Кіріспе

Дизайн қозғалысы (шамамен 1880–1920) – өнер және дизайн қозғалысы.

Өнер және қолөнер қозғалысы – Британ аралдарында ең ерте және толыққанды дамыған, кейін Британ империясы және Еуропа мен Американың басқа бөліктеріне тараған сәндік және бейнелеу өнеріндегі халықаралық үрдіс. Декоративтік өнердің нашарлап бара жатқандығы мен оның өндірілген жағдайларына наразылық ретінде туған бұл қозғалыс, шамамен 1880–1920 жылдар аралығында Еуропа мен Солтүстік Америкада гүлденді. Кейбір зерттеушілер оны кейіннен модерн деп аталған британдық стильдің бастауы деп санайды. Басқалары оны Англиядағы модерннің көрінісі деп есептейді. Ал үшіншілері Өнер және қолөнерді модернге қарама-қарсы деп қарастырады. Өнер және қолөнер, модерннің темір сияқты өнеркәсіптік материалдарды пайдалануын сынға алды. Модерн суретшілері үшін Өнер және қолөнердің идеалдары өзімен қайшылықты болды: «Өнер және қолөнер қозғалысының қолөнер шеңберіне сығылып қалуы, әрі сәндік суретшінің мәртебесінің өсуімен, әрі Уильям Моррис жариялаған «халық үшін және халықтан» өнердің демократиялық қағидасымен үйлеспеді». Мысалы, Генри ван де Вельде Өнер және қолөнердің әлеуметтік мағынасын түсінгенмен, оның толыққанды ізбасары болған жоқ. Ол одан бас тартып, оны өткен заманға жатпайтын және қияли арманға толы деп санады. Жапонияда ол 1920 жылдары Мингэй қозғалысы ретінде пайда болды. Ол дәстүрлі қолөнерді ұстанып, көбінесе ортағасырлық, романтикалық немесе халықтық безендіру стильдерін қолданды. Ол экономикалық және әлеуметтік реформаларды жақтады және индустрияға қарсы бағытталды. 1930 жылдары модернизм оны ығыстырғанға дейін, бұл қозғалыс Еуропа өнеріне зор әсер етті, бірақ оның негізіндегі принциптер мен стиль Англияда кем дегенде 20 жыл бойы дамып келді. Ол тарихшы Томас Карлайлдың, өнер сыншысы Джон Раскиннің және дизайнер Уильям Морристің идеяларымен шабыттанды. Шотландияда ол Чарльз Ренни Макинтош сияқты көрнекті тұлғалармен байланысты. Виолет ле Дюктың табиғат және готикалық өнер туралы еңбектері де Өнер және қолөнер қозғалысының эстетикасында маңызды рөл атқарады.

Жобалау реформасы

Өнер және қолөнер қозғалысы 19-ғасырдың ортасында Ұлыбританияда дизайн мен безендіруді реформалауға жасалған тытырудың нәтижесінде пайда болды. Бұл машиналар мен фабрика өндірісімен байланысты стандарттардың төмендеуіне қарсы болған реформаторлардың реакциясы еді. Олардың сын-пікірлері 1851 жылғы Ұлы көрменің экспонаттарында көрінді, оларды олар тым әшекейлі, жасанды және қолданылған материалдардың ерекшеліктерін ескермейтін деп санады. Көркемөнер тарихшысы Николаус Певснердің айтуынша, көрмедегі экспонаттар "үлгілер жасаудағы беттің тұтастығы сияқты негізгі қажеттіліктің жоқтығын" және "детальдардағы әдепсіздікті" көрсетті. Олардың барлығы шектен тыс әшекейлеуге, қолдануға келмейтін немесе нашар жасалған заттарға қарсы болды. Көрмені ұйымдастырушылар "экспонаттарды бірауызды түрде айыптады". Мысалы, Оуэн Джонс "архитектор, жиһаз жасаушы, қағаз бояушы, тоқымашы, калико басушы және қыш құмырашы" "сұлулықсыз жаңалықты немесе ақыл-парасатсыз сұлулықты" жасады деп шағымданды. Өндірістік тауарларға жасалған бұл сын-тексерулерден кейін жазушылар дизайнның дұрыс принциптерін баяндайтын бірнеше жарияланымдар шықты. Ричард Редгрейвтің "Дизайн жөніндегі қосымша есеп" (1852) дизайн мен әшекейлеу принциптерін талдап, "декорацияны қолдануда логикалық көзқарас қажеттігін" жеткізді. Осыған ұқсас басқа да еңбектер жарық көрді, мысалы, Уайеттің "XIX ғасырдың өнеркәсіптік өнері" (1853), Готфрид Семпердің "Ғылым, өнеркәсіп және өнер" (1852), Ральф Ворнумның "Бейнелеу талдауы" (1856), Редгрейвтің "Дизайн нұсқаулығы" (1876) және Джонстың "Бейнелеу грамматикасы" (1856). "Бейнелеу грамматикасы" ерекше ықпалды болды, студенттік жүлде ретінде кеңінен таратылып, 1910 жылға дейін тоғыз рет қайта басылды. Джонс орнаменттың "безендірілген нәрсеге екінші орында болуы керек" екенін, "орнамент пен безендірілген нәрсе арасында үйлесім болуы керек" екенін және обои мен кілемдерде "жазық немесе тегіс ештеңені еске түсірмейтін" ешқандай сурет болмауы керек екенін мәлімдеді. Ұлы көрменің матасы немесе қабырға қағазы мүмкіндігінше шынайы көріну үшін табиғи мотивтермен безендірілуі мүмкін, ал бұл жазушылар тегіс және қарапайым табиғи мотивтерді жақтады. Редгрейв "стиль" алдымен сапалы құрылысты, содан кейін қолданылған материалдардың сапасын білуді талап ететінін айтты. "Сәндік элементтерге қарағанда пайдалылық басым болуы керек". Алайда, 19-ғасырдың ортасындағы дизайн реформаторлары Өнер және қолөнер қозғалысының дизайнерлері сияқты шалқая бермеді. Олар құрылысқа қарағанда әшекейлеуге көбірек мән берді, өндіріс әдістерін толыққанды түсінбеді және өндірістік әдістерді сынға алмады. Керісінше, Өнер және қолөнер қозғалысы дизайн реформасымен қатар әлеуметтік реформа қозғалысы болды және оның жетекші өкілдері екеуін ажыратпады.

А. В. Н. Пугин

Бұл қозғалыстың кейбір идеяларын архитектурадағы готикалық жаңғырудың жетекшісі Аугуст Пугин (1812–1852) болжаған болатын. Мысалы, ол материалға, құрылымға және функцияға адалдықты жақтады, дәл сол сияқты Өнер және қолөнер шеберлері де жақтады. Қалалардың кеңінен таралуы және кедейлерге қатысты қарау тәсілі сияқты тенденциялар Раскин, Моррис және Өнер және қолөнер қозғалысы үшін бәрінен бұрын қалыпты жағдайға айналды. Оның "Контрастар" (1836) кітабы нашар заманауи ғимараттар мен қала құрылысының мысалдарына, ортағасырлық жақсы үлгілерге қарама-қарсы мысалдар келтірді. Оның биографы Розмари Хилл, ол "архитектурадағы шеберлік пен дәстүрдің маңыздылығы туралы, іштей, ғасырдың соңына дейін және Раскин мен Морристің бірлескен күш-жігерімен толыққандай түсіндірілетін қорытындыға келгенін" айтады. Ол 1841 жылы ғимарат үшін көрсеткен қарапайым жиһазын – "құрақ орындықтар, емен үстелдер" – "Өнер және қолөнер интерьерінің бастамасы" деп сипаттайды. Раскин ұлттың моральдық және әлеуметтік денсаулығын оның архитектурасының сапасымен және еңбегінің сипатымен байланыстырды. Раскин өнеркәсіптік революцияда құрылған механикаландырылған өндіріс пен еңбек бөлінісін "құлдық еңбек" деп санады және салауатты, адал қоғамның өзі жасаған нәрселерді жобалайтын тәуелсіз жұмысшыларға мұқтаж екенін ойлады. Ол фабрикада жасалған жұмыстарды "адалдықсыз" деп есептеді, ал қолөнер мен шеберлік еңбекпен бірге мәртебелілікке ие екенін айтты. Көркемдік тұрғыдан Раскинге оның барлық шәкірттерін үйреткен замандасы Виолет ле Дюк үлкен әсер етті. Бір шәкіртіне жазған хатында Раскин: "Бір ғана құнды кітап бар, ол – Виолет ле Дюк сөздігі. Барлығы француз тілін үйренуі керек" деп жазды. Ал кейбір мәліметтерге сәйкес, 1860 жылы Раскиннің Өнер және қолөнерге әсері Виолет ле Дюкпен ығыстырылды. Оның ізбасарлары өнеркәсіптік өндіріске қарағанда қолөнер өндірісін артық көріп, дәстүрлі дағдылардың жоғалуына алаңдады, бірақ олар машиналардың өзінен гөрі фабрика жүйесінің салдарынан көбірек уайымдады. Уильям Морристің "қолөнер" идеясы, еңбек бөлінісінсіз жұмыс жасауды, ешқандай машинасыз жұмыс жасауды емес, білдірді.

Уильям Моррис

Уильям Моррис (1834–1896) – 19 ғасырдың соңындағы дизайн саласындағы аса көрнекті тұлға және Өнер және қолөнер қозғалысының басты ықпал етушісі. Қозғалыстың эстетикалық және әлеуметтік көзқарастары 1850 жылдары оның қалыптастырған идеяларынан өркендеді. Ол Оксфорд университетінің студенттері тобымен, оның ішінде Эдвард Берн-Джонспен бірге романтикалық әдебиетке құштарлығын әлеуметтік реформаға ұмтылысымен үйлестірді. Джон Уильям Маккейл «Карлайлдың «Өткен мен қазіргі» еңбегі Рускиннің «Қазіргі заманғы суретшілер» еңбегімен бірге шабыттандыратын және абсолюттік шындық ретінде танылды» деп атап өтті. Малоридің «Морте д’Артур» туындысы олардың ерте стильдеріне үлгі берді. Берн-Джонстың сөзімен айтқанда, олар «заманға қарсы қасиетті соғыс ашуға» ниеттенді. Моррис түрлі қолөнерлермен тәжірибе жасап, жиһаз бен интерьерлерді жобалай бастады. Ол өндіріс пен дизайнға жеке қатысты, бұл Өнер және қолөнер қозғалысының ерекшелігі болды. Раскин дизайнның интеллектуалды процесін физикалық еңбекпен байланыстырудан айырғанның әлеуметтік және эстетикалық зиян екенін дәлелдеді. Моррис бұл ойды одан әрі дамытып, өзінің шеберханаларында жұмыс бастамас бұрын тиісті техника мен материалдарды жеке меңгергенін қатыстырып, «адамның лайықты, шығармашылық еңбегі болмаса, ол өмірден өзгешеленіп қалады» деді. 1861 жылы Моррис жиһаз бен сәндік заттарды коммерциялық жолмен жасауды бастады, оның дизайндары ортағасырлық стильдерге негізделген, батыл формалар мен жарқын түстерді пайдаланды. Оның өрнектері флора мен фаунаға құрылған, ал өнімдері британдық ауылдық жерлердің дәстүрлі, үй шаруашылық өнерінен шабыт алды. Кейбіреулері материалдардың және шебердің еңбегінің сұлулығын көрсету үшін әдейі аяқталмаған күйде қалдырылды, осылайша рустикалық көрініс жасалды. Моррис үйдің сәніндегі барлық өнер түрлерін біріктіруге ұмтылды, табиғатқа және форманың қарапайымдылығына баса мән берді.

Әлеуметтік және жобалау принциптері

АҚШ-тағы әріптестерінен өзгеше, Ұлыбританиядағы өнер және қолөнер шеберлерінің көпшілігі машиналарға қатысты күшті, бірақ дәйді келмейтін, теріс сезімдерге ие болды. Олар «шеберді» бостандыққа, шығармашылыққа және қол еңбегіне қабілетті деп есептесе, «машинаны» жансыз, қайта-қайталамалы және адамдық емес деп санады. Осы қарама-қарсы кескіндердің бастауы Джон Раскиннің (1819–1900) «Венеция тастары» атты кітабында жатыр. Бұл Венецияның архитектуралық тарихы болып табылады және өнер мен қолөнер дизайнерлері үнемі қайта оралатын қазіргі индустриализмді қатты сынап көрсеткен. Машинаға деген сенімсіздік 1900 жылдар шамасында индустриалды әлемге қарсы бет бұрған көптеген шағын шеберханалардың себебі болды. Олар өндіріске дейінгі технологияларды қолданып, өздері «қолөнер» деп атаған бұйымдар жасады. — Алан Кроуфорд, «В. А. С. Бенсон, машиналар және Ұлыбританиядағы өнер және қолөнер қозғалысы»

Өнеркәсіптің сын-пікірлері

Уильям Моррис Раскиннің өнеркәсіптік қоғамды сынауымен келісті және әр түрлі уақытта заманауи фабриканы, машиналардың қолданылуын, еңбек бөлінісін, капитализмді және дәстүрлі қолөнер әдістерінің жоғалуын сынады. Бірақ оның машиналарға қатысты көзқарасы тұрақсыз болды. Ол бір кезде машинамен өндіріс "мүлдем жамандық" екенін айтты, ал Моррис "шынайы қоғамда", онда сәндік заттар да, арзан бұйымдар да жасалмайтын жерде, машиналарды жақсартуға және еңбек сағаттарын азайтуға болады деді. Фиона Маккарти "Ганди сияқты кейінгі фанатиктерден айырмашылығы, Уильям Моррис машиналар қажетті сапаны шығарғанша, машиналарды қолдануға ешқандай қарсылық білдірмеді" дейді. Моррис суретшінің қолмен жұмыс істейтін шебер-дизайнер болуы керек деп талап етті. Ол өзінің Гильдиясы мен Қолөнер мектебінің гильдиясын заманауи өндіріс әдістеріне қарсы қойғаннан кейін, "Заманауи өркениет машиналарға негізделгенін" мойындады. (Қолданысқа қатысты қосымшаны қараңыз.) Моррис және оның ізбасарлары қазіргі заманғы өнеркәсіпке байланысты еңбек бөлінісінің ұнамсыз екенін санады, бірақ әр дизайнды дизайнердің өзі қаншалықты жүзеге асыруы керек деген мәселе пікірталас пен келіспеушілік тудырды. Өнер және қолөнердің барлық шеберлері тауар жасаудың барлық кезеңдерін өздері орындаған жоқ, және тек жиырмасыншы ғасырда ғана бұл қолөнердің анықтамасы үшін маңызды болды. Моррис көптеген қолөнерлерде (тоқыма, бояу, баспа, каллиграфия және кестелеу сияқты) өзі тәжірибе жинағанымен, ол өзінің фабрикасындағы дизайнер мен орындаушының бөлінуін мәселе деп санамады. Морриске жақын саяси одақтасы Уолтер Крейн еңбек бөлінісіне моральдық және көркемдік тұрғыдан наразылық білдірді және жобалау мен жасау бір қолдан болуы керек деп қатты жақтады. Крейннің досы және замандасы Льюис Форман Дей, Крейн сияқты Морриске деген құрметімен бірге, Крейнмен келіспеді. Ол дизайн мен орындаудың ажыратылуы заманауи әлемде ғана емес, сонымен қатар осы мамандық ғана дизайнның ең жақсы және жасаудың ең жақсы деңгейін қамтамасыз етеді деп ойлады. Өнер және қолөнер көрмесінің негізін қалаушыларының көпшілігі дизайнердің сонымен қатар жасаушы болуы керек деп талап етті. 1950 жылдары Питер Флауд былай деп жазды: "Қоғамның негізін қалаушылар ешқашан өздерінің жобаларын орындаған жоқ, бірақ оларды әрдайым коммерциялық фирмаларға тапсырды". Дизайнердің жасаушы болуы және жасаушының дизайнер болуы туралы идея "Моррис немесе ертедегі Өнер және қолөнер ілімінен емес, [жиырмасыншы] ғасырдың бірінші онжылдығында В. Р. Летаби сияқты адамдар жасаған екінші буынның дамыту доктринасынан туындады". Ауылдық өмір салты, бау-бақша қалалары қозғалысы және халық әндерінің қайта жаңғыруы. Олардың барлығын "Қарапайым өмір" идеясы байланыстыратын. Еуропа континентінде бұл қозғалысты құрылыс, қолданбалы өнер, үй дизайны және киім-кешекте ұлттық дәстүрлерді сақтаумен байланыстырды.

Даму

Морристің дизайны тез танымал болды, оның компаниясының жұмысы 1862 жылы Лондондағы Халықаралық көрмеде көрсетілді. Бұл жұмыстың көп бөлігі тікелей Виолет ле Дюк сөздігінен шабыттанды. Morris & Co компаниясының алғашқы жұмыстарының көпшілігі шіркеулер үшін жасалды, және Моррис Сент-Джеймс сарайы мен Оңтүстік Кенсингтон мұражайында (қазіргі Виктория және Альберт мұражайында) маңызды интерьер дизайнына тапсырыстарды жеңіп алды. Кейіннен оның жұмысы демократиялық өнерді құруға деген ниетіне қарамастан, орта және жоғарғы таптар арасында танымал болды. 19 ғасырдың соңында үйлер мен тұрмыстық интерьердегі өнер және қолөнер дизайны Ұлыбританияда басым стильге айналды, дәстүрлі өнеркәсіптік әдістермен жасалған өнімдерде көшірілді. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында өнер және қолөнер идеяларының таралуы көптеген қауымдастықтар мен қолөнер қауымдастықтарының құрылуына әкелді, бірақ Моррис сол кезде социализмпен айналысқандықтан олармен көп қатыспады. Ұлыбританияда жүз отыз өнер және қолөнер ұйымы құрылды, олардың көпшілігі 1895 және 1905 жылдар аралығында құрылды. 1881 жылы Эглантине Луиза Джебб, Мэри Фрейзер Тайтлер және басқалар жұмысшы табын, әсіресе ауылдық жерлердегілерді, қолөнермен айналысуға ынталандыру үшін бастама көтерді, пайда табу емес, оларға пайдалы кәсіптермен қамтамасыз ету және олардың талғамын жақсарту үшін. 1889 жылы мұнда 450 сынып, 1000 мұғалім және 5000 студент болды. 1882 жылы сәулетші А. Х. Макмурдо Century Guild компаниясын құрды, оның құрамында дизайнерлер Сельвин Имейдж, Герберт Хорн, Клемент Хитон және Бенджамин Кресвик болды. 1884 жылы өнер қызметкерлерінің гильдиясын бес жас сәулетші – Уильям Летаби, Эдвард Приор, Эрнест Ньютон, Мервин Маккартни және Джеральд С. Хорсли бастады. Оны бастапқыда Джордж Блэколл Саймондс басқарды. 1890 жылы Гильдияның 150 мүшесі болды, бұл өнер және қолөнер стилінің практиктерінің санының артуын көрсетеді. Ол әлі де бар. 1875 жылы құрылған Лондонның Liberty & Co дүкені, өнер және қолөнер қозғалысының жақтастары сүйетін стильдегі және «көркем киім» тауарларының көрнекті сатушысы болды. 1887 жылы қозғалысқа өз атын берген Өнер және қолөнер көрме қоғамы құрылды, оның президенті Уолтер Крейн болды, және ол 1888 жылғы қарашада Лондонның New Gallery-де алғашқы көрмесін өткізді. Бұл 1881 жылғы Гросвенор галереясының қысқы көрмесінен бері Лондондағы заманауи сәндік өнердің алғашқы көрмесі болды. Morris & Co. көрмеде жиһаз, мата, кілем және кестелермен жақсы таныстырылды. Эдвард Берн-Джонс: «Бұл жерде алғаш рет соңғы жиырма жылда болған өзгерістерді шамамен бағалауға болады», - деді. Қоғам әлі күнге дейін Дизайнерлік қолөнершілер қоғамы ретінде жұмыс істейді. 1888 жылы Англиядағы стильдің маңызды соңғы практиксі К. Р. Эшби Лондонның шығыс бөлігінде Гильдия мен қолөнер мектебін құрды. Гильдия – бұл ортағасырлық гильдиялардың үлгісі бойынша құрылған қолөнер кооперативі, және жұмысшыларды олардың қолөнерінен қанағаттандыруға бағытталған. Рускин мен Моррис қағидаларына сәйкес жұмыс істейтін шеберлер қолмен жасалған бұйымдар жасап, шәкірттерге арналған мектепті басқаруға тиіс болды. Бұл идея Моррис, социализмді насихаттаумен айналысқандықтан және Эшбидің жоспарын қарапайым деп санайтындықтан, барлық адамдарды қуантты. 1888 жылдан 1902 жылға дейін гильдия гүлденді, шамамен 50 адам жұмыс істеді. 1902 жылы Эшби гильдияны Лондоннан Котсволдс аймағындағы Чиппинг Кампденге көшіріп, эксперименталды қауымдастық құруға кірісті. Гильдияның жұмысына жай беттер, соққымен жасалған күміс, ағын су сияқты сымдар және қарапайым орнатулардағы түрлі-түсті тастар тән. Эшби зергерлік бұйымдар мен күміс үстел ыдыстарын жасады. Гильдия Чиппинг-Кампденде өркендеді, бірақ табысқа жете алмады және 1908 жылы таратылды. Кейбір шеберлер қалып, осы аймақтағы заманауи қолөнер дәстүріне үлес қосты. C. F. A. Voysey (1857–1941) – өнер және қолөнер сәулетшісі, сонымен қатар маталар, плиткалар, керамика, жиһаз және металл бұйымдарын жобалаған. Оның стилі қарапайымдылық пен күрделілікті біріктірді. Оның қабырға қағаздары мен маталарында кеңінен қолданылған стилденген құс және өсімдік пішіндері, қалың контурлармен және жазық түстермен ерекшеленді. 19 ғасырдың соңында өнер және қолөнер идеялары сәулет, сурет салу, мүсін, графика, иллюстрация, кітап жасау және фотосурет, тұрмыстық дизайн және сәндік өнер, оның ішінде жиһаз және ағаштан жасалған бұйымдар, боялған шыны, былғары, байлам жасау, кесте, кілем жасау және тоқу, зергерлік бұйымдар мен металл бұйымдар, эмаль және керамикаға әсер етті. 1910 жылға қарай «Өнер және қолөнер» және қолмен жасалған барлық заттарға сұраныс артты. Әртүрлі сападағы әуесқой қолөнерлердің және бәсекеге төтеп бере алмайтын имитаторлардың көбеюіне байланысты, көптеген адамдар өнер және қолөнерді «қарапайым өндірілген заттардан гөрі нашаррақ және мақсатқа сай емес» деп қарады. Өнер және қолөнер көрме қоғамы 1888 жылдан 1916 жылға дейін он бір көрме өткізді. 1914 жылы соғыс басталғанда ол құлдырап, дағдарысқа тап болды. 1912 жылғы көрмесі қаржылық сәтсіздікке ұшырады. Еуропалық континенттегі дизайнерлер Deutsche Werkbund сияқты бастамалар арқылы дизайнды жаңару және өнеркәсіппен одақтасуға ұмтылып жатқанда, Ұлыбританияда Omega Workshops және Design in Industries Association жаңа бастамалар көтеріп жатқанда, Өнер және қолөнер көрме қоғамы, енді ескі қағидаларды ұстанатын, коммерциядан және өндірушілермен ынтымақтастықтан қолөнерге және Тания Харрод сипаттаған «декоммодизацияға» шегінді.

Оның негізгі жақтаушыларының бірі, Gordon Russell, Utility Furniture Design Panel төрағасы, өнер және қолөнер идеяларымен сіңген. Ол Эшбиден бері өнер және қолөнер жиһазын жасау ортасы болған Котсволд төбелерінде жиһаз өндірді және Өнер және қолөнер көрме қоғамының мүшесі болды. Уильям Моррис туралы биограф, Fiona MacCarthy, 1951 жылғы Ұлыбритания фестивалінде (1951), дизайнер Теренс Конранның (1931–2020) жұмысында да өнер және қолөнер философиясын байқады.

Глазгода туған дизайнер және теоретик Кристофер Дрессер (1834–1904) – бірінші және ең маңызды тәуелсіз дизайнерлердің бірі, Эстетикалық қозғалыстың маңызды тұлғасы және оған жақын Англо-жапондық қозғалыстың маңызды үлескері болды. Бұл қозғалыс Шотландияда «өте гүлденді», онда Глазго мектебінің дамуымен ұсынылды, ол Глазго стиліне негізделген. Кельт жаңғыруы осында бекінді, және Глазго раузасы сияқты мотивтер танымал болды. Чарльз Ренни МакИнтош (1868–1928) және Глазго мектебі бүкіл әлемдегі басқаларға әсер етті. Шотландия өнер және қолөнер қозғалысында боялған шыны үшін танымал болды; Уэльс гончарлық өнері үшін танымал болды. 19 ғасырдың ортасында жергілікті шеберлер ұзақ жылдар бойы қолданған ауыр тұзды глазурьдер сәннен шықты, себебі жаппай өндірілген керамика бағаны төмендетті. Бірақ өнер және қолөнер қозғалысы олардың жұмысына жаңа баға берді. Англиялық галерея иесі Гораций У. Эллиот 1885 жылы 17 ғасылдан бері сақталған Эвенни гончарлық шеберханасына (Ewenny Pottery) барып, жергілікті бұйымдарды табу және қозғалысқа сәйкес стильді ынталандыру үшін келді. Ол Лондонға әкелген бұйымдар келесі жиырма жыл бойы Уэльс гончарлық өнеріне қызығушылықты жаңартты. Уэльсте өнер және қолөнер қозғалысының негізгі жақтаушысы Оуэн Морган Эдвардс болды. Эдвардс – Уэльс халқына олардың тілі мен тарихымен таныстыру арқылы Уэльс мақтанышын жаңаруға арналған реформатор саясаткер. Эдвардс үшін «Уэльске өнер мен қолөнерде білім алудан артық қажет нәрсе жоқ». Бірақ Эдвардс глазурьдерге немесе қарапайымдыққа ғана емес, Уэльс ұлтшылдығын қайта жандандыруға көбірек бейімді болды. Сәулет саласында Клауг Уильямс Эллис ежелегі құрылыстарға қызығушылықты жаңартты, «соққыланған жер» немесе писе құрылысын жандандырды...

Ирландия

Бұл қозғалыс Ирландияға таралып, ұлттың мәдени дамуы үшін маңызды кезең болды, сол кездегі әдеби жаңарудың көрнекті көрінісі және ирланд ұлтшылдығының білдірісі болды. Ирландияда безенді әйнектің қолданылуы қолөнер және өнеркәсіптік стильде танымал болды, Гарри Кларк ең белгілі суретші болды, сондай-ақ Эви Хоун да. Стильдің архитектурасы Корк қаласындағы, Корк университетінің колледжі аумағындағы Хонан шіркеуімен (1916) көрсетілген. Ирландияда жұмыс істеген басқа сәулетшілердің арасында сэр Эдвин Льютиенс (Лаоис графтығындағы Хейвуд үйі, Ламбей аралы және Дублиндегі Ирландия Ұлттық Соғыс Ескерткіш Бақтары) және Фредерик "Па" Хикс (Малахайд қамалының шаруашылық ғимараттары мен дөңгелек мұнарасы) бар. Ирландиялық кельт мотивтері күміс өнеркәсібінде, кілем дизайнында, кітап иллюстрацияларында және қолмен жасалған жиһазда кең таралды.

Солтүстік Америка

АҚШ-та өнер және қолөнер стилі еуропалық өнер және қолөнер идеалдарын американдықтар үшін жаңаша түсіндіруге бағытталған әртүрлі әрекеттерді қамтыды. Оларға "Craftsman" стиліндегі архитектура, жиһаз және Густав Стиклидің "The Craftsman" журналында, сондай-ақ Эльберт Хаббардтың "The Fra" журналында жарияланған Ройкрофт кампусының дизайндары сияқты басқа да сәндік өнер туындылары кірді. Екеуі де журналдарын Иствудтағы (Нью-Йорк) "Craftsman" шеберханасы мен Эльберт Хаббардтың Ист-Аврорадагы (Нью-Йорк) Ройкрофт кампусында өндірілген тауарларды насихаттау құралы ретінде пайдаланды. Стиклидің жиһазын еліктеушілердің (олардың дизайндары көбінесе "Mission Style" деп жаңылыс айтылады) қатарында оның бауырлары құрған үш компания болды. "American Craftsman" немесе "Craftsman style" терминдері АҚШ-та модерн мен арт-деко дәуірлері арасында, шамамен 1910-1925 жылдар аралығында кең таралған архитектура, интерьер дизайны және сәндік өнер стилін білдіру үшін жиі қолданылады. Бұл қозғалыс әсіресе қолөнершілер, дизайнерлер және кәсіпкерлер ретінде әйелдерге ашылған кәсіби мүмкіндіктермен ерекшеленді. Олар Кало дүкендері, Певабик керамикасы, Руквуд керамикасы және Тиффани студиясы сияқты табысты кәсіпорындарды құрып, басқарды немесе оларда жұмыс істеді. Канадада "Arts and Crafts" термині басым, бірақ "Craftsman" да танылған. Еуропалықтар индустрияландыру салдарынан жоғалып бара жатқан ізгі қолөнерді қайта жаңғыртуға тырысқанда, американдықтар ерлік қолөнер өндірісін алмастыру үшін жаңа ізгілік принципін құруға ұмтылды: жақсы безендірілген орта таптың үйлері. Олар өнер және қолөнердің қарапайым, бірақ талғамды эстетикасы индустриялық тұтынушылықтың жаңа тәжірибесін дамытады, жеке тұлғаларды рационалдырақ етеді және қоғамды үйлесімді етеді деп мәлімдеді. Американың өнер және қолөнер қозғалысы заманауи саяси философиясы – прогрессивизмнің эстетикалық серігі болды. 1897 жылдың қазанында Чикагода өнер және қолөнер қоғамының құрылған күнінде ол алғашқы американдық әлеуметтік реформа орталықтарының бірі болған Халл Хаусқа орналасты. Көрмеге қолдау көрсетушілердің арасында Гарвард архитектура мектебінің негізін қалаушы Лэнгфорд Уоррен, Ричард Моррис Хант, Артур Астор Кэри және Эдвин Мид сияқты әлеуметтік реформаторлар, сондай-ақ графикалық дизайнер Уилл Х. Брэдли болды. Бұл көрменің сәттілігі 1897 жылдың 28 маусымында "қолөнердің жоғары стандарттарын дамыту және ынталандыру" мақсатымен "Arts and Crafts Society" (SAC) қоғамын құруға әкелді. 21 негізін қалаушы сатудан гөрі басқа нәрселерге қызығушылық танытып, суретшілерді ең жақсы сапалы жұмыс жасауға және дизайнды жетілдіруге ынталандыруды атап өтті. Бұл міндеттеме SAC-тің бірінші президенті Чарльз Элиот Нортон жазған кредоға айналды:

Бұл қоғам қолөнердің барлық салаларындағы көркемдік жұмысты дамыту мақсатымен құрылды. Ол дизайнерлер мен жұмысшыларды өзара пайдалы қарым-қатынасқа әкелуді және жұмысшыларды өздерінің жобаларын жүзеге асыруға талпындыруды үміттенеді. Ол жұмысшыларда жақсы дизайнның қадір-қасиеті мен құндылығын бағалауға, заң мен формаға деген халықтың шыдамсыздығына және әшекейлеуге және сыртқы түпнұсқалыққа деген құштарлыққа қарсы тұруға ұмтылады. Ол тыныш және ұстамды болудың немесе реттелген тәртіптің қажеттілігін, заттың нысаны мен оның қолданылуы арасындағы байланысты тиісінше ескеруді, оған орнатылған сәнде үйлесімділік пен жарамдылықты талап етеді. 1913-14 жылдары Бостон сәулетшісі Дж. Уильямс Билдің Нью-Гэмпширдегі Оссипи тауларында Том мен Олив Планттың тау басындағы егістігі, бұлттардағы қамал, Лакхнау деп те аталатын, Жаңа Англиядағы американдық қолөнер стиліне тамаша мысал болып табылады. Сондай-ақ, Элберт Хаббардтың Нью-Йорктің Буффало және Шығыс Аврорасында бастаған Ройкрофт қауымдастығы, Джозеф Марбелла, Нью-Йорктің Вудсток қаласындағы Бердклифф колониясы және Пенсильванияның Роуз Валли сияқты утопиялық қауымдастықтар, Нью-Джерсидің Маунтин Лейкс сияқты дамулар, Герберт Дж. Хапгуд салған бунгалолар мен шато үйлерінің кластерлері және қазіргі заманғы студиялық қолөнер стилі де маңызды рөл атқарды. Студиялық қыш бұйымдары – Груби Файенс компаниясы, Нью-Орлеандағы Ньюкомб керамикасы, Марблхед керамикасы, Теко керамикасы, Овербек және Руквуд керамикасы, Детройттегі Мэри Чейз Перри Страттонның Певабик керамикасы, Колорадо Спрингс, Колорадодағы Ван Бриггл керамика компаниясы, сондай-ақ Калифорнияның Пасадена қаласында Эрнест А. Батчелдер жасаған көркемдік плиткалар және Чарльз Ролфтың ерекше жиһаздары өнер және қолөнердің ықпалын көрсетеді.

Сәулет және өнер

Франк Ллойд Райт, Джордж Вашингтон Махер және Чикагодағы басқа сәулетшілердің "Дала мектебі", Кантри-Дей-Школь қозғалысы, Грин мен Грин, Джулия Морган және Бернард Мэйббик танымал еткен үйлердің бунгало және соңғы бунгало стилі – американдық өнер және қолөнер және американдық шеберлер стилі сәулетінің бірнеше мысалы. Америкада, әсіресе Калифорниядағы Беркли мен Пасаденада, сондай-ақ соғыстан кейінгі қалалық жаңаруға ұшырамаған қалалардың бастапқы даму кезеңдерінде сақталған және ескерткіш ретінде қорғалған мысалдар әлі де кездеседі. Миссиялық жаңғыру, Дала мектебі және 'Калифорния бунгалосы' стиліндегі тұрғын үйлер бүгінде АҚШ-та кең таралған. Теоретиктер, педагогтар және графикадан бастап керамика мен пастельге дейінгі әртүрлі салалардағы өнімді суретшілер ретінде ең ықпалды екі тұлға – Шығыс жағалаудағы Артур Уэсли Доу (1857–1922) және Калифорниядағы Педро Джозеф де Лемос (1882–1954). Колумбия университетінде оқытқан және Ипсвич жазғы өнер мектебін құрған Доу 1899 жылы өзінің маңызды "Композиция" еңбегін жариялады, ол жапон композициясының мәнін ерекше американдық көзқарасқа айналдырып, үш элементті – сызықтың қарапайымдығын, "нотанды" (жарық және қараңғы аумақтардың тепе-теңдігін) және түстің симметриясын декоративті үйлесімділікке біріктірді. Оның мақсаты – жоғары сапалы және әдемі жасалған заттар құру еді. Доудың шәкірті де Лемос Сан-Франциско өнер институтының директоры, Стэнфорд университетінің мұражайы мен өнер галереясының директоры және Мектеп өнері журналының бас редакторы болып, АҚШ және Ұлыбританиядағы өнер мектептері үшін 150-ден астам монография мен мақалада Доудың идеяларын кеңейтіп, қайта қарады. Оның көптеген дәстүрден тыс ілімдерінің арасында өндірілген өнімдер "көркем әдемілікке" ие бола алады және Колумбтан бұрынғы өркениеттердің абстрактілі "дизайн формаларында" терең түсінік табуға болады деген сенімі болды.

Мұражайлар

Флорида штатының Санкт-Петербург қаласында Америка өнер және қолөнер қозғалысы мұражайы 2021 жылы есігін ашты.

Азия

Жапонияда 1920 жылдардан бастап халық өнерін қолдаған Мингей қозғалысын құрған Янаги Соэцу Моррис пен Раскиннің еңбектерімен танысты. Еуропадағы «Өнер және қолөнер» қозғалысы сияқты, Мингей де жаңарып келе жатқан өнеркәсіпке қарсы тұрып, дәстүрлі қолөнерді сақтап қалуға ұмтылды.

Бақ дизайны

Гертруда Джекилл бақ дизайнына Өнер және қолөнер қағидаларын қолданды. Ол ағылшын сәулетшісі сэр Эдвин Лютенспен бірге жұмыс істеді, оның жобалары үшін көптеген пейзаждар жасады, ал оның үйін – Сурейдегі Годалминге жақын орналасқан Мунстед Вудты Лютенс жобалады. Джекилл Йорк сәулетшісі Уолтер Бриерлидің үйі – Бишопсбарнс бақтарын жасады, ол Өнер және қолөнер қозғалысының өкілі және «Солтүстік Лютенсі» деп аталды. Бриерлидің соңғы жобасы – Йорктегі Годдардс бақшасы Джордж Диллистонның жұмысы болды, ол Лютенс пен Джекиллмен бірге Дрого қамалындағы бақта жұмыс істеген бағбан еді. Годдардс бағында үйдің өнер және қолөнер стилін көрсететін бірнеше ерекшеліктер енгізілді, мысалы, бақты сыртқы бөлмелерге бөлу үшін тікұшақтар мен гүлді шекаралар пайдаланылды. Тағы бір танымал Өнер және қолөнер бақшасы – Лоуренс Джонстон жобалаған Хидкотт Мэнор бақшасы, ол да сыртқы бөлмелер сериясынан тұрады және Годдардс сияқты, үйден алшақтаған сайын ландшафт азырақ ресми болады. Өнер және қолөнер бақшаларының басқа мысалдары: Хестеркомб бақтары, Лайтс Кэри Маноры және жоғарыда аталған өнер және қолөнер ғимараттарының кейбір сәулеттік үлгілерінің бақтары.

Көркемөнер білім беру

Морристің идеялары 1880-ші жылдардың соңында Жаңа білім беру қозғалысы тарапынан қабылданып, Эбботсхолм (1889) және Бедалес (1892) мектептерінде қолөнер оқытуын енгізді. Ал оның ықпалы 20-шы ғасырдың ортасында Дартингтон Холлдағы әлеуметтік тәжірибелерде байқалды. Ұлыбританиядағы өнер және қолөнер шеберлері абстрактілі дизайнға негізделген, практикалық қолөнерді аз оқытатын мемлекеттік өнер білім беру жүйесін сынады. Қолөнер оқытудың жетіспеуі өнеркәсіптік және ресми орталарда алаңдаушылық тудырды. 1884 жылы Корольдік комиссия (Уильям Морристің кеңесін қабылдап) өнер білімі дизайнның орындалатын материалға сәйкес келуіне көбірек назар аудару керек деп ұсынды. Бұл өзгері жасаған алғашқы мектеп – Бирмингем өнер және қолөнер мектебі, ол «өнер мен дизайнды ұлттық деңгейде оқытуда орындалған дизайнды енгізуге бастама жасады (дизайнға арналған материалда жұмыс істеу, қағазда емес)». 1889 жылғы сыртқы сарапшының есебінде Уолтер Крейн Бирмингем өнер мектебін материалдар мен қолданысқа қатысты дизайнды қарастырғаны үшін мақтады. 1877-1903 жылдар аралығында директор болған Эдвард Тейлордың басшылығымен, Генри Пэйн мен Джозеф Саутхоллдың көмегімен Бирмингем мектебі жетекші өнер және қолөнер орталығына айналды. Басқа жергілікті билік мектептері де қолөнерді практикалық түрде оқытуды енгізе бастады. 1890 жылдары өнер және қолөнер идеалдарын Өнер жұмыскерлері гильдиясының мүшелері елдегі өнер мектептеріне таратуға кірісті. Гильдия мүшелері ықпалды лауазымдарда болды: Уолтер Крейн Манчестер өнер мектебінің, кейіннен Корольдік өнер колледжінің директоры болды; Ф. М. Симпсон, Роберт Аннинг Белл және С. Дж. Аллен Ливерпуль өнер мектебінде сәйкесінше сәулет профессоры, сурет салу және дизайн бойынша оқытушы, мүсін бойынша оқытушы болып жұмыс істеді; 1902-1920 жылдар аралығында Бирмингем өнер мектебінің директоры болған Роберт Каттерсон Смит сондай-ақ AWG мүшесі болды; В. Р. Летаби мен Джордж Фрэмптон Лондон округі кеңесінің (LCC) білім беру кеңесінің инспекторлары және кеңесшілері болды. 1896 жылы, негізінен олардың жұмысының нәтижесінде, LCC Орталық өнер және қолөнер мектебін құрып, оларды бірлескен директорлар етіп тағайындады. Реформадан кейін он жыл өткен соң, тергеу комитеті Корольдік өнер колледжін (RCA) қарап шығып, оның студенттерді өнеркәсіпке жеткілікті түрде даярламайтынын анықтады. Комитет баяндамасы жарияланғаннан кейін болған пікірталас барысында К. Р. Эшби «Өнерді оқытуды тоқтату керек пе?» атты сындық эссе жариялады, онда ол өнер білім беру жүйесін толығымен таратуды және қолөнерді мемлекеттік қолдаумен жұмыс істейтін шеберханаларда оқытуды ұсынды. Өнер және қолөнер қозғалысының маңызды тұлғасы Льюис Форман Дей тергеу комитетіне берген қарсы баяндамасында материалдарды тікелей өңдеу арқылы дизайнды оқытудың күшейіп бара жатқан тенденциясына қарсы дизайн принциптеріне көбірек назар аудару қажеттігін айтты. Дегенмен, өнер және қолөнер рухы британдық өнер мектептеріне толыққанды еніп, өнер білімінің тарихшысы Стюарт Макдональдтың пікірінше, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін де сақталды.