіндер кең таралды.

Нидерландыдағы Nieuwe Kunst

Нидерландыда бұл стиль Nieuwe Stijl («Жаңа стиль») немесе Nieuwe Kunst («Жаңа өнер») деп белгілі болды және Бельгиядағы гүлдік және иілген стильден өзгеше бағыт алды. Ол неміс югендстилі мен австриялық Вена сецессиясының геометриялық және стильденген формаларының ықпалына түсті. Оған Индонезиядан, содан кейін Голландиялық Шығыс Индиядан әкелінген өнер және ағаш, әсіресе Явадан келген маталар мен батиктердің дизайны әсер етті. Бұл стильдегі ең маңызды сәулетші және жиһаз дизайны Хендрик Петрус Берлаж болды, ол тарихи стильдерді сынап, таза функционалдық сәулетті жақтады. Ол былай деп жазды: «Алданған өнерге қарсы күресу қажет, жалғанды тану қажет, сонда ғана мәнді, ал емес иллюзияны табуға болады». Виктор Хорта мен Гауди сияқты, ол Виолет ле Дюк архитектуралық теорияларының жақтаушысы болды. Оның жиһаздары қатаң функционалдық болу үшін және ағаштың табиғи пішіндерін құрметтеу үшін жасалған, оны металл сияқты иіп немесе бұрап жасамау үшін. Ол мысыр жиһазының мысалын келтірді және тік бұрышты орындықтарды артық көрді. Оның алғашқы және ең танымал сәулеттік жұмысы – Беурс ван Берлаж (1896–1903), Амстердам тауар биржасы, ол оны конструктивизм қағидаларын сақтап салды. Барлығы функционалды болды, соның ішінде басты залдың қабырғаларын безендірген қадалардың тізбегі де. Ол ғимараттарына көбінесе биік мұнараларды қосты, бұл сол кезеңдегі басқа модерн сәулетшілері, соның ішінде Венадағы Йозеф Мария Олбрих және Финляндиядағы Элиэль Сааринен де қолданған тәжірибе болды. Бұл стильдегі басқа ғимараттарға American Hotel (1898–1900), сондай-ақ Берлаж; және Амстердамдағы Герман Хендрик Баандерс және Геррит ван Аркельдің салып біткен Astoria (1904–1905); Харлемдегі теміржол вокзалы (1906–1908) және Роттердамдағы Голландия-Америка желілерінің бұрынғы кеңсе ғимараты (1917), қазір Нью-Йорк қонақ үйі кіреді. Бұл стильдегі көрнекті графикалық суретшілер мен иллюстраторлардың қатарында Ян Туроп болды, оның туындылары мистика мен символизмге бейімделген, тіпті салат майына арналған плакаттарында да. Олардың түстері мен дизайнында Ява өнерінің ықпалы да көрінетін. Голландия керамикасы мен фарфорының маңызды тұлғалары Юрриан Кок және Тео Коленбрандер болды. Олар түрлі-түсті гүлдік өрнектерді және дәстүрлі модерн мотивтерін, сондай-ақ Ява батиктерінен алынған қара және ақ түстердің контрастын қолданды, ерекше керамикалық формаларды жасады.

Британиядағы қазіргі стиль және Глазго мектебі

Арт-нуво Британияда 1860-шы жылдары басталып, 1880-шы жылдары халықаралық деңгейде танылған өнер және қолөнер қозғалысының тамырынан өркендеді. Ол сәндік өнерге көбірек мән беруді қажет етті және орта ғасырлық қолөнер мен дизайн, сондай-ақ табиғаттан шабыт алды. Модерн стилінің ертедегі көрнекті мысалы – Артур Макмурдоның 1883 жылы жарық көрген, сол жылы шыққан сэр Кристофер Реннің қалалық шіркеулері туралы эссесінің мұқабасы, сондай-ақ сол жылы жасалған Магоган креслосы. Британиядағы маңызды жаңашылдардың бірі – графикалық дизайнер Обри Бердсли, оның суреттері стильдің ең танымал белгісі болған иілген сызықтарды бейнеледі. 1880-жылдардан бастап жасалған еркін ағып тұрған металлдан жасалған әсем бұйымдар немесе кейбір жалпақ гүлдік мата дизайндары да бар, олардың көпшілігі 19-ғасыр дизайнының үлгілерінен әсер алды. Бұл стильде маңызды орын алған басқа британдық графиктер – Уолтер Крейн мен Чарльз Эшби. Лондондағы "Либерти" дүкені түрлі-түсті стильді гүлдік дизайндарымен, сондай-ақ шотланд тегіндес Манксман Арчибальд Нокстың күміс, қалайы және зергерлік бұйымдарының дизайны арқылы маңызды рөл атқарды. Оның зергерлік бұйымдарының материалдары мен формалары зергерлік өнерінің тарихи дәстүрінен толығымен бөлініп тұрды. Арт-нуво сәулеті мен жиһаз дизайны үшін Ұлыбританиядағы ең маңызды орталық – Глазго, Чарльз Ренни Маккинтош пен Глазго мектебінің туындылары, олардың жұмыстары шотланд барондарының сәулеті мен жапон дизайнынан шабыт алды. 1895 жылдан бастап Маккинтош өзінің дизайндарын Лондон, Вена және Туриндегі халықаралық көрмелерде көрсетті. Оның дизайны Венадағы Сецессия стиліне ерекше әсер етті. Оның сәулеттік туындыларына Глазго геральді ғимараты (1894) және Глазго өнер мектебінің кітапханасы (1897) кіреді. Ол әйелі Маргарет Макдональд Маккинтошпен тығыз жұмыс істеп, белгілі суретші және дизайнер ретінде үлкен беделге ие болды. Олар геометриялық түзу сызықтарды нәзік иілген гүлдік өрнектермен үйлестіріп, стильдің әйгілі символы – Глазго розасымен бірге керемет дизайн жасады. Леон Виктор Солон, Минтонның арт-директоры ретінде Арт-нуво керамикасына маңызды үлес қосты. Ол плакаттар мен "сецессионистік тауарлар" ретінде сатылатын түтікшелі вазалар жасауда шеберлік танытты (әдетте Вена өнер қозғалысының атымен аталады). Керамикадан басқа, ол Лик жібек өнеркәсібі үшін тоқыма бұйымдарын және 1895 жылы Сазерленд байлауын патенттеген кітапты байлаушы (Ньюкаслдан Г. Т. Баггули) үшін дублирлерді жобалады. Джордж Скиппер Англиядағы ең белсенді Арт-нуво сәулетшісі болды. Эдвард Эверардтың баспаханасын орналастыру үшін 1900–1901 жылдары салынған Бристольдегі Эдвард Эверард ғимараты Арт-нуво стиліндегі фасадымен ерекшеленеді. Суреттегі бейнелер – баспа өнеріндегі көрнекті тұлғалар Иоганн Гутенберг пен Уильям Моррис. Қанатты бейне "Нұр Рухының" символы, ал шам мен айна ұстаған бейне жарық пен шындықтың символы.

Германиядағы югенд стилі

Неміс модернінің неміс тіліндегі атауы – Югендстиль немесе «Жастар стилі». Атау Мюнхенде жарық көрген «Югенд» атты көркем журналдан алынған. Журналды 1896 жылы Георг Хирт құрды және ол 1916 жылы қайтыс болғанға дейін редакторы болып қалды. Журнал 1940 жылға дейін басылып тұрды. 20 ғасырдың басында Югендстиль көбінесе графика өнеріне ғана қатысты. Ол әсіресе «Югенд», «Pan» және «Simplicissimus» сияқты неміс журналдарында кездесетін типография мен графикалық дизайн үлгілерін білдірді. Кейін Югендстиль Германия мен Нидерландыдағы модерн өнерінің басқа түрлеріне де қолданыла бастады. Бұл термин неміс тілінен Балтық елдері мен Скандинавия елдерінің бірнеше тіліне модерн стилін сипаттау үшін қабылданды (қараңыз «Атаулар» бөлімі). 1892 жылы Георг Хирт Мюнхеннің көркем суретшілер қауымдастығы үшін «Мюнхен сецессиясы» деген атты таңдады. 1897 жылы құрылған «Вена сецессиясы» мен «Берлин сецессиясы» да өз атауларын Мюнхен тобынан алды. «Югенд» және «Simplicissimus» журналдары (Мюнхенде жарық көрген) және «Pan» журналы (Берлинде жарық көрген) Югендстильдің маңызды жақтастары болды. Югендстиль өнерінде икемді қисықтар мен геометриялық сызықтар үйлесім тапты және роман, жарнама мен көрме плакаттарының мұқабаларында қолданылды. Дизайнерлер көбінесе кескінмен үйлесетін жаңа қаріптер жасады, мысалы, 1904 жылы Арнольд Беклин жасаған қаріп. Отто Экманн «Die Jugend» және «Pan» журналдарымен байланысты ең белгілі неміс суретшілерінің бірі болды. Оның сүйікті жануары – аққу, оның ықпалы соншалық, аққу бүкіл қозғалыстың символына айналды. Бұл стильдегі тағы бір танымал дизайнер – Ричард Римершмид, ол жиһаз, керамика және Ар-Декоға көшуді білдіретін қарапайым, геометриялық стильдегі әртүрлі сәндік бұйымдар жасады. Мюнхенде тұратын швейцариялық суретші Герман Обрист цикламен гүлінің сабағынан алынған қозғалыс сезімін беретін екі қисық сызықты бейнеледі, бұл «coup de fouet» немесе «қамшының соққысы» мотиві деп аталды. Дармштадт суретшілер колониясын 1899 жылы Гессеннің ұлы герцогы Эрнест Людвиг құрды. Ұлы герцогтың үйін және колониядағы ең ірі құрылысты (Кейірім мұнарасын) салған архитектор – Вена сецессиясының негізін қалаушылардың бірі Жозеф Мария Олбрих болды. Колонияның басқа да белгілі суретшілері – Питер Беренс және Ханс Кристиансен. Эрнест Людвиг ғасырдың басында Бад-Наухайм қаласындағы шипажай кешенін қайта құруды да тапсырды. 1905-1911 жылдары Вильгельм Йосттың басшылығымен жаңа Спрудельхоф кешені салынды, ол Югендстильдің басты мақсатына – барлық өнер түрлерін біріктіруге қол жеткізді. Арт-нуво стиліндегі құрылыс салуды Гессен және Рейн ханшайымы Елизавета да тапсырды. Ол 1908 жылы Мәскеуде Марфо-Мариинский монастырына негіз салды, ал оның католиконы Арт-нуво шедеврі деп танылды. Германия империясындағы тағы бір маңызды одақ – 1907 жылы Мюнхенде Герман Мутезиус бастамасымен Дармштадт колониясының суретшілері (Жозеф Мария Олбрих, Питер Беренс), Вена сецессиясының негізін қалаушыларының бірі Йозеф Хоффман, сондай-ақ Хоффман құрған «Wiener Werkstätte», Ричард Римершмид, Бруно Пол және басқа суретшілер мен компаниялар құрған «Deutscher Werkbund» болды. Кейін бельгиялық Генри ван де Вельде де бұл қозғалысқа қосылды. Ол Ваймарда құрған Ұлы герцогтік өнер және қолөнер мектебі Баухаустың алдағысы болды. Берлинде Югендстиль бірнеше теміржол станцияларын салу үшін таңдалды. Ең танымал – Бруно Мёринг салған Бюловстрассе станциясы (1900-1902), басқа мысалдар – Мексикоплац (1902-1904), Ботаника бақшасы (1908-1909), Фрохнау (1908-1910), Виттенбергплац (1911-1913) және Панков (1912-1914) станциялары. Берлиндегі тағы бір маңызды құрылыс – 1906 жылы салынған Hackesche Höfe, оның аулалық фасады полихромды шыныланған кірпішпен безенді. Страсбургтегі (кейін Германия империясының Рейхсланд Эльзас-Лотарингиясының астанасы болған) модерн өзінің ерекшелігімен көзге түсті, өйткені ол Нанси мен Брюссельдің ықпалын Дармштадт пен Венаның ықпалымен біріктіріп, қаланың германдық және француздық мәдениеттер арасындағы тарихын көрсететін жергілікті синтезді жасады.

Вена бөлінісі

Вена модерннің ерекше түрінің орталығы болды, ол Вена сецессиясы деп аталды. Бұл қозғалыс 1892 жылы құрылған Мюнхен сецессиясының атын алды. Вена сецессиясы 1897 жылғы сәуірде Густав Климт, Коломан Мозер, Йозеф Хоффман, Йозеф Мария Олбрих, Макс Курцвейл, Эрнст Штёр және басқалар кіретін суретшілер тобымен құрылды. Ол өзінің шәкірттері Хоффман мен Ольбрихтің ізімен қозғалыс пайда болғаннан кейін көп ұзамай оған қосылды. Оның маңызды жобаларына қалалық теміржол желісінің бірнеше станциялары (Штадтбан), Линке Виензейльдегі ғимараттар (Мажолика үйі, Медальондар үйі және Кёстлерғассадағы үй) кірді. Карлплац станциясы қазір Вена мұражайының көрме залы болып табылады. Штайнхоф психиатриялық ауруханасының Штейнхоф шіркеуі (1904–1907) – дәстүрлі күмбезді сыртқы пішінімен, бірақ әсем, заманауи алтын және ақ ішкі безендірілісімен, көптеген әсем шынылармен жарықтандырылған, ерекше және жақсы жасалған сецессиялық діни сәулет үлгісі. 1899 жылы Йозеф Мария Олбрих Дармштадт суретшілер колониясына көшіп кетті, 1903 жылы Коломан Мозер мен Йозеф Хоффман дизайнерлер мен жиһаз, кілем, тоқыма және сәндік бұйымдар шеберлері үшін оқу мектебі және шеберханасы болған Wiener Werkstätte-ні құрды. 1905 жылы Коломан Мозер мен Густав Климт Вена сецессиясынан бөлініп шықты, ал 1907 жылы Коломан Мозер Wiener Werkstätte-ні тастап кетті, ал оның екінші негізін қалаушысы Йозеф Хоффман Deutscher Werkbund-қа қосылды. 2009 жылғы маусымда ЮНЕСКО оны дүниежүзілік мұра нысаны деп таныды.

Венгрия тілінде Szecesszió

Сцецессио ("Secession" венгр тілінде) ізашары және көшбасшысы, архитектор Одон Лехнер, венгр сәулетінің тарихи стильден модернизмге өтуін белгілеген ғимараттар салды. Оның венгр сәулет стиліне қатысты идеясы – сәулет керамикасын және шығыс мотивтерін пайдалану болды. Ол өз туындыларында 1886 жылы Золнай фарфор фабрикасы өндіріске енгізген пигорганитті қолданды. Олардың ішінде Қолданбалы өнер мұражайы (1893–1896), сондай-ақ Геологиялық мұражай (1896–1899) және Пошта үнемдеме банкі (1899–1902) ғимараты бар, бәрі де Будапештте орналасқан. Алайда, венгр сәулетшілер қауымдастығы Лехнердің жетістіктеріне қарсылық көрсеткендіктен, ол бұрынғы ғимараттарымен салыстыруға болатын жаңа тапсырыстарды алу мүмкіншілігінен айырылды. Оның ең танымал ғимараттары: Зебегеньдегі Рим-католик шіркеуі (1908–09), Будапешт қалалық зообағының павильондары (1909–1912) және Сепсисентгиоргидегі (қазіргі Сфынту-Георге, Румыния) Секели ұлттық мұражайы (1911–12). Сцецессио өнерін қолдаған қозғалыс – Аладар Кёросфői Криеш құрған Гёделлő өнер колониясы. Ол Джон Раскин мен Уильям Моррис шәкірттерінің бірі және 1901 жылдан бастап Будапешттегі Корольдік қолданбалы өнер мектебінің профессоры болды. Оның суретшілері көптеген жобаларға қатысты, соның ішінде Будапешттегі Франц Лист атындағы музыка академиясы да бар. Гёделлő өнер колониясының өкілі Микса Рот та бірнеше ондаған Сцецессио жобаларына қатысты, оның ішінде Будапешттегі Грешам сарайы (витраж, 1906) және Török Bank [fr] (мозаика, 1906) ғимараттары, сондай-ақ Марошвашархелидегі Мәдениет сарайына (1911–1913) мозаикалар мен витраждар жасады. Ерекше жиһаз дизайнімен көзге түскен Одон Фараго [hu] дәстүрлі халық сәулетін, шығыс сәулетін және халықаралық модерн стилін ерекше көркемдікпен үйлестірді. Тағы бір венгр дизайнері Пал Хорти [hu] еменнен жасалған, эбен және мыспен әсемделген, қарапайым және функционалды стильде жиһаз жасады.

Богемия, Моравия және Словакияның бөлінуі

Прагадағы ең көрнекті Сецессия ғимараттары ерекше архитектурасы, мүсіндері және суреттерімен толық өнердің үлгілері болып табылады. Басты теміржол вокзалы (1901–1909) Йозеф Фантаның жобасы бойынша салынды. Онда Вацлав Янсаның суреттері, Ладислав Шалун мен Станислав Сучарданың, сондай-ақ басқа суретшілердің мүсіндері бар. Муниципалдық үй (1904–1912) Освальд Поливка мен Антонин Балшанек жобалаған, оны әйгілі чех суретшісі Альфонс Муха суреттеді, ал Йозеф Маратка мен Ладислав Шалунның мүсіндері орнатылған. Поливка, Маратка және Шалун Станислав Сучардамен бірге Жаңа қалалық әкімшілік ғимаратының (1908–1911) құрылысында бірлесіп жұмыс істеді, ал Муха кейіннен Санкт-Витус соборының әйнек суреттерін өзінің ерекше стилінде бояды. Бұл кезеңдегі ең маңызды чех сәулетшісі – Венада Отто Вагнерден оқыған Ян Котера. Оның ең танымал туындылары – Прагадағы 12 Вацлав алаңындағы Петерка үйі (1899–1900), Простейовтағы Ұлттық үй (1905–1907) және Градец-Краловедегі Шығыс Богемия мұражайы (1909–1912). Көптеген маңызды веналық сәулетшілер Моравияда немесе Австриялық Силезияда дүниеге келген, мысалы Йозеф Хоффман, Губерт Гесснер, Жозеф Мария Олбрих және Леопольд Бауэр. Венгриялық Сецессио және ұлттық сәулет элементтерін үйлестіру стилі словак сәулетшісі Душан Юрковичке тән болды. Оның ең ерекше жұмыстары – Сзаколькадағы Мәдениет үйі (қазіргі Словакиядағы Скалица, 1905), 1901–1903 жылдары Лугачовицедегі (қазіргі Чехия) шипажай ғимараттары және Галициядағы (қазіргі Польша) Новый Жмигород маңындағы 35 соғыс зираты, олардың көпшілігі жергілікті Лемко (Русин) халықтық өнері мен ағаш өңдеу өнерінен күшті әсер алды (1915–1917).

Галисиядағы бөліну

Галициядағы ең маңызды Сецессия орталықтары Краков, Львов және Бельско-Бяла қалалары болды. Краковтағы осы стильдің ең маңызды мысалы – Францишек Мачинскийдің Венадағы Сецессия залының ықпалымен жобалаған Өнер сарайы (1898–1901). Мачинскийдің Краковта Тадеуш Стрыеньскиймен бірлесе жобалаған басқа маңызды жұмыстары: «Глобус» үйі (1904–1905) және Ескі театр (1903–1906). Ең маңызды интерьер дизайнерлері – Станислав Выспианский мен Йозеф Мехоффер, олар көптеген витраж терезелер мен ғимараттардың ішкі кеңістіктерін жобалады. Алғашқысының ең маңызды жұмыстары – Францискан шіркеуіндегі және Краков медициналық қоғамы үйіндегі (1905) витраждар, соңғысының жұмыстары – «Глобус» үйінің ішкі кеңістігі. Львовтағы ең маңызды сәулетші – Венада білім алған және Отто Вагнердің ықпалында болған Владислав Садловский. Ол Львов теміржол вокзалын (1899–1904), Львов филармониясын (1905–1908) және Индустриялық мектепті (1907–1908) жобалады. Вагнердің ықпалында болған тағы бір маңызды сәулетші – Иван Левинский. Бельско-Бяладағы ең танымал ғимараттардың бірі – Эммануэль Росттың 1903 жылғы «Бақа үйі». Сецессияның басқа маңызды мысалдары Вена сәулетшілерімен жобаланды: 1 Барлицкого көшесіндегі үйдің авторы Макс Фабиани (1900), сондай-ақ 51 Стояловского көшесіндегі үйді (1903) және Санкт-Николай соборын (1909–1910) қайта жаңартуды жобалаған Леопольд Бауэр.

Словения, Босния, Хорватия және Триесттегі сецессия

Словенияның ең өнімді Сецессия стиліндегі архитекторы – Сирил Метод Кох. Ол Венада Отто Вагнердің шеберханасында оқыды және 1894 жылдан 1923 жылға дейін Лейбах (қазіргі Любляна, Словения) қалалық кеңесінде жұмыс істеді. 1895 жылы Лейбахта болған жер сілкінісінен кейін, ол 1900 жылдан 1910 жылға дейін Сецессия стилінде көптеген зайырлы ғимараттарды жобалады.

Румыниядағы Арта 1900 немесе Арт-нуво

Румынияда модерн стилі Батыс Еуропадағыдай кезеңде (1890-шы жылдардың басында, 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталарға дейін) пайда болды, бірақ осы стильдегі ғимараттар аз, негізінен Beaux Arts стилі басым. Олардың ең танымал мысалы – Констанца казиноы. Румыния архитектурасының көптеген үлгілері шын мәнінде Beaux Arts пен модерн стилінің қосындысы болып табылады, мысалы, Бухаресттегі Ромул Пореску үйі немесе Василе Ласкар көшесіндегі 61-үй. Бұл стиль румындық архитектурада белгілі бір дәрежеде шектеулі болды, себебі ол сол кездегі Австро-Венгрия империясының құрамындағы Трансильванияда танымал еді, онда румындар, халықтың көпшілігі болғанына қарамастан, қысымға ұшырап, кемсітілді. Сондықтан, 1900-шы және 1910-шы жылдардың басында модерн стилінде үй салғысы келгендер стильдің еске түсіретін кейбір нәзік әшекейлерін ғана қолдана алды, ал қалғаны толығымен Beaux Arts стилінде немесе сирек жағдайларда румындық жаңғыру стилінде болды. Мысалы, Бухаресттегі Фанни мен Исак Поппердің үйі (Сфинтелдер көшесі, 1-үй), 1914 жылы Альфред Поппердің жобасы бойынша салынған, негізінен академиялық Beaux Arts стилінде, бірақ екі пилястраның негізінде билейтін және музыкалық аспаптарда ойнайтын әйелдердің модерн рельефтері мен аркалы есіктің үстіндегі гүлдері бар. Стильді еске түсіретін жиі кездесетін элемент – қисық ағаш элементтері бар аркалы терезелер. Дегенмен, бұл терезе элементтері міндетті түрде модерн стилінде болмауы мүмкін, өйткені Beaux Arts және рококо стиліндегі архитектура да, әсіресе 1890-шы, 1900-шы және 1910-шы жылдары, қисық және икемді сызықтарды қолдануға бейім. Румыниядағы ең белгілі модерн суретшілерінің бірі – Штефан Лучиан, ол қысқа мерзім ішінде модерннің инновациялық және декоративтік бағыттарын қабылдады. Бұл кезең 1897 жылы құрылған Илеана қоғамының құрылуымен сәйкес келді, ол қоғамның негізін қалаушы мүшесі болды және Union Hotel-де "Тәуелсіз суретшілер көрмесі" (1898) атты көрме ұйымдастырды, сондай-ақ "Илеана журналы" журналын шығарды. Трансильванияда модерн және румындық жаңғыру стиліндегі ғимараттардың мысалдары бар, алғашқысы Австро-Венгрия дәуірінен қалған. Олардың көпшілігі "Румынияның модерн астанасы" атанған Орадеяда, сондай-ақ Тимишоара, Таргу Муреш және Сибиу қалаларында кездеседі.

Италиядағы Стиль Либерти

Италиядағы модерн стилі арте нова, стиле флореаль, стиле модерно және әсіресе стиле либерти деп аталды. Либерти стилі өзінің атын Артур Ласенби Либертиден және ол 1874 жылы Лондонда құрған дүкеннен алды – Либерти универмагы, Жапония мен Қашық Шығыстан әшекейлер, маталар мен өнер туындыларын импорттауға маманданған, және Италияда әсіресе танымал болған түрлі-түсті маталарымен көзге түсетін дүкен. Бұл стильдегі белгілі итальяндық дизайнерлердің бірі Галилео Чини болды, оның керамикасы көбінесе майолика өрнектерінен шабыттанды. Кейіннен ол суретші және театрлық декоратор ретінде танымал болды; ол Пуччинидің екі атақты операсы – «Джанни Шикки» мен «Турандот» операларына декорациялар жасады. Либерти стилінің ерекше белгісі – боялған немесе керамикадан жасалған түрлі-түсті фрескалар мен мүсіндер, интерьерде де, экстерьерде де қолданылатын. Олар классикалық және гүлдік мотивтерді пайдаланды, мысалы, Acque della Salute моншаларында және Милан қаласындағы Casa Guazzoni үйінде. Либерти стиліндегі дизайнның ең маңызды тұлғасы – архитектор және декоратор Карло Бугатти, Рембрандт Бугаттидің әкесі, Либерти стиліндегі мүсінші және әйгілі автомобиль дизайнері Этторе Бугатти. Ол Миланның Брера академиясында, содан кейін Париждегі Сәндік өнер академиясында оқыды. Оның туындылары экзотикалық және ерекше болып ерекшеленді, оларға күміс бұйымдар, тоқымалар, керамика және музыкалық аспаптар кірді, бірақ ол ең алдымен 1888 жылғы Милан көркемөнерлер жәрмеңкесінде алғаш рет көрсетілген инновациялық жиһаз дизайндарымен танылды. Оның жиһаздарында кілт тесігі пішіні жиі кездеседі, және пергамент пен жібек, сүйек пен піл сүйегінен жасалған инкрустациялармен әшекейленген. Сонымен қатар, олар кейде құрылысымен бақалар мен кобраларды еске түсіретін ерекше органикалық пішінге ие болды.

Сербиядағы модерн және сецессия

Австрия-Мажарстанға жақын орналасқандықтан және Воеводина 1918 жылға дейін империяның бір бөлігі болғандықтан, Вена сецессиясы мен Венгрия сецессиясы бүгінгі Сербияның солтүстігінде, сондай-ақ Белград астанасында кең таралған бағыттар болды. Австрия және Венгрияның белгілі сәулетшілері Суботица, Нови-Сад, Палич, Зреньянин, Врбас, Сента және Кикинда қалаларында көптеген ғимараттарды жобалаған. Белградтағы, Панчеводағы, Аранджеловацтағы және Врнячка-Банжадағы модерн архитектурасы француз, неміс, австриялық, венгр және жергілікті серб бағыттарының үйлесімінен құралған. Суботица синагогасының әсем, қисық гүлдік безендірілісінен бастап, Белград телеграф ғимаратындағы Морава стиліндегі розеталарға дейін, модерн архитектурасы қазіргі Сербияда түрлі формаларда көрініс береді. 1900 жылдардың басында Сава және Дунай өзендерінен солтүстікке қарай, жандана түлген венгр ұлттық сезімі Суботица мен Сентадағы ғимараттарға жергілікті гүлдік этностық мотивтерді енгізді, ал шағын Сербия Корольдігінде Бранко Танезевич және Драгутин Инкиостири Меденяк (екеуі де Австро-Венгрия империясында туған) сияқты ұлттық романтиктер Сербияның дәстүрлі мотивтерін керемет ғимараттарға көшірді. Милан Антонович және Никола Несторович сияқты басқа сәулетшілер сол кездегі сәнді, иілген сызықтар мен табиғи мотивтерді бай демеушілердің үйлері мен іскерлік орындарына әкелді, осылайша олар өздерінің әлемдік көрегендігін көрсетіп, Париж, Мюнхен және Венадағы соңғы үрдістермен бірге болды.

Испаниядағы модернизм және модернизм

Бұл стильдің ерекше бір түрі Каталонияның Барселона қаласында, шамамен Белгия мен Францияда модерн стилі пайда болған кезден бастап қалыптасты. Ол каталон тілінде Modernisme, ал испан тілінде Modernismo деп аталды. Оның ең белгілі өкілі Антони Гауди болды. Гауди Гюэлл сарайында (1886–1890) гүл және органикалық формаларды жаңаша қолданды. ЮНЕСКО мәлімдемесіне сәйкес, "парктің архитектурасы өнер және қолөнер қозғалысы, символизм, экспрессионизм және рационализм элементтерін біріктірді және 20 ғасырлық модернизмнің көптеген формалары мен техникаларына жол ашты және әсер етті". Ол керамика, боялған шыны, темір салынды бұйымдар, ағаш кескіштігі сияқты қолөнерді архитектурасына үйлестірді. Гюэлл павильондарында (1884–1887) және содан кейін Парк Гюэллде (1900–1914) ол қалдық керамикалық бөліктерді пайдаланатын trencadís деп аталатын жаңа техниканы қолданды. Оның 1903 жылғы Каса Батльо (1904–1906) және Каса Мила (1906–1912) жобалары, сондай-ақ Саграда Фамилия сияқты кейінгі құрылыстар модерн элементтерін жаңартылған нео-готикамен үйлестірді. Тағы бір маңызды модернист – Жозеп Пуиг и Кадафальх, ол Каса Марти және оның Els Quatre Gats кафесін, Казимир Касарамона тоқыма фабрикасын (қазір CaixaFòrum өнер мұражайы), Каса Макая, Каса Аматллер, Палау дель Баро де Квадрасты (2013 жылға дейін 10 жыл бойы Casa Àsia-ға қызмет еткен) және "Шыбықтар үйі" деп аталатын ғимаратты жобалады. Валенсия аймағында да ерекше модерн қозғалысы болды. Оның ішіндегі көрнекті сәулетшілер – Деметрио Рибес Марко, Висенте Паскуаль Пастор, Тимотео Бриет Монто және Хосе Мария Мануэль Кортина Перес. Валенсия модернінің ерекшеліктері – фасадта да, әшекейлеуде де керамиканың кеңінен қолданылуы, сондай-ақ аймақтық мотивтердің пайдаланылуы. Тағы бір ерекше түрі – мадридтік модерн немесе Modernismo madrileño, оның ішінде Лонгория сарайы, Мадрид казиносы және Альмудена зираты сияқты маңызды ғимараттар бар. Мадридтің белгілі модернистері – архитекторлар Хосе Лопес Саллаберри, Фернандо Арбос и Треманти және т.б. Модернизм қозғалысы суреттер, мүсіндер, шыны және металл бұйымдары, мозаика, керамика және жиһазды қамтитын мол мұра қалдырды. Оның бір бөлігі Каталония Ұлттық өнер мұражайында сақталған. Париждегі Le Chat Noir кафесінен шабыдаланған Пере Ромеу и Боррас [ca] Барселонада Els Quatre Gats (каталон тілінде "Төрт мысық") деп аталатын кафе ашуға шешім қабылдады. Кафе Барселонаның ең белгілі модернистерінің бас қосып отыратын орталығына айналды, мысалы Пабло Пикассо мен Рамон Касас и Карбо, олар плакаттары мен открыткалары арқылы қозғалысты насихаттауға көмектесті. Кафе үшін ол "Рамон Касас және Пере Ромеу тандемде" атты суретті жасады, ол 1901 жылы жаңа ғасырды бейнелейтін "Рамон Касас және Пере Ромеу автомобильде" атты басқа бір композициямен ауыстырылды. Антони Гауди салған үйлерге арналған жиһаздарды жобалады, мысалы, "Сәйкес үйге" арналған кресло. Ол тағы бір белгілі каталондық жиһаз дизайнері Гаспар Хомарға (1870–1953) әсер етті, ол жиһаздарында маркетри және мозаиканы жиі үйлестірді.

Португалиядағы Arte Nova

Авейродағы (Португалия) модерн стилінің нұсқасы Arte Nova деп аталды, ал оның ерекше ерекшелігі – әсемдік пен көркемдік: бұл стильді өз байлықтарын үйдің сыртқы қабырғаларында көрсеткісі келген буржуазия қолданды, ал интерьерін консервативті қалдырды. Arte Nova-ның тағы бір ерекшелігі – модерн мотивтерімен жергілікті түрде жасалған плиткаларды пайдалану болды. Мысалдардың ішінде – Лиссабондағы Мануэль Жоаким Норте Жуниордың (1904–1905) Доктор Анастасио Гонсалвес музей-тұрғын үйі, Жоао Квейроздың (1921) Кафе Маджестик және Портудағы Ксавье Эстевестің (1906) Ливрария Лелло кітап дүкені бар.

Финляндия

Арт-нуво стилі солтүстік елдерде танымал болды, онда ол көбінесе Югендстиль деп аталатын, және әр елдің ұлттық романтикалық стилімен жиі үйлестірілді. Югендстиль стиліндегі ғимараттардың ең көп саны Финляндияның Ұлы Герцогтығында кездеседі, ол кезде Ресей империясының құрамында болған. Югендстиль дәуірі фин өнерінің алтын ғасырымен және ұлттық оянумен бірге келді. 1900 жылғы Париж көрмесінен кейін фин суретшілерінің басшысы Аксэли Галлен-Каллела болды. Ол фин ұлттық эпосы – «Калевала» суреттерімен, сондай-ақ Герцогтықтағы көптеген Югендстиль ғимараттарын салумен танымал. Көрменің фин павильонының сәулетшілері Герман Гезеллиус, Армас Линдгрен және Элиэль Сааринен болды. Олар 1896 жылдан 1905 жылға дейін бірлесіп жұмыс істеді және Хельсинкидегі «Похьола» сақтандыру ғимараты (1899–1901) және Финляндия ұлттық мұражайы (1905–1910) сияқты көптеген маңызды ғимараттарды, сондай-ақ Киркконуммидегі Hvitträsk ортақ резиденциясын (1902) құрды. Архитекторлар скандинавиялық аңыздар мен табиғаттан шабыттанды, сондықтан кедір-бүдыр граниттік фасады фин ұлтына жататындығының символына айналды. Фирма тарағаннан кейін Сааринен Хельсинки теміржол вокзалын (1905–1914) американдық архитектураның ықпалымен айқын формада жобалады.

Норвегия

Норвегия да (Швециядан) тәуелсіздікке ұмтылып, жергілікті модерн викингтердің халықтық өнері мен қолөнерінен шабыттанған қайта жанданумен байланысты болды. Белгілі дизайнерлерге Ларс Кисарвик, ол дәстүрлі викинг және кельт үлгілері бар орындықтар жасаған, және Герхард Мунте, ол ежелгі викинг кемелерінен стильделген айдаһар басы бар орындық, сондай-ақ түрлі плакаттар, суреттер мен графика жасаған кіретін. Норвегияның Олесунд қаласы Скандинавияда модерннің басты орталығы деп есептеледі, себебі ол 1904 жылғы 23 қаңтардағы өрттен кейін толығымен қайта құрылды. 1904 және 1907 жылдар аралығында инженер Фредерик Несер жасаған қала құрылысы жоспары бойынша шамамен 350 ғимарат салынды. Бірлік пен әртүрліліктің үйлесуі «Аль стиль» деп аталатын стильді дүниеге келтірді. Бұл стильдегі ғимараттардың сызықтық декорациясы бар, сонымен қатар Югендстиль мен жергілікті элементтердің ықпалы көрінеді, мысалы, тақтадан салынған шіркеулердің мұнаралары немесе қырлы шатырлар. Сондай-ақ, Данияның Орхус қаласындағы бұрынғы қалалық кітапхана (қазіргі Данияның Ұлттық бизнес мұрағаты) (1898–1901). Соңғысының архитекторы – сол кезде Ұлттық романтикалық стильдің жақтаушысы болған Хак Кампман, ол Архуста кеден үйі, театр және Вилла Кампенді де салған. Данияның ең танымал модерн дизайнері – күміс шебері Георг Йенсен болды. 1914 жылы Мальмёде өткен Балтық көрмесі Швециядағы Югендстильдің соңғы маңызды көрінісі ретінде қарастырылады.

Ресейдегі заманауи

Модерн ("Заманауи") – 1898 жылы Мәскеу мен Санкт-Петербургте орыс суретшілері Александр Бенуа мен Леон Бакст және бас редактор Сергей Дягилевтің "Мир искусства" ("Сән әлемі") атты жаңа өнер журналын жариялаумен пайда болған модерннің өте түрлі-түсті ресейлік нұсқасы. Журнал Ресейдің белгілі суретшілерінің, соның ішінде Михаил Врубель, Константин Сомов, Исаак Левитан және кітап иллюстраторы Иван Билибиннің көрмелерін ұйымдастырды. "Сән әлемі" стилі француз модернінің өсімдіктер мен гүлдерін аз қолданды; ол орыс фольклоры мен ертегілерінің жарқын түстері мен экзотикалық дизайнына көп сүйенді. "Мир Искусстваның" ең ықпалды үлесі – Диагилев басқарған, Бакт пен Бенуа костюмдер мен декорацияларын жасаған жаңа балет компаниясының құрылуы болды. Жаңа балет тобының премьерасы 1909 жылы Парижде өтті және 1913 жылға дейін жыл сайын қойылды. Бенуа мен Баксттың экзотикалық және түрлі-түсті декорациялары француз өнері мен дизайнына үлкен әсер етті. Костюмдер мен сахналық безендірулер Париждің жетекші журналдарында – L'Illustration, La Vie Parisienne және Gazette du Bon Ton-да жарияланды, ал орыс стилі Парижде "à la Bakst" деп танылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс пен 1917 жылғы Ресей революциясы компанияны Парижге тоқтатып қойды, және ирониялық түрде, ол ешқашан Ресейде өнер көрсетпеді. Ресей сәулетшілерінің ішінде таза модерн стиліндегі ең көрнектісі Федор Шехтель болды. Ең танымал мысалы – Мәскеудегі Рябушинский үйі. Оны орыс кәсіпкері мен газет иесі салған, ал кейін Ресей революциясынан кейін жазушы Максим Горькийдің резиденциясына айналып, қазір Горький мұражайы болып табылады. Оның бетон, мәрмәр және граниттен жасалған, жылтыратылған қоспасынан құралған негізгі баспалдағы теңіз толқындары сияқты ағылып, иіліп жатқан сызықтармен және жүзетін медуза пішіндес шаммен жарықтандырылған. Ішкі кеңістігінде түрлі-түсті мозаикалық фрескалармен безендірілген есіктер, терезелер мен төбелер бар. Шехтель, сондай-ақ орыс символизмінің маңызды тұлғасы саналады, Мәскеудегі бірнеше ескерткіш ғимараттарды жобалады, соның ішінде Мәскеудің Ярославский теміржол вокзалын дәстүрлі Мәскеу стилінде қайта құрды. Осы кезеңдегі басқа да ресейлік сәулетшілер тарихи ресейлік сәулеттен шабыт алып, ресейлік қайта жаңғыру сәулетін жасады. Бұл ғимараттар көбінесе ағаштан салынды және Киев Русі сәулетімен байланысты болды. Мысалы, Сергей Малютиннің Талашкинодағы Теремок үйі (1901–1902) және Мәскеудегі Перцова үйі (1905–1907). Ол сондай-ақ "Мир Искусства" қозғалысының мүшесі болды. Санкт-Петербург сәулетшісі Николай Васильев 1923 жылы эмиграцияға кеткенге дейін әртүрлі стильдерде салды. Бұл ғимарат XII және XIII ғасырлардағы Владимирдегі Қасиетті Димитрий соборы мен Юрьев Польскийдегі Қасиетті Георгий соборының ою-өрнектерінен шабыттанған Сергей Вашков жасаған тас мүсіндерімен ерекшеленеді. Бұл ресейлік қайта жаңғыру сәулетінің тағы бір мысалы – Алексей Щусевтің жаңартылған орыс православие шіркеуі Марфо-Мариинский монастыры (1908–1912), кейінірек ирониялық түрде Мәскеудегі Ленин мавзолейін жобалады. Осы кезеңде Ресейдегі бірнеше өнер колониялары ресейлік қайта жаңғыру стилінде салынды. Екі ең танымал колония – Савва Мамонтовтың қаржыландырған Абрамцево және князь Мария Тенишеваның қаржыландырған Смоленск губерниясындағы Талашкино.

Украинаның заманауи сәулет өнері

XX ғасырдың басында украин жерлеріндегі (Ресей империясының оңтүстік-батыс бөлігі, Шығыс Галисия, Буковина және Австрия-Мажарстандағы Транскарпатия) архитектура украин халықтық сәулетінің, сондай-ақ Zakopane стилі сияқты еуропалық модерн үрдістерінің ықпалында дамыды. Украинаның "модерн" архитектурасы алғаш рет Полтава губерниясында көзге түсті, онда оның ең белсенді жақтаушылары Василий Крычевский мен Опанас Сластион болды. 1900 жылдардың соңы мен 1910 жылдардың басында Киевте, Харьковта, Одессада, Катеринославта және Ресей империясының тағы да бірнеше қалаларында "украин стилі" деп аталатын бірқатар ғимараттар салынды. Батыс Украинада, сол кезде Австрия-Мажарстанның құрамында болған, жергілікті украин стилі гуцул сәулетімен, сондай-ақ Батыс Еуропа үрдістерімен және Үлкен Украинаның ықпалымен қалыптасты.

Ла-Шо-де-Фонд, Швейцариядағы Сапин стилі

Style Sapin ("Fir tree Style") деп аталатын нұсқа Швейцариядағы Нойшатель кантонындағы Ла-Шо-де-Фонд қаласында пайда болды. Бұл стильді суретші және әртіс Шарль Л’Эплаттенье қалыптастырды, оған әсіресе "жыршы" ағашы және Жура тауларының өсімдіктер мен жануарлар дүниесі шабыт берді. Оның маңызды туындыларының бірі – қаладағы үшбұрышты ағаш пішіндерімен, қарағай конустарымен және аймақтың басқа да табиғи мотивтерімен безендірілген крематорий. Бұл стильге сонымен қатар Югендстиль мен Вена сецессиясының геометриялық стильдік элементтері де енді. Бұл стильдегі тағы бір көрнекті ғимарат – 1905 жылы Л’Эплаттеньенің шәкірті, он сегіз жасар Ле Корбюзье жобалап салған Вилла Фальле Ла-Шо-де-Фонд шалесі. Үйдің формасы дәстүрлі швейцариялық шалеге ұқсас, бірақ фасадының әшекейлеуінде үшбұрышты ағаштар және басқа да табиғи элементтер бар. Ле Корбюзье аймақта тағы екі шале салды, оның ішінде Вилла Стоцер дәстүрлі шале стилінде салынды.

Тиффани Стайл мен Луис Салливан АҚШ-та

Америка Құрама Штаттарында Луи Комфорт Тиффани фирмасы американдық модерн стилінің дамуында маңызды рөл атқарды. 1848 жылы туған ол Нью-Йорктегі Ұлттық дизайн академиясында оқыды, 24 жасында шынымен жұмыс істей бастады, әкесі құрған отбасылық бизнеске қосылды, ал 1885 жылы жеке кәсіпорнын ашып, жоғары сапалы шыны өндірісіне арнады және оны бояудың жаңа әдістерін жетілдірді. 1893 жылы ол шыны вазалар мен тостағандар жасауды бастады, жаңа техникаларды қолданып, осы арқылы шыны бұйымдардың пішіні мен түсіне жаңашылдық енгізді, сондай-ақ сәндік терезе шынысын жасаумен айналысты. Шыны қабаттарын басып, мәрмәрлендіріп, біріне бірі үйлестіре отырып, ерекше бай және әртүрлі түстерге қол жеткізді. 1895 жылы оның жаңа туындылары Зигфрид Бингтің модерн галереясында көрсетілді, бұл оған еуропалық жаңа клиенттер әкелді. 1902 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, ол Тиффани фирмасының барлық ісін басқарды, бірақ шыны өнер бұйымдарын жобалауға және өндіруге көп уақыт бөлді. Томас Эдисонның ұсынысымен, ол қола мен темірден жасалған, немесе мозаикамен әшекейленген көп түсті шыны көлеңкелі электр шамдарын жасауды бастады. Бұл шамдар көптеген сериялар мен түрлерімен шығарылды, олардың әрқайсысы зергерлік бұйымдарға тән қамқорлықпен жасалды. Әрбір өнімге дизайнерлер мен шеберлер тобы еңбек етті. Тиффани шамдары модерн стилінің белгілі бір символына айналды, бірақ Тиффанидің шеберлері керемет терезелер, вазалар және басқа да шыны өнімдерін жасады. Тиффанидің шыны бұйымдары 1900 жылы Парижде өткен Универсалды көрмеде де үлкен жетістікке жетті; оның "Жандардың ұшуы" атты боялған шыны терезесі алтын медальді жеңіп алды. Колумбиялық көрме Тиффани үшін маңызды оқиға болды; оның жобалаған шіркеуі Өнер және өнеркәсіп павильонында қойылды. Тиффани шіркеуі және оның Нью-Йорктегі үйінің терезелерінің бірі қазір Флорида штатының Уинтер-парк қаласындағы Чарльз Хосмер Морс американдық өнер мұражайында сақталады. Америкалық модерн стилінің тағы бір маңызды өкілі – сәулетші Луис Салливан. Салливан американдық заманауи сәулет өнерінің алға қойған дамушыларының бірі болды. Ол Чикаго мектебінің негізін қалаушы, алғашқы көкжайлардың сәулетшісі және Франк Ллойд Райттың ұстазы болды. Оның ең танымал сөзі: «Форма функцияға бағыну керек». Оның ғимараттарының пішіні олардың мақсатына сәйкес қалыптасса, оның әшекейлері американдық модерн стилінің үлгісі болды. 1893 жылы Чикагода өткен Колумбиялық көрмеде, атақты Ақ қаланың неоклассикалық сәулетімен танымал болған ол, өте функционалды Көлік ғимараты үшін керемет модерн стиліндегі кіреберіс жасады. Карсон, Пири, Скотт және Компания ғимаратының (1899) (қазіргі Салливан орталығы) сәулеті өте заманауи және функционалды болғанымен, ол терезелерді стильді гүлдік өрнектермен безендірді. Ол Оватонна, Миннесотадағы Ұлттық фермерлік банк (1907–1908) және Айова штатындағы Гринеллдегі Саудагерлер ұлттық банкі үшін де бірегей әшекейлер ойлап тапты. Ол сәндік формалардың үздірімсіз тербеліске, толқынуға, араласуға және өзгеріске ұшырауы керек деп мәлімдеп, Ар-нувоның ерекше американдық түрін жасады. Ол үлкен дәлдікпен жасалған туындыларды жасады, кейде готикалық және модерн стилін біріктірді.

Жанрлары

Арт-нуво сурет және мүсін өнерінде кездеседі, бірақ архитектура және декоративтік өнерде ең жақсы көрінеді. Ол графикалық өнер саласында, әсіресе плакаттар, интерьер дизайны, металл және шыныдан жасалған өнер туындылары, әшекейлер, жиһаз дизайны, керамика және тоқыма өнімдері үшін өте қолайлы болды.

Плакаттар мен графикалық өнер

Графикалық өнер модерн кезеңінде гүлденді, жаңа баспа технологияларының, әсіресе түсті литографияның арқасында, бұл түсті плакаттарды жаппай өндіруге мүмкіндік берді. Өнер енді галереялар, мұражайлар мен салонмен шектелмеді; оны Париж қабырғаларында, сондай-ақ Еуропа және АҚШ-та таралған суреттелген өнер журналдарында кездестіруге болады. Арт-нуво плакаттарының ең танымал тақырыбы – әйелдер, сұлулық, заманауилық және тартымдылықты бейнелейтін, көбінесе гүлдермен оралып жатқан әйелдер. Ұлыбританияда модерн стиліндегі графикалық өнердің жетекшісі – Обри Бердсли (1872–1898). Ол «Артурдың өлімі» кітабына гравировкаланған иллюстрациялармен, содан кейін Оскар Уайльдтың «Саломе» пьесасының (1893) қара-ақ суреттерімен көзге түсті, бұл оған даңқ әкелді. Сол жылы ол «The Studio» өнер журналы үшін иллюстрациялар мен плакаттар жасауды бастады, бұл Фернан Хнофф сияқты еуропалық суретшілерді Ұлыбританияда танытуға көмектесті. Оның иілген сызықтары мен күрделі гүлдік өрнектері мәтінмен бірге көптеген адамдардың назарын аударды. Швейцариялық француз суретшісі Эжен Грассе (1845–1917) француз модерн плакаттарының алғашқы жасаушыларының бірі болды. Ол 1885 жылы танымал «Le Chat noir» кабаресін безендіруге көмектесті және Париж мерекелеріне арналған алғашқы плакаттарын жасады. 1890 жылы ол Сара Бернхардтың әйгілі плакатын жасады, сондай-ақ көптеген кітап иллюстрацияларын да жасады. Суретші-дизайнерлер Жюль Шерет, Жорж де Фёре және суретші Анри де Тулуз-Лотрек Париж театрлары, кафелері, би залдары мен кабарелері үшін плакаттар жасады. Чех суретшісі Альфонс Муха (1860–1939) 1888 жылы Парижге келді, ал 1895 жылы Викториен Сардудың «Гисмонда» пьесасында актриса Сара Бернхардтың плакатын жасады. Бұл плакаттың сәттілігі Бернхардтың тағы алты пьесасының плакаттарын жасауға келісімшартқа әкелді. Келесі төрт жыл ішінде ол актриса үшін декорациялар, костюмдер, тіпті әшекейлер жасады. Театр плакаттарының табысына сүйене отырып, Муха темекі мен сабыннан бастап, сыра мен печеньеге дейін түрлі өнімдерге арналған плакаттар жасады, барлығында құм сағаты тәрізді дене бітімі бар идеалданған әйел бейнесі бейнеленген. Ол өзінің ерекше стилінде әшекейлерден бастап печенье қораптарына дейін өнімдерді жасауды жалғастырды. Венада графика мен плакаттардың ең өнімді дизайнера – Коломан Мозер (1868–1918) болды, ол Густав Климт пен Йозеф Хоффманмен бірге Сецессия қозғалысына белсенді қатысты және қозғалыстың «Ver Sacrum» журналы үшін иллюстрациялар мен мұқабалар, сондай-ақ картиналар, жиһаз және интерьер жасады.

Шыны өнері

Шыны өнері – модерн стилінде жаңа және сан алуан өрнек табуға мүмкіндік берген құрал болды. Әсіресе Францияда, ашықтық пен мөлдірлік емес сипаттарының жаңа әсерлерін табу үшін көптеген тәжірибелер жүргізілді: гравировка, камео, екі қабаттама және қышқылмен өңдеу – бұл сериялы өндіріске жол ашатын техника. Нанси қаласы француз шыны өнеркәсібінің маңызды орталығына айналды, ал Эмиль Галленің шеберханасы және Огюст пен Антонин Даум басқарған Даум студиясы осы қалада орналасқан еді. Олар Эрнест Буссиер, Анри Берже (суретші) және Амальрик Уолтер сияқты көптеген белгілі дизайнерлермен жұмыс істеді. Олар әртүрлі түсті шыны сынықтарын жартылай дайын бұйымға басып, шыныны қаптаудың жаңа әдісін ойлап тапты. Олар көбінесе Луи Мажорельмен ынтымақтастық жасады, оның үйі мен шеберханасы Нансиде орналасқан еді. Арт-нуво стилінің тағы бір ерекшелігі – тұрғын үйлердегі залдарда гүлдік мотивтермен безендірілген витраждарды қолдану болды. Мұндай көптеген жұмыстарды Вилла Мажорель және басқа да үйлерге терезелер жасаған Жак Грюбер жасаған. Бельгиядағы жетекші фирма – Val Saint Lambert шыны зауыты, ол органикалық және гүлдік пішіндегі вазалар жасады, олардың көпшілігі Филипп Вольферстің жобалары бойынша жасалған. Вольферс металл әшекейлерімен бірге символистік шыныдан жасалған туындыларын жасауымен де танымал болды. Богемия, сол кезде Австро-Венгрия империясының кристалл өндірісімен мәшһүр аймағы, J. & L. Lobmeyr және Joh. Loetz Witwe компаниялары да жаңа бояу техникаларын сынап көрді, нәтижесінде жарық және бай түстер пайда болды. Германияда Карл Кёппинг эксперименттерге жетекшілік етті, ол гүлдер пішіндегі өте нәзік шыны бұйымдарын жасау үшін үрленген шыныны пайдаланды; соншалықты нәзік болғандықтан, бүгінгі күнгі сақталғандары өте аз. Венада Сецессион қозғалысының шыны дизайны Франция мен Бельгияға қарағанда геометриялық сипатқа ие болды; Отто Прутчер – қозғалыстың ең қатаң шыны дизайнері еді. Ұлыбританияда Маргарет Макдональд Маккинтош «Өнер сүйгіштің үйі» атты архитектуралық көрме үшін бірнеше гүлдік витраж дизайндарын жасады. АҚШ-та Луи Комфорт Тиффани және оның дизайнерлері шырақтарымен ерекше танымал болды, олардың шыны реңктерінде әдеттегі гүлдік мотивтер күрделі түрде біріктірілген. Тиффани шамдары 1893 жылы Чикагода өткен Колумбия көрмесінен кейін танымал болды, онда Тиффани өзінің шамдарын византиялық шіркеуге орналастырды. Тиффани шыныға бояу процестерін жан-жақты зерттеді және 1894 жылы Favrile шыны процесін патенттеді, ол металл оксидтерін пайдаланып балқытылған шынының ішкі жағын бояды, нәтижесінде ілгекті әсер пайда болды. Оның шеберханаларында әртүрлі гүлдік дизайндардағы Тиффани шамдарының бірнеше сериялары, сондай-ақ витраждар, экрандар, вазалар және түрлі сәндік заттар шығарылды. Оның туындылары алдымен Германияға, содан кейін Зигфрид Бинг Францияға әкелді, осыдан кейін 1900 жылғы көрменің сәндік сенсациясына айналды. Тиффанидің американдық бәсекелесі Steuben Glass 1903 жылы Фредерик Кардер құрған Нью-Йорк штатының Корнинг қаласында орналасқан. Тағы бір белгілі американдық шыны суретшісі Джон Ла Фардж, ол діни және таза сәндік тақырыптарда күрделі және түрлі-түсті витраждар жасады. Модерн стиліндегі діни ғимараттар туралы мақалада ғибадатханалардағы витраждардың мысалдарына тобуға болады.

Металл өнер

19 ғасырдағы архитектура теоретигі Виолет ле Дюк заманауи ғимараттардың темір қаңқаларын жасырудың орнына көрсетуді жақтаған, бірақ модерн сәулетшілері Виктор Хорта мен Гектор Гимар одан да бір қадам алға басты: олар гүлдер мен өсімдіктерден шабыттанған қисық сызықтармен ғимараттардың ішкі және сыртқы бөліктерін темірмен безендірді. Бұл безендірулер ішкі жағында баспалдақ қоршаулары, шамдар және басқа да бөлшектер, ал сыртқы жағында балкондар мен әшекейлер түрінде көрінді. Бұл модерн сәулетінің ең ерекше белгілерінің біріне айналды. Өсімдік нысандардағы металл безендірулері көп ұзамай күміс бұйымдарда, шамдарда және басқа да сәндік заттарда да пайда болды. Америка Құрама Штаттарында дизайнер Джордж Грант Элмсли Чикаголық архитектор Луи Салливанның ғимараттарының балюстрадалары мен ішкі безендірулері үшін өте күрделі құйма темірден жасалған жобалар құрастырды. Француз және американдық дизайнерлер гүлдер мен өсімдіктерді пайдаланғанда, Джозеф Мария Олбрих және басқа Сецессия суретшілері шайдан құмыралар мен басқа да металл бұйымдарды көбірек геометриялық және қарапайым стильде жасады.

Мүсіндік

Скульптура – модерн суреткерлері үшін тағы бір өрнек түрі болды, кейде керамикамен байланысып жататын. Агатон Леонардтың «Шалбарлы биші» фарфор мүсіні 1900 жылы Париж көрмесінде керамика және скульптура салаларында танылды. Басқа елдердің мүсіншілері де керамикалық мүсіндер жасады: богемиялық Станислав Сучарда мен Ладислав Шалун, бельгиялық Шарль Ван дер Степпен және каталондық Ламберт Эскалер [ca], олар түрлі түсті терракоттан мүсіндер жасады. Сол кездегі тағы бір белгілі мүсінші – Каталониядан шыққан Агусти Керул Субиратс. Ол Испания, Мексика, Аргентина және Кубада мүсіндер жасады. Сәулеттік скульптурада мүсіндер ғана емес, рельефтер де пайдаланылды. Модерн стиліндегі сәулетшілер мен мүсіншілер жануарлар мотивтерінен (көбелектер, тауыс құстары, аққулар, сұрғырлар, жартастар, айдаһарлар, аюлар) шабыттанды. Сондай-ақ атланттар, кариатидтер, путтілер және гаргульдер де қолданылды.

Жиһаз

Арт-нуво дәуіріндегі жиһаз дизайны ғимараттар архитектурасымен тығыз байланысты болды; сәулетшілер жиһазды, кілемдерді, шамдарды, есік тұтқаларын және басқа да сәндік элементтерді көбінесе өздері жобалаған. Жиһаз көбінесе күрделі және қымбат болды, жылтыратылған немесе лакталған сапалы жабын маңызды саналды, ал континенттік үлгілер әдетте өте күрделі, қисық пішіндермен жасалып, өндірісі қымбатқа түсетін. Сонымен қатар, үй иесі бөлменің тұтас стилін бұзбай, жиһазды өзгерте алмайтын немесе басқа стильдегі заттар қоса алмайтын кемшілік те болды. Осы себепті, арт-нуво архитектурасы сәннен шыққанда, жиһаз стилі де көбінесе жоғалып кетті. Францияда жиһаз дизайны мен өндірісінің орталығы Нанси қаласы болды, онда Эмиль Галле мен Луи Мажорель есімді екі белгілі дизайнердің студиялары мен шеберханалары орналасқан, ал 1901 жылы «Өнер индустриясының альянсы» (кейіннен «Нанси мектебі» деп аталды) құрылды. Екі дизайнер де өздерінің құрылымдары мен әшекейлерін табиғаттан алынған формаларға, гүлдер мен жәндіктерге, соның ішінде арт-нуво дизайнында кең таралған құбылмалыға негіздеді. Галле рельефтегі инкрустацияны, пейзаждар немесе поэтикалық сюжеттер түрінде қолдануымен ерекше көзге түсті. Мажорель экзотикалық және қымбат ағаштарды пайдалануымен, сондай-ақ жиһаздарына өсімдіктер мотивтерімен безендірілген қоладан жасалған мүсіндерді бекітуімен танымал болды. Екі дизайнер де өндірістің бастапқы кезеңдерінде машиналарды қолданды, бірақ барлық бұйымдар қолмен аяқталды. Нанси мектебінің тағы бір белгілі жиһаз дизайнерлері – Эжен Валлен мен Эмиль Андре. Екеуі де сәулетшілер болғандықтан, олардың жиһаздары бельгиялық дизайнерлер, мысалы, Орта мен Ван де Вельделердің жиһаздарына ұқсас, аз әшекейленген және иілген өсімдіктер мен гүлдердің пішінін дәлме-дәл қайталайтын. Француз дизайнерлерінің арасында Виоле ле Дюк стиліндегі нео-готикалық үлгілерге еліктеген Анри Беллери Дефонтенс, сондай-ақ өнер саудагері Зигфрид Бингпен бірлесіп француз жиһаз өнеркәсібін жаңа тақырыптармен жаңғыртуға тырысқан Жорж де Фёре, Эжен Гайяр және Эдуард Колонна бар. Олардың туындылары «абстрактілі натурализм», түзу және қисық сызықтардың үйлесімділігі және рококо әсерімен ерекшеленді. Де Фёренің Бинг павильонындағы жиһазы 1900 жылғы Париж көрмесінде алтын медаль жеңіп алды. Француз дизайнерлерінің ең ерекшесі және көркемдігімен көзге түскені – Франсуа Руперт Карабин, ол мүсінші болғандықтан, оның жиһаздарында жалаңаш әйелдердің және символды жануарлардың, әсіресе мысықтардың бейнелері жиі кездеседі, ол арт-нуво элементтерін символизммен үйлестірді. Париждің басқа да белгілі жиһаз дизайнерлері – Шарль Плюме және Александр Шарпентье. Француздық классикалық 18 ғасырлық рококо жиһазының ескі лексикасы мен техникалары жаңа стильде қайта қарастырылды. Континенттік үлгілер әлдеқайда күрделі болды, бұйымның негізгі пішіндерінде де, декоративтік мотивтерде де қисық сызықтар жиі қолданылды. Германияда Питер Беренс және Югендстиль жиһаздары рационалистік болды, геометриялық түзу сызықтармен және бетіне бекітілген әшекейлермен ерекшеленді. Олардың мақсаты француздық арт-нуводан түбірінен өзгеше болды: қарапайым құрылым мен материалдардың қарапайымдығы, арзан және жеңіл өндірілетін жиһаз үшін. Венадағы Винер Векстате дизайнерлері, Отто Вагнер, Йозеф Хоффман, Йозеф Мария Олбрих және Коломан Мозер басшылығымен, осы қағидаларды ұстанды. Жиһаз геометриялық пішіндес болды және аздап әшекейленді, бірақ стилі бойынша ол көбінесе ұлттық тарихи үлгілерге, әсіресе Бидермейер стиліне сәйкес келді. Италия және Испания жиһаз дизайны өз жолын таңдады. Италиялық Карло Бугатти 1902 жылы Турин халықаралық көрмесі үшін боялған пергамент пен мыспен қапталған ағаштан жасалған ерекше «Қабықша» креслосын жасады. Испанияда Антони Гауди мен Модернизм қозғалысының ықпалымен жиһаз дизайнері Гаспар Хомар табиғат формаларынан шабыттанған және каталондық тарихи стильдерге ұқсас туындыларды жасады. Америка Құрама Штаттарында жиһаз дизайны көбінесе суреткерлік өнерден немесе американдық тарихи үлгілерден, декоративті сәннен гөрі шабыт алды. Арт-нуво стиліне тән элементтерді енгізген дизайнерлердің бірі – Нью-Йорк штатының Буффало қаласындағы Чарльз Ролфс. Оның американдық ақ еменнен жасалған жиһаз дизайны кельт және готика өнерінің мотивтерімен әсерленді, ал бұйымдарға бекітілген металл әшекейлерінде арт-нуво элементтері байқалды.

Керамика

Керамика өнері, оның ішінде фаянс, ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде кең көркем керамика қозғалысының аясында модерн суретшілері үшін дамыған тағы бір сала болды. XIX ғасырдың соңында керамика өндірісінде көптеген технологиялық жаңалықтар пайда болды, әсіресе жоғары температурада (grand feu) жасалған, кристалданған және матовый глазурь бар керамика. Сонымен қатар, бұрын жоғалған бірнеше техникалар, мысалы, «қанды сиыр» (sang de boeuf) глазурі қайта жаңғыртылды. Арт-нуво керамикасына дәстүрлі және заманауи жапон және қытай керамикасының ықпалы болды, олардың өсімдік және гүл мотивтері Арт-нуво стиліне өте үйлесімді болды. Францияда суретшілер дәстүрлі тас ыдыс (grès) жасау әдістерін қайта ашты және оларды жаңа мотивтермен қайта ойлап тапты. Нансидегі Эмиль Галле табиғи түстердегі балшықтан жасалған туындыларды жасады, онда өсімдіктер мен жәндіктердің реалистік бейнелері болды. Керамика архитектурада да маңызды жаңа қолданыс тапты: Жюль Лавирот және Гектор Гимар сияқты Арт-нуво архитекторлары ғимараттардың қасбеттерін архитектуралық керамикамен безендіре бастады, олардың көпшілігі Александр Биго фирмасының өнімдері болды, бұл оларға ерекше Арт-нуво мүсіндік келбет берді. Француз Арт-нуво керамикасының пионері – Эрнест Шаплет, оның керамикадағы мансабы отыз жылға созылды. Ол жапон және қытай үлгілерінен шабыттанған тас ыдыстарды жасауды бастады. 1886 жылдан бастап ол суретші Поль Гогенмен бірлесіп, қосымша фигуралары, бірнеше тұтқалары, боялған және жартылай глазурьдалған тас ыдыстардың дизайны бойынша жұмыс істеді, сондай-ақ мүсіншілер Феликс Бракемонд, Жюль Далу және Огюст Роденмен ынтымақтастық жасады. Оның туындылары 1900 жылғы көрмеде үлкен құрметке ие болды. 1900 жылғы Париж көрмесінде ірі ұлттық керамика фирмалары маңызды орын алды: Париждің сыртындағы Manufacture nationale de Sèvres, Германиядағы Nymphenburg, Meissen, Villeroy & Boch және Ұлыбританиядағы Doulton. Басқа да жетекші француз керамиктеріне Таксиле Доат, Пьер Адриен Далпайрат, Эдмонд Лашенал және Огюст Делахерш кірді. Францияда Арт-нуво керамикасы кейде мүсік өнерімен шектесетін. Агатон Леонардтың Manufacture nationale de Sèvres үшін жасаған «Шалбалы биші» фарфор мүсіні 1900 жылғы Париж көрмесінде екі санатта да мойындылыққа ие болды. Венгрияның Печ қаласындағы Золнай фабрикасын 1853 жылы Миклош Золнай (1800–1880) құрды, ал оның ұлы Вильмос Золнай (1828–1900) бас дизайнер Таде Сикорскимен (1852–1940) бірлесіп тас ыдыстар мен басқа да керамикалық бұйымдарды өндірді. 1893 жылы Золнай эозиннен жасалған фарфор бұйымдарын ұсынды. Ол зауытты әлемдік жәрмеңкелерде және халықаралық көрмелерде, соның ішінде 1873 жылғы Венадағы Дүниежүзілік жәрмеңкеде және 1878 жылғы Париж Дүниежүзілік жәрмеңкесінде инновациялық өнімдерін көрсету арқылы әлемдік танымалылыққа жеткізді, онда Золнай Гран-при жүлдесін алды. Мұзға төзімді Золнай ғимараттар безендірулері көптеген ғимараттарда қолданылды, әсіресе Арт-нуво кезеңінде. Керамикалық плиткалар португалиялық Азулежу дәстүрін жалғастырған португалиялық Ару-Нованың ерекше белгісі болды.

Мозаикалар

Мозаиканы әртүрлі бағыттардағы көптеген модерн суретшілері қолданды, әсіресе Каталондық Модернизмде (Hospital de Sant Pau, Palau de la Música Catalana, Casa Lleó Morera және тағы да басқалар). Антони Гауди материалдарды өңдеудің жаңа әдісін ойлап тапты, ол тренкадис деп аталады және керамикалық қалдықтарды пайдаланды. Гүлдік суреттердегі түрлі-түсті майолика плиткалары Отто Вагнердің Венадағы Майолика үйінің (1898) және Ресейдің Абрамцево колониясының ғимараттарының, әсіресе Михаил Врубельдің жұмыстарының ерекше белгісі болды.

Тоқыма және қабырға қағазы

Тоқыма бұйымдар мен қағаз түспаралары стильдің бастапқы кезеңдерінен-ақ модерннің маңызды құралы болды және модерндік интерьердегі қажетті элементтердің бірі еді. Ұлыбританияда Уильям Морристің мата дизайндары өнер және қолөнер қозғалысын, содан кейін модерн қозғалысын дамытуға көмектесті. Көптеген дизайндар Лондондағы «Либерти» дүкені үшін жасалды, ол бұл стильді бүкіл Еуропаға таныстырды. Мұндай дизайнерлердің бірі – «Silver Studio», олар түрлі-түсті стильделген гүлдік өрнектер жасады. Басқа ерекше дизайндар Глазго мектебінен және Маргарет Макдональд Маккинтоштан шықты. Глазго мектебі стильделген жұмыртқалар, геометриялық формалар және «Глазго розасы» сияқты бірнеше ерекше мотивтерді енгізді. Францияда дизайнер Эжен Грассэ 1896 жылы «La Plante et ses applications ornamentales» атты еңбегін жариялады, онда әртүрлі гүлдер мен өсімдіктерге негізделген модерндік дизайндар ұсырылды. Көптеген өрнектер Мюльхауз, Лилль және Лион қалаларындағы ірі француз тоқыма өндірушілері үшін, сондай-ақ Германия мен Бельгия шеберханаларында жасалып, өндірілді. Немец дизайнері Герман Обрист гүлдік өрнектерге, әсіресе цикламенге және гүл сабақтарының иірімдік стиліне (whiplash) маманданған, ол стильдің маңызды мотивіне айналды. Бельгиялық Генри ван де Вельде Брюссельдегі «La Libre Esthéthique» көрмесінде Поль Гоген мен Набилердің символизмінен шабыттанған «La Veillée d'Anges» тоқыма туындысын ұсынды. Нидерландта тоқыма бұйымдары көбінесе Шығыс Индиядағы голланд колонияларының батик өрнектерінен шабыт алды. Халықтық өнер сонымен қатар Орталық Еуропа мен Скандинавияда гобелендер, кілемдер, кестелер мен тоқымаларды жасауға ықпал етті, мысалы Герхард Мунте мен Норвегиядағы Фрида Хансеннің жұмыстарында. Отто Экманның «Бес аққу» дизайны жүзден астам түрлі нұсқада пайда болды. Венгр дизайнері Янош Вашари модерн элементтерін халықтық мотивтермен үйлестірді.

Ұрпақ

"Примитивті әсемдіктер" деп сынға ұшыраған модерн стилі 1911 жылдан кейін ысырап бола бастады. 20 ғасырдағы еуропалық сәулет тарихында 1930 жылдардан бастап 1940 және 1950 жылдар бойы Николаус Певснер, Зигфрид Гидион және Генри Рассел Хитчкок сияқты белгілі тарихшылар модерн стилін ескермеді. Осының салдарынан Певснердің "Еуропалық сәулеттің генийі" кітабының алғашқы нұсқаларында Гектор Гимард және Антони Гауди туралы ешқандай мәлімет болмады. Арт-нувоға арналған алғашқы маңызды зерттемелер 1950 жылдардың соңында Джонни Уотсер еңбектерімен жарық көрді.

Ар деко сәнінің әсері

Модерн стилі – арт-деко стиліне әкелген факторлардың бірі. Бұл стиль шамамен 1910 жылы бірнеше француз дизайнерлерінің жаңа, заманауи стильді құруға бірлескен күш-жігерінің нәтижесінде пайда болды. Себебі, модерн 19 ғасырдың жаңартушылдығы мен эклектизмінің басымдығын бұзып, академиялық қағидаларға қарсы шықты. Оның түрлі көріністері арқылы, ол тарихи үлгілерге тәуелді емес жаңа әшекейлік жүйелерді ойлап тапты: әлемнің көп бөлігінде иілген өсімдік пішіндері, Австрия-Мажарстан мен Ұлыбританияда геометриялық безендіру, ал Солтүстік, Орталық және Шығыс Еуропа елдерінде ұлттық дәстүрлерді жаңаша түсіндіру. Жаңа әшекейлер мен формалармен жаңа стиль жасау идеясы – модерннің арт-деконың тууына қосқан маңызды үлесі болды. Арт-нуводан алынған тағы бір ерекшелік – тұрмыстық сәндік-әсемдікке берілген назар. 1920 жылдардың арт-деко архитектурасы мен дизайнында модерннің нақты егжей-тегжейлі және иілген сызықтары да кездеседі, бірақ олар сәл қарапайымдатылған. Сол сияқты, арт-деко иллюстрацияларында модерн плакаттарында танымал болған жалпақ түстер мен айқын контурлар жиі қолданылады. Көптеген модерн дизайндарымен салыстырғанда, мұнда өсімдік мотивтері нысанға немесе архитектуралық безендіруге өсіп, өзгеріп жатқандай көрінеді, арт-деко туындыларының көпшілігі неоклассицизмге ұқсас, анық композициялық құрылымға ие. Франко-бельгиялық модерннің идеяларынан басқа, Ұлыбритания мен Венадағы геометриялық мотивтер мен көлемдер де әсер етті. Мұндағы гүлдер, спиральдар мен шаршылар арт-деко стиліне өте ұқсас. Чарльз Ренни Маккинтош тіпті кейінгі туындыларында арт-деко формаларын болжады. Стильді ең жақсы болжаған Сецессион туындыларының бірі – Брюссельдегі Стоклет сарайы, оның зиккурат пішіндес тереңдемелері, баспалдақ терезесінің тік тірегі және жалпы қарапайымдылығы мен сәл орнаменті.

Қайта өрлеулер

1960 жылдары постмодернизм пайда болды. Бұл модернизмді (Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қалыпты жағдайды) сұраққа салумен және тарихи стильдердің элементтерін жаңа дизайнға енгізу мен қайта қарастыруды қолдаған қозғалыс еді. 1950 жылдары модерн стиліне қатысты бірнеше халықаралық көрмелер өткізілсе де, 1960 жылдары, әсіресе 1970 жылдары постмодернизмнің дамуымен сәтті жаңару орын алды. Көрмелерден басқа, бұл жаңаруды 1900 жылдардың "гүлдік күш" буынымен байланыстыруға болады, олар гүлдік өрнектерде және сол жылдардың эротикалық түрде "бостандыққа шыққан" өнер тақырыптарында өз өмірлік идеалдарын көріп, оларды қабылдады. Арт-нуво сонымен қатар сол кезеңдегі психоделикалық рок плакаттарының көптеген негізгі шабыт көзі болды. 1960 жылдардағы психоделикалық өнер қозғалысының жетекші өкілдері – Рик Гриффин, Виктор Москозо, Бонни Маклин, Стэнли Маус, Алтон Келли және Уэс Уилсон сияқты Сан-Франциско плакат суретшілері еді. Арт-нуво стиліне тән топырақ түстерімен салыстырғанда, бұл плакаттарда жоғары қаныққан түстердің контрасты және кейде оқуға қиын стилдес жазу қолданылған. Бұл стиль шамамен 1966 жылдан 1972 жылға дейін гүлденді. Алайда, Густав Климттің әйгілі картиналары бүгінде көптеген әсем емес сувенирлерде кездеседі: кеселер, тарелкалар, салфеткалар, кілт сақиналары және т.б. Бұл мәселелі, өйткені китчтің бір анықтамасы – «өнер туындыларын өндірістік масштабта көшіру немесе қайта өндіру, оларды көбейту және коммерциялық түрде пайдалану». «Жұбыну» картинасы сан алуан өлшемдерде және материалдарда басылып шықты. Алфонс Мучаның плакаттары да осыған ұқсас жағдайға тап болды. Арт-нуво стилінен үлкен шабыт алған суретшілердің бірі – австриялық суретші және сәулетші Фриденсрайх Хундертвассер еді. Ол Эгон Шиле, барокко және парсы миниатюрасы, сондай-ақ модерннің иілген өрнектері сияқты көптеген көздерден шабыт алды.