Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Релятивистік физикадағы шама Лоренц коэффициенті немесе Лоренц термині (сондай-ақ гамма-фактор деп аталады) – бұл дененің қозғалуы кезінде уақыт, ұзындық және басқа физикалық шамалардың өлшемдері қаншалықты өзгеретінін көрсететін шама. Бұл өрнек арнайы салыстырмалылық теориясының бірнеше теңдеулерінде кездеседі және Лоренц түрлендірулерінің шығарылуында пайда болады. Атауы голланд физигі Хендрик Лоренцтің құрметіне аталған Лоренц электродинамикасында бұрын пайда болғандығынан шыққан. Ол әдетте γ (грек тіліндегі кіші гамма әрпі) арқылы белгіленеді. Кейде (әсіресе суперлюминалды қозғалыс туралы әңгімелесуде) бұл фактор γ емес, Γ (грек тіліндегі үлкен гамма әрпі) ретінде жазылады.
Quantity in relativistic physics
The Lorentz factor or Lorentz term (also known as the gamma factor) is a quantity that expresses how much the measurements of time, length, and other physical properties change for an object while that object is moving. The expression appears in several equations in special relativity, and it arises in derivations of the Lorentz transformations. The name originates from its earlier appearance in Lorentzian electrodynamics – named after the Dutch physicist Hendrik Lorentz. It is generally denoted γ (the Greek lowercase letter gamma). Sometimes (especially in discussion of superluminal motion) the factor is written as Γ (Greek uppercase gamma) rather than γ.
Сандық мәндер
Төмендегі кестеде сол жақ баған жылдамдықтарды жарық жылдамдығының әртүрлі бөлшектері ретінде көрсетеді (яғни c бірліктерімен). Ортаңғы баған Лоренц коэффициентін көрсетеді, соңғысы – кері шама. Қалың әріптермен жазылған мәндер нақты. Жылдамдық (c бірлігі), Лоренц коэффициенті, γ Кері шама, 1/γ 0 1 1 0.050 1.001 0.999 0.100 1.005 0.995 0.150 1.011 0.989 0.200 1.021 0.980 0.250 1.033 0.968 0.300 1.048 0.954 0.400 1.091 0.917 0.500 1.155 0.866 0.600 1.25 0.8 0.700 1.400 0.714 0.750 1.512 0.661 0.800 1.667 0.6 0.866 2 0.5 0.900 2.294 0.436 0.990 7.089 0.141 0.999 22.366 0.045 0.99995 100.00 0.010
In the table below, the left hand column shows speeds as different fractions of the speed of light (i. e. in units of c). The middle column shows the corresponding Lorentz factor, the final is the reciprocal. Values in bold are exact. Speed (units of c), Lorentz factor, γ Reciprocal, 1/γ 0 1 1 0.050 1.001 0.999 0.100 1.005 0.995 0.150 1.011 0.989 0.200 1.021 0.980 0.250 1.033 0.968 0.300 1.048 0.954 0.400 1.091 0.917 0.500 1.155 0.866 0.600 1.25 0.8 0.700 1.400 0.714 0.750 1.512 0.661 0.800 1.667 0.6 0.866 2 0.5 0.900 2.294 0.436 0.990 7.089 0.141 0.999 22.366 0.045 0.99995 100.00 0.010
Баламалық бейнелеулер
Факторды жазудың басқа да жолдары бар. Жоғарыда жылдамдық v қолданылды, бірақ импульс сияқты байланысты шамалар мен жылдамдық та қолайлы болуы мүмкін.
There are other ways to write the factor. Above, velocity v was used, but related variables such as momentum and rapidity may also be convenient.
Астрономияда қолдану
Ұзаққа созылатын гамма сәулелерінің жарылыстарының (GRB) стандартты моделі, бұл жарылыстар ультрарелятивистік (бастапқы γ шамамен 100-ден асады) екенін көрсетеді, бұл "жинақылық" мәселесін түсіндіру үшін қолданылады: егер ультрарелятивистік кеңею болмаса, шығарылған зат жұп өндірісіне оптикалық тұрғыдан тығыз болар еді, ал жылдам шығарылымның спектрі термодинамикалық емес екені байқалады. Мюондар – атомдық емес бөлшектер, олар салыстырмалы түрде жоғары Лоренц коэффициентімен жылдамдықпен қозғалады, сондықтан уақыттың айқын созуын (дилатациясын) бастан кешіреді. Мюондардың орташа өмір сүру ұзақтығы 2,2 мкс болғандықтан, Жер атмосферасының жоғары қабаттарындағы ғарыштық сәулелердің соқтығысуынан туған мюондардың ыдырау жылдамдығына байланысты жерде анықталуы тиіс емес. Дегенмен, осы соқтығысулардан пайда болған мюондардың шамамен 10% жер бетінде анықталады, осылайша уақыт дилатациясының олардың ыдырау жылдамдығына тигізетін әсерін көрсетеді.
The standard model of long duration gamma ray bursts (GRBs) holds that these explosions are ultra relativistic (initial γ greater than approximately 100), which is invoked to explain the so called "compactness" problem: absent this ultra relativistic expansion, the ejecta would be optically thick to pair production at typical peak spectral energies of a few 100 keV, whereas the prompt emission is observed to be non thermal. Muons, a subatomic particle, travel at a speed such that they have a relatively high Lorentz factor and therefore experience extreme time dilation. Since muons have a mean lifetime of just 2.2 μs, muons generated from cosmic ray collisions high in Earth's atmosphere should be nondetectable on the ground due to their decay rate. However, roughly 10% of muons from these collisions are still detectable on the surface, thereby demonstrating the effects of time dilation on their decay rate.