Кіріспе
Француз шыны өнері шебері және жиһаз жасаушы Эмиль Галле (Émile Gallé; 4 мамыр 1846, Нанси – 23 қыркүйек 1904, Нанси) – шынымен жұмыс істеген француз суретшісі және дизайнер. Ол француз модернізмінің маңызды жаңашылдарының бірі саналады. Ол модерн стиліндегі шыны өнер туындыларымен және жиһаздарымен танымал болды, сонымен қатар Францияның Нанси қаласындағы дизайн қозғалысы – Нанси мектебінің негізін қалаушылардың бірі болды.
Émile Gallé (emil ɡale; 4 May 1846 in Nancy – 23 September 1904 in Nancy) was a French artist and designer who worked in glass, and is considered to be one of the major innovators in the French Art Nouveau movement. He was noted for his designs of Art Nouveau glass art and Art Nouveau furniture, and was a founder of the École de Nancy or Nancy School, a movement of design in the city of Nancy, France.
Ерте өмір және білім
Галле 1846 жылғы 4 мамырда Францияның Нанси қаласында дүниеге келді. Оның әкесі, Шарль Галле, 1844 жылы Нансиде қоныстанған шыны және керамика тауартәжірилемесі болды, ал оның қайнағасы Нансиде айна жасаумен айналысатын зауыттың иесі еді. Әкесі анасының отбасылық бизнесін басқарып, гүлдік ою-өрнектермен шыны бұйымдар жасауды бастады. Сонымен қатар, ол қиналған фаянс фабрикасын сатып алып, жаңа өнімдер шығара бастады. Жас Галле Нансидегі Императорлық лицейде философия және табиғаттануды оқыды. Он алты жасында ол әкесінің көмекшісі ретінде отбасылық кәсіпке жұмысқа орналасып, фаянс пен шыныға гүлдер мен эмблемалар салған. Бос уақытында ол француз флорасы туралы негізгі оқулықтардың авторы, Нансидің ботаникалық бағының директоры Д.А. Годронмен бірге оқып, білікті ботаник болды. Ол аймақтан, сондай-ақ Италия мен Швейцариядан өсімдіктер жинады. Ол сурет салу және сызу курстарында оқып, көптеген өсімдіктердің, гүлдердің, жануарлардың және жәндіктердің суреттерін жасады, олар әшекейлеу нысандарына айналды. Он алты жасында ол Нансидегі лицейді бітіріп, 1862-1866 жылдары Германияның Веймар қаласына философия, ботаника, мүсін және сурет салу білімін жетілдіру үшін барды. 1866 жылы отбасылық бизнесті мұраға алуға дайындалу үшін ол Мейсенталдағы Бургун мен Шверердің шыны зауытында шәкірт болып жұмыс істеді және шыны өндірісінің химиясын жан-жақты зерттеді. Сент-Клемонттағы отбасылық фабрика үшін жасалған оның алғашқы шыны және фаянс туындыларының бір бөлігі 1867 жылғы Париждің Халықаралық көрмесінде қойылды. 1870 жылдың басында ол отбасылық кәсіпорын үшін жануарлардың суреттерімен әшекейленген ыдыс-аяқ жиынтығын жасады. Осы кезеңде ол романтикалық "трубадур" стиліндегі суретші, мүсінші және гравер Виктор Прувемен танысты, ол Нанси мектебіндегі болашақ серігі болды. 1870 жылы ол Франко-прусс соғысына қатысып, 1871 жылы француздардың ауыр жеңілісінен кейін демобилизацияланды, сондай-ақ Франция Германияға Лотарингия провинциясының көп бөлігін, оның ішінде шәкірттікке өткен Мейсенталды жоғалтты. Содан кейін Лотарингия кресі, аймақтың патриоттық символы, оның көптеген өнер туындыларындағы қолтаңбасының бір бөлігіне айналды. Демобилизациядан кейін Галле Лондонға барып, Франция өнерінің көрмесінде әкесін өкілдік етті, содан кейін Парижге барды, онда бірнеше ай тұрып, Лувр мен Клуни мұражайларын аралап, ежелгі Египет өнерінің үлгілерін, римдік шыны бұйымдарын және керамиканы, әсіресе ертедегі исламдық эмальді шыныны зерттеді, бұл техника оның кейінгі жұмысына әсер етті. Швейцария мен Италияға сапар шеккеннен кейін ол Нансиге оралып, шыны фабрикасында жеке шеберханасын құрды. Әкесі Шарль компанияның басшысы болып қала берді, бірақ Эмиль біртіндеп дизайн мен өндірісті өз қолына алды. 1873 жылы ол Ла Гаренне ("қоян ордасы") деп аталатын үш қабатты неоклассикалық үйде тұра бастады, бұл үйді оның әкесі салған және бақтармен қоршалған.
Компания басшысы және халықаралық табысы
1874 жылы ағасы Галле отбасылық бизнесті, «Галле Рейнмер» үйін Эмильге тапсырды. Келесі жылы Эмиль Генриетта Гриммге үйленді және жылдар бойы саяхаттағаннан кейін Нансиде тұрақты қоныстанды. Ол фаянс және шыны өндірісінің бөлімдерін қайта құрып, ұйымдастырды, ал 1883 жылы жиһаз жасау үшін шыны мен фаянс өндірісіне арналған жаңа және кеңірек шеберханалар салды. 1889 жылға қарай оның үш жүзден астам қызметкері болды. Оның жеке кабинеті мен студиясы кешеннің орталық бөлігінде орналасқан. Ол дизайнерлерді өзі даярлады және оларға өзінің сарайының бағында салған гүлдердің акварель суреттерін жіберді. Галле дизайнерлеріне үлгі ретінде тек нағыз гүлдер мен өсімдіктерді пайдалануды бұйырды, бірақ олар соңғы дизайнды жасау кезінде белгілі бір еркіндікке ие бола берді. Ол 1889 жылы: «Флора мен фаунадан алынған үлгілерге басымдық беру қажет, сонымен бірге оларға еркін өрнек беру керек» деп жазды. Галле өзінің қызметін кеңейтуді жалғастырды. 1885 жылы ол Парижде 12 Rue Richter мекенжайындағы алғашқы дүкенін ашты, одан кейін Франкфурт-на-Майне және Лондонда тағы дүкендер ашты. Ол сондай-ақ халықаралық көрмелерге белсенді қатысты; 1878 жылғы Париж Бүкіләлемдік көрмесінде оның павильоны отыз метрлік болды, 1893 жылғы Чикагодағы Колумбия Бүкіләлемдік көрмесі және әсіресе 1900 жылғы Париж Бүкіләлемдік көрмесі – оның даңқының шыңы болды. Көрмедегі еңбегі үшін ол екі үлкен сыйлық, алтын медаль және Құрмет Легионының командирі атағымен марапатталды.
Кейінгі жылдар
1901 жылы Галле жаңа стильдегі Нанси суретшілерінің ұйымы – Нанси мектебінің негізін қалаушы және бірінші президенті болды. Нансидегі өнерді дамыту мақсатымен құрылған ұйымда шыны жасаушы Антонин Даум, жиһаз жасаушы Луи Мажорель және Евгений Валлин вице-президенттер болып тағайындалды. Оның көптеген белгілі демеушілері болды, соның ішінде Эдмонд Джеймс де Ротшильд, және оның туындылары мұражайларға сатып алынды. Оның еңбектерін басқа шыны және керамика фирмалары үлгі етіп алды. Кейінгі жұмыстарының көп бөлігі символизмді қолданып, қақтығысты бейнеледі. «Фиори Оскури» деп аталатын бір вазаға ол Роберт де Монтескюдің сөздерін қашап жазды: «Мен әр нәрсенің формасы өзгеретін, жарық пен қараңғылық күресетін сәтті жақсы көремін». Ол қоғамдық мәселелерге белсенді түрде қатысты. Виктор Проувемен бірге жұмысшыларға университет деңгейіндегі білім беретін Нанси халық университетін құрды. Ол Франция Адам құқықтары лигасының Нанси бөлімшесінің қазынашысы болды және 1898 жылы өзінің бизнесіне қауіп тудырса да, Альфред Дрейфустың қорғанына белсенді түрде араласушылардың бірі болды. Ол румыниялық еврейлерді де ашық қорғады, Ұлыбританиядағы ирландтық католиктерді қолдады және ирландтық көтерілісінің көшбасшыларының бірі Уильям О’Брайенді жақтады. 1904 жылы оның денсаулығы нашарлады. Оған лейкемия диагнозы қойылды және 1904 жылдың 23 қыркүйегінде қайтыс болды. Оның күйеу баласы, Нанси университетінің профессоры Педризет фирманы басқаруды өз қолына алды, бірақ жаңа басшылық жаңа стильдерге ілесе алмады, нәтижесінде фирма 1931 жылы жабылды. Оның алғашқы студиясының ағаштан жасалған есігі ғана сақталған, қазір ол Нанси мектебінің мұражайының бағында орналасқан. Галле өнер туралы «Écrits pour l'art 1884–89» («Өнер туралы жазбалар 1884–89») атты кітап жазды, ол 1908 жылы, оның өлімінен кейін жарық көрді.
Қаптамалы шыны, камео шыны және эмальді шыны
Қабатталған шыны және камео шыны – Галле жиі қолданған екі техника болды. Қабатталған шыны әртүрлі түсті екі шыны қабатынан жасалып, ыстық арқылы біріктірілді. Алғашқы қабат суық күйде жасалады. Ол аяқталғаннан және салқындатылғаннан кейін екінші қабат бірінші қабаттың ішіне үрленеді. Мұндай әдіс бірнеше қабатты шыны жасау үшін қайталана берілуі мүмкін. Камео шыны – қабатталған шыныны безендіру тәсілі. Екі немесе одан көп түсті қабатталған шыны алмаз дискімен кесіліп немесе қышқылмен өрнектелген, соның арқасында төменгі қабаттың түстері көрініп, әсем сурет пайда болатын. Эмальды шыны металл оксидтерімен боялған эмальдарды щеткамен сыртына жағу арқылы безендірілді.
Шыны макеттері мен патинацияланған шыны
Галле шыны өнерінің жаңа әдістерін үнемі тәжірибелеп отырды. Оның маңызды жаңалықтарының бірі – шыны инкрустациясы, яки затқа шыны қабаттарын жағу. Ол ыстық шыныға жұқа боялған шыны табақшаларын бекітетін. Ол қабаттарды біріктіре немесе жаба алатын, осылай шексіз қабаттар мен түстерді қосатын. Бұл техниканы Ренессанс кезеңінде венециялықтар қолданған, бірақ Галле оны одан да әрі жетілдірді. Бұл оған дерлік шексіз вариациялар жасауға мүмкіндік бергенімен, үлкен қиындықтар да туғызды, себебі әр жаңа қабат үшін шыныны қайта қыздыру қажет еді және ол оңай жарылуы мүмкін еді. Тағы бір қиындық – шыны массасының шаңмен, күлмен немесе басқа материалдармен ластануынан туындаған ақаулар мен кемшіліктердің пайда болуы, осыны шыны шеберлері «көпіршіктер», «май» немесе «жіптер» деп атады. Галле осы кемшіліктерді пайдалануға шешім қабылдады. Ол патенттік өтінішіне былай деп жазды: «Осындай ақауларды байқағаннан кейін, мен оларды декоративтік құрал ретінде қолдану идеясына келдім, бұл маған әсерді әртүрлі жолдармен қолданып, «патина» деп аталатын толығымен жаңа әшекейлеу түрін алуға мүмкіндік берді». Галле ыстық шыны бетіне шаң себуді ұсынды, бұл мата, қалың торы немесе басқа текстуралар сияқты көрінеді. Ол бетін гравюра, құм ату және дөңгелекпен кесу арқылы одан әрі безендіруді, сондай-ақ осы патинаға немесе сыртқы қабатқа ыстық шыны сынықтарын енгізуді ұсынды. Соңғы нәтиже мөлдір немесе патиналанған кристалдың жұқа қабатымен жабылады.
Түстер
Галле түсті шыны жасау және пайдалануда ерекше жаңашыл болды. 1878 жылдан бастап ол шыныны аз мөлшердегі кобальт оксидімен бояп, нәзік сапфир реңін шығарды, оны "Clair de lune" немесе "ай сәулесі" деп атады. Кейде оны кобальт көгілдірімен жабатын. Бұл әдіс басқа шыны өндірушілер тарапынан, әсіресе Германия мен Англияда кеңінен қолданылды, онда оны "Mondschein" немесе "ай сәулесі" деп атады. Ол "күміс пен күкірт негізіндегі сары түстер, кейбір ілгекті қоңыр және жасыл түстер, мыс пен темірмен жасалған тауыс көгілдірі, күкірт пен катехудан алынған қоңыр түстер" жасағанын жазды. Ол сондай-ақ, аса қара көлеңкелер беретін таллий мен иридий сияқты сирек металдарды сынап көрді. Оның ең түпнұсқа және ерекше түстері – марганецпен жасалған терең қызғылт түс, көбінесе опал негізде; 1889 жылы ол жасаған селен немесе мыспен жасалған қызғылт түс; және үш немесе төрт қабатқа жабылып, ерекше тереңдік пен түстің байлығын беретін хроммен жасалған жасыл түс. Оның стилі, натурализмге және гүлдік мотивтерге баса назар аударуымен, жаңадан пайда болған модерн қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Оның алғашқы жұмыстары эмальмен безендірілген мөлдір шыныдан жасалған, бірақ ол көп ұзамай өсімдік мотивтерімен қашап жасалған немесе оюланған, ауыр, мөлдір емес шыныдан тұратын, көбінесе екі немесе одан да көп түсті камео шыныға ұқсас өзіндік стильге көшті. Ол өз жұмысына металл фольгалар мен ауа көпіршіктері сияқты тәжірибелік әдістерді енгізуді жалғастырды, сондай-ақ өзінің және басқа суретшілердің дизайндарын жаппай өндіру үшін шеберхана құру арқылы шыны өнеркәсібін қайта жандандырды.
Гүлдер
Оның көптеген шыны жұмыстары, әсіресе вазалар, гүлдерден шабыттанды және олардың аттары гүлдермен байланысты. Ол жанынан табылмайтын ботаник болған және үлкен гүл бақшасын өз үйінің алдында модельдердің көзі ретінде ұстаған. Ол суретшілерінен бейнелеген кезде нақты өсімдіктерді үлгі ретінде пайдалануды талап еткен. Гүлдер Галле үшін күшті символдық мағынаға ие болған. Ол 1893 жылы былай деп жазған: Әйгілі Пауылдың сөзіне сәйкес, әр гүл мен жемістің өзіндік символдық мағынасы бар: зәйтүн жапырағы – бейбітшілік, бидай – қайырымдылық және игілік; жүзім – Евхаристия символы; инжір – жомарттық; Вероника гүлі – адалдық, мирт – қуаныш, нарцисс – табиғаттағы көктем және т.б.
Жәндіктер мен теңіз асты әлемдері
Оның туындыларында табиғи мотивтер әрдайым болды. Гүлдер, өсімдіктер, жәндіктер және теңіз мекендеушілері жиі бейнеленді; ол балықтар мен басқа да жануарларға толы сияқты көрінетін вазалар жасады, сондай-ақ түрлі-түсті стрекозалар мен басқа да жәндіктерге толы орман көріністері бар вазалар да жасады.
Жиһаз
Галле 1885 жылы вазаларына оюлы тұғырлар жасау үшін экзотикалық ағаштар іздеген кезде ағашқа қызығушылық танытты. Ол әлемнің түкпір-түкпіріндегі колониялардан Еуропаға әкелінген ағаштардың ерекше түрлі түстері мен жарқыраған қасиеттеріне тәнті болды. Бір жыл ішінде ол жеке жиһаз шеберханасын құрып, тәжірибелі ағаш шеберлерін, мүсіншілерді, лакшыларды, маркетри өнерінде шебер мамандарды, сондай-ақ қосқыштар, құлыптар және басқа да аппараттарды жасау үшін қола мен темірмен жұмыс істейтін қолөнершілерді жұмысқа алды. Оған Виктор Пруве сияқты тәжірибелі серіктестер көмектесті. Өнер және қолөнер қозғалысының кейбір дизайнерлерінен өзгеше, ол соңғы өнімнің сапасын төмендетпесе, өндірісті жылдамдату үшін машина құралдарын пайдалануға дайын болды. Ол тәжірибелер жасап, құлыптарды оюмен безендіріп, қола патиналарын қолданып, қалаған түсіне ие болу үшін құлыптарды қыздырды. Ол алты жүз түрлі ағаштан тұратын коллекция құрды, осылайша маркетри шеберлері қалаған түс, реңк және ағаш талшықтарының тонндарын дәлме-дәл шығара алды. 1889 жылы ол Париждегі Дүниежүзілік көрмеде жиһаздарының өте сәтті көрмесін ұйымдастырды. Ол жиһаз дизайнына қатысты шабытын "Табиғаттан нәр алған заманауи жиһаз" атты ұзақ мақаласында сипаттады, ол 1900 жылғы қараша-желтоқсан айларындағы «Декоративті өнерлер журналында» жарияланды. Ол нағыз сұлулықты «мінезсіз әдеміліктің жалғандығы мен қарапайымдылығын қабылдаудан немесе рухсыз байлықтан» ешқашан таба алмайтынын айтты. Ол оны тек табиғаттың құрылымдық және сызықтық өсу принциптерін толыққанды қолдану арқылы табуға болатынын дәлелдеді. Осы доктринаға сәйкес, оның жиһазының әрбір бөлшегі мен мотиві тікелей табиғаттан алынған.
Керамика және қыш бұйымдары
Галледің алғашқы керамикасы көбінесе дәстүрлі гүлдік суреттері бар табақтар мен вазалардан тұрды. Галленің фаянсы, яғни жылтырланған қыш ыдыстары, оның шыны бұйымдарына қарағанда сирек жақсы техникалық сапаға және атаққа ие болды. 1892 жылдан кейін ол оны көбінесе жасауды тоқтатты. Дегенмен, оларда оның шынысындағыдай сондай қиял мен ерекшелік көп болды. Галленің керамикасы мен жылтырланған қыш ыдыстары көбінесе нағыз жерге ұқсайтын, топырақты қоңыр түстерді пайдаланып, үстіне жапырақтар мен жәндіктер бейнеленген.