Кіріспе

Сот төрелігінің тәуелсіздігі – соттың басқа мемлекеттік билік тармақтарынан тәуелсіз болуы керек деген қағида. Яғни, соттар басқа билік тармақтарының, жеке тұлғалардың немесе партиялық мүдделердің заңсыз ықпалына ұшырамауы тиіс. Сот төрелігінің тәуелсіздігі биліктерді бөлу принципі үшін маңызды. Әртүрлі елдер сот тәуелсіздігін қамтамасыз ету үшін судьяларды таңдаудың әртүрлі тәсілдерін қолданады. Судьялардың тәуелсіздігін арттырудың бір жолы – судьяларға өмір бойы немесе ұзақ мерзімге қызмет ету құқығын беру, бұл оларға заң үстемдігі мен сот дискрециясы бойынша, тіпті егер олардың шешімдері саяси тұрғыдан танымал болмаса немесе күшті мүдделерге қарсы келсе де, істерді қарауға және үкім шығаруға мүмкіндік береді. Бұл қағиданың тамыры 18 ғасыр Англиясына дейін жетеді. Кейбір елдерде соттың заң шығарушы билікті тексеру мүмкіндігі сот қарауының құқығы арқылы күшейтіледі. Бұл құқық, мысалы, сот билігі үкіметтің бір тармағы конституциялық міндетін орындаудан бас тартады деп санаған жағдайда, белгілі бір шараларға мәжбүрлеу арқылы немесе заң шығарушы орган қабылдаған заңдарды конституцияға қайшы деп жариялау арқылы қолданылуы мүмкін.

Маңыздылық

Сот тәуелсіздігі шектеулі конституциямен бекітілген құқықтар мен жеңілдіктерді қорғайды және атқарушы және заң шығару билігінің осы құқықтарға қол сұғуын болдырмайды. Ол құқықтық мемлекеттің және демократияның негізі болып табылады. Құқықтың үстемдігі – барлық билік пен өкілеттің заңның жоғары көзінен туындауы керек дегенді білдіреді. Тәуелсіз сот жүйесінде соттар мен олардың қызметкерлері сот ісіне қатысты сыртқы ықпалдан босатылады. Осындай тәуелсіздік сот жүйесіне адамдардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға мүмкіндік береді, бұл баршаға тең қорғауды қамтамасыз етеді. Заңның тиімділігі және халықтың заң мен оны қабылдайтын үкіметке деген құрметі сот жүйесінің әділ шешімдер шығаруға тәуелсіздігіне байланысты. Бұдан әрі, ол экономикалық өсімнің маңызды факторы болып табылады, өйткені көпұлтты компаниялар мен инвесторлар күшті және тұрақты сот жүйесі бар, араласудан тәуелсіз ел экономикасына инвестиция салуға сенімді. Сот жүйесінің президенттік және парламенттік сайлаулардың заңдылығын анықтаудағы рөлі де соттың тәуелсіздігін талап етеді.

Кемшіліктер

Сот төрешілігінің тым тәуелсіз болуының кемшіліктері судьялардың билікті теріс пайдалану мүмкіндігін қамтиды. Сот жүйесі толық тәуелсіз болса, билікті теріс пайдалануды болдырмау үшін тиісті бақылау мен тепе-теңдік болмаған жағдайда, жеке мүдде, идеологиялық көзқарас, тіпті сыбайлас жемқорлық судьялардың шешімдеріне әсер етуі мүмкін. Сот пен атқарушы билік арасындағы қарым-қатынас – бір-біріне тәуелділік пен өзара тәуелділіктің күрделі жүйесі, олар бір-бірін тексеріп, мұқият тепе-теңдікте болуы керек. Бірі екіншісінен тым тәуелсіз болуы мүмкін. Сонымен қатар, атқарушы биліктің сот тарапынан қолдауы көрінетіндей теріс емес, себебі атқарушы билік – демократиялық заңдылыққа ең жоғары дәрежеде ие үкімет тармағы. Роджер Уоррен жазғандай, сот жүйесі мен атқарушы билік үнемі қақтығысқан жағдайда, ешбір үкімет тиімді жұмыс істей алмайды. Өте тәуелсіз сот жүйесінде сот жауапкершілігі де болмайды, яғни мемлекеттік шешім қабылдаушының міндеті – қабылданған шешімді түсіндіріп, негіздеу және шешім әділетсіздікке немесе проблемаларға әкелсе, түзетулер енгізу. Судьялар шешімдерінің негізін толыққанды түсіндіруге міндетті емес, сондай-ақ олар қоғамдық бақылаудан қорғалады және құқықтық жазалардан сақталды. Дегенмен, сот жауапкершілігі сот тәуелсіздігін нығайта алады, өйткені судьялардың нақты бір шешімге келуінің дұрыс себептері мен негіздемелері бар екенін көрсетеді. Уорреннің пікірінше, судьялар халық алдында демократиялық жауапкершілікке тартылмайды, бірақ судьялар үшін жауапкершілік пен тәуелсіздік арасындағы тепе-теңдікті сақтау маңызды, осылайша әділдік қамтамасыз етіледі.

Экономикалық негіз

Конституциялық экономика ұлттық байлықты дұрыс бөлу, соның ішінде сот жүйесіне мемлекеттік шығындар сияқты мәселелерді зерттейді. Өткелді және дамушы елдерде сот жүйесіне жұмсалатын шығындарды атқарушы билік бақылауы мүмкін. Бұл сот тәуелсіздігі принципін бұзады, себебі сот билігінің атқарушы билікке қаржылық тәуелділігін тудырады. Сот жүйесінің жемқорлыққа ұшырауының екі түрін ажырату маңызды: мемлекеттік (бюджеттік жоспарлау және артықшылықтар арқылы) – ең қауіптісі, және жеке. Мемлекеттік жемқорлық сот жүйесінің бизнестің нарықтық экономиканың өсуі мен дамуын тиімді түрде жеңілдету мүмкіндігіне кедерес келтіруі мүмкін. Кейбір елдерде конституция заң шығарушы билікке қазіргі судьялардың жалақысын төмендетуге тыйым салады.

Ұлттық және халықаралық даму

Сот тәуелсіздігінің дамуы халықаралық құқыққа әсер ететін ұлттық құқықтың циклінен тұрады, ал халықаралық құқық кейіннен ұлттық құқыққа әсер етеді. Бұл үш кезеңде жүзеге асады: бірінші кезеңде сот тәуелсіздігі ұғымының ішкі дамуы, екіншісінде – осы ұғымдардың халықаралық деңгейде таралуы және халықаралық құқықта іске асырылуы, ал үшіншісінде – сот тәуелсіздігінің жаңа қалыптасқан халықаралық принциптерінің ұлттық құқықта іске асырылуы. Екінші кезең Англиядағы сот тәуелсіздігі жөніндегі түсініктердің халықаралық деңгейде таралып, басқа елдердің ішкі заңдарына енгізілуімен айқын болды. Мысалы, Англия Монтескьедің биліктерді бөлу доктринасы үшін үлгі болды, ал АҚШ Конституциясының негізін қалаушылар Конституцияның III бабын жасау кезінде Англияны басым модель ретінде пайдаланды, ол американдық сот тәуелсіздігінің негізі болып табылады. Канада, Австралия және Үндістан сияқты басқа да жалпы құқық жүйелері де сот тәуелсіздігінің британдық моделін қабылдады. Соңғы онжылдықтарда Ұлыбританияда сот тәуелсіздігінің үшінші кезеңі байқалды, себебі ол халықаралық адам құқықтары конституциялық құжаттарында әзірленген сот тәуелсіздігі принциптеріне елеулі әсер етті. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот (ECtHR) Англия мен Шотландиядағы сот тәуелсіздігінің тұжырымдамалық талдауына маңызды әсер етті. Бұл процесс 1990 жылдары ECtHR-дың Ұлыбританиядағы істерді қарауымен және, одан да маңыздысы, 1998 жылғы Адам құқықтары туралы заң арқылы Еуропалық конвенцияны Ұлыбритания заңнамасына енгізуімен басталды, ол 2000 жылы күшіне енді. Бұрын британдық ұлттық заң сот тәуелсіздігінің халықаралық дамуына әсер еткен болса, 2005 жылғы британдық конституциялық реформа туралы заң жағдайды өзгертті, енді халықаралық құқық британдық ішкі заңға әсер етеді. Конституциялық реформа туралы заң Англия мен Уэльстегі сот төрелігін басқаруға мемлекеттік бақылауды күрт өзгертті. Ең маңыздысы, ол заң шығару, атқару және сот функцияларын біріктірген елдің ең көне конституциялық лауазымдарының бірі – Лорд-канцлер лауазымын жойды. Лорд-канцлер Парламенттің Жоғарғы палатасының, Лордтар палатасының спикері, атқарушы биліктің мүшесі және үстіңгі кабинет мүшесі, сондай-ақ сот жүйесінің басшысы болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, апелляциялық функция атқарушы билікпен байланысты болды, себебі ол әдетте импичмент және пэрлерге қарсы қылмыстық істерді қарады. Конституциялық реформа туралы заң Лорд-канцлер мен сот жүйесі арасындағы жаңа шекараларды белгіледі, барлық сот функцияларын сот жүйесіне берді және Лорд-канцлерді әкімшілік және атқарушылық мәселелермен ғана тапсырды. Бұған қоса, Конституциялық реформа туралы заң Лорд-канцлерді сот жүйесінің басшысы ретінде Лорд-бас судьямен алмастырды, Лордтар палатасының сот апелляциялық комитетін заң шығарушы парламенттен бөліп, оны Жоғарғы Сот ретінде реформалады және Сот тағайындау комиссиясын құрды. Осылайша, сот тәуелсіздігі үш жүз жылдан астам бұрын басталган Ұлыбритания сот тәуелсіздігі саласындағы ұлттық және халықаралық құқық пен сот тәжірибесінің уақыт өте келе өзара әрекеттесуін көрсетеді. Бұл процесте ұғымдар мен идеялар олар тікелей сот және саяси жүйелерде іске асырылған сайын байыды, өйткені әр жүйе өзі іске асырған ұғымдар мен идеяларды жетілдіріп, тереңдетті. Ұлыбританиядан басқа, тұжырымдамалық өзара толықтырудың ұқсас дамуын халықаралық деңгейде, мысалы, Еуропалық Одақ заңдарында, Австрия сияқты азаматтық құқық елдерінде және Канаданы қоса алғанда, басқа да жалпы құқық юрисдикцияларында көруге болады.

Халықаралық стандарттар

Халықаралық сот тәуелсіздігі және әлемдік бейбітшілік қауымдастығы 2007 және 2012 жылдар аралығында Мт. Скопус халықаралық сот тәуелсіздігі стандарттарын жасады. Бұл стандарттар 1982 жылы қабылданған осы қауымдастықтың сот тәуелсіздігі жөніндегі Нью-Делидегі минималды стандарттары және 1983 жылы қабылданған Монреаль әділеттілігінің тәуелсіздігі туралы жалпыға бірдей декларациясы негізінде дамытылды. Стандарттарды әзірлеуде тағы да ықпал еткендер: 1985 жылғы БҰҰ-ның сот тәуелсіздігінің негізгі принциптері, халықаралық құқықтағы сот тәуелсіздігінің Берг Хаус принциптері (халықаралық соттар үшін), Токио құқығы Азия принциптері, сот тәуелсіздігі жөніндегі Еуропа Кеңесінің мәлімдемелері (особылап Министрлер комитетінің мүше мемлекеттерге судьялардың тәуелсіздігі, тиімділігі және рөлі туралы ұсынысы), 2002 жылғы Бангалор сот этикасы принциптері және Америка адвокаттар қауымдастығының судьяларға арналған этикалық стандарттарын жаңартуы.

Сот жүйесі

Соңғы жылдары сот тәуелсіздігінің принципі әділет жүйесінің басты құндылықтарының бірі деп есептеледі.

Канада

Канаданың Конституциясында сот тәуелсіздігінің деңгейі бекітілген, жоғары сот судьяларына Конституциялық актінің 96-100-баптарына сәйкес тәуелсіздіктің түрлі кепілдіктері беріледі. Оларға лауазымда тоқтаусыз жұмыс істеу құқығы (бірақ Конституцияға кейіннен 75 жасқа толғанда міндетті зейнеткерлік енгізілді) және Канада Парламенті (атқарушы биліктен өзгеше) белгілейтін жалақы алу құқығы жатады. 1982 жылы сот тәуелсіздігінің белгілі бір деңгейі қылмыстық құқық саласында маманданған (бірақ азаматтық құқықта емес) төменгі соттарға да Канаданың Құқықтары мен Бостандықтары туралы Хартиясының 11-бабы арқылы таратылды, алайда 1986 жылғы «Валенте патшайымға қарсы» ісінде бұл құқықтар шектеулі екені анықталды. Дегенмен, олар лауазымда тоқтаусыз жұмыс істеуге, қаржылық тұрақтылыққа және белгілі бір әкімшілік бақылауға мүмкіндік береді. 1997 жылы сот тәуелсіздігіне үлкен серпіліс жасалды, өйткені Канаданың Жоғарғы Соты «Провинциялық судьялар туралы мәлімдемеде» барлық судьяларға, соның ішінде азаматтық құқық төменгі сотының судьяларына сот тәуелсіздігін кепілдендіретін жазба емес, конституциялық норма бар екенін тапты. Бұл жазба емес норма 1867 жылғы Конституциялық актінің кіріспесінде көрініс тапқан. Осының нәтижесінде, Сот өтемақысы және жәрдемақылар жөніндегі комиссия сияқты сот өтемақысы комитеттері қазір Канададағы судьялардың жалақысын ұсынады. Сот тәуелсіздігінің екі түрі бар: институционалдық тәуелсіздік және шешім қабылдау тәуелсіздігі. Институционалдық тәуелсіздік – сот саласының атқарушы және заңнамалық салалардан тәуелсіздігін білдіреді. Шешім қабылдау тәуелсіздігі – судьялар өздерінің шешімдерін қабылдағанда бұқаралық ақпарат құралдарына, саясатқа немесе басқа да ықпалдарға жол бермей, тек заң мен фактілерге ғана сүйене білуі керек, сондай-ақ өздерінің шешімдері үшін мансаптарында жазадан қорқудың қажеті болмауы керек.

Гонконг

Гонконгта 1842 жылы британдық тәждік колониясы болғаннан бері сот билігінің тәуелсіздігі дәстүрге айналды. 1997 жылы Гонконгтың егемендігі Қытай-Британия бірлескен декларациясына сәйкес Қытай Халық Республикасына берілгеннен кейін, БҰҰ-да тіркелген халықаралық шарт бойынша сот билігінің тәуелсіздігі, сондай-ақ ағылшын ортақ құқығының сақталуы аумақтың конституциялық құжаты – Негізгі заңда қамтылды.

Сингапур

Сингапурдағы сот тәуелсіздігі Сингапур Конституциясы, Мемлекеттік соттар туралы заң, Жоғарғы сот туралы заң және ортақ құқықпен қорғалады. Сот тәуелсіздігін сақтау мақсатында, Сингапур заңы Жоғарғы сот судьяларының қызметі Парламентте талқыланғанға дейін және олардың қызметкерлік мінез-құлқы үшін қызметтен босатылу процедураларына қатысты ерекше талаптарды белгілейді, сондай-ақ олардың жалақысы қызмет мерзімі ішінде төмендетілмейді деп көздейді. Заңмен, Мемлекеттік соттардың сот қызметкерлері, Жоғарғы соттың тіркеушісі, орынбасар тіркеушісі және көмекші тіркеушілері азаматтық сотқа шағымданудан иммунитетке ие және оларға жеке мүдделері бар істерді қарауға және шешім қабылдауға тыйым салынған. Ортақ құқық Жоғарғы сот судьялары үшін ұқсас қорғау шараларын және шектеулерді көздейді. Бас судья және басқа Жоғарғы сот судьяларын Сингапур Президенті Сингапур Кабинетінің кеңесі бойынша тағайындайды. Президент басқа судьяларды тағайындағанда Бас судьямен кеңесуге міндетті және егер ол Кабинеттің кеңесімен келіспесе, тағайындаудан жеке өкілдікпен бас тартуға құқылы. Жоғарғы сот судьялары 65 жасқа толғанға дейін қызметте болу құқығына ие, одан кейін олардың өкілеттіктері тоқтатылады. Алайда, Конституция мұндай судьяларды мерзімдік негізде қайта тағайындауға рұқсат береді.

Тарих

Орта ғасырларда Англия Корольдігінің Норман монархиясы тұсында король және оның Curia Regis сот билігін жүргізді. Сот тәуелсіздігі ерте замана кезеңінде қалыптаса бастады; көптеген соттар құрылды және сот қызметкерлерінің саны артты. Он бесінші ғасырға қарай корольдің осы мемлекеттік функциядағы рөлі азайды. Дегенмен, корольдар соттарға әсер ете алатын және судьяларды қызметтен босата алатын. Стюарт әулеті Англия Парламентіне басымдық ету үшін осы құқықты жиі пайдаланды. 1688 жылғы Даңқты революцияда Стюарттар биліктен қуылғаннан кейін, кейбіреулер сот жүйесіне корольтің араласуына қарсы қорғануды ұсынды. Король Уильям III 1701 жылы судьялардың Парламент оларды қызметтен алмаса, лауазымында қалуын қамтамасыз ететін Қоныстандыру заңын бекітті.

Қазіргі қолданысы

Британдық жазылмаған конституция бойынша сот тәуелсіздігін сақтауға көмектесетін екі маңызды қағида бар. Біріншісі – Ұлыбритания Парламенті сот қарауындағы істер бойынша ешқандай пікір білдірмейді. Екіншісі – парламенттік иммунитет принципі: Парламент мүшелері белгілі бір жағдайларда сот арқылы қудалаудан қорғалады. Бұдан бөлек, сот жүйесінің тәуелсіздігі 2005 жылғы Конституциялық реформа туралы заңмен кепілдендіріледі. Сот жүйесінің тәуелсіздігін нығайту мақсатында іріктеу процесі саяси ықпалды азайтуға бағытталған. Бұл процесс саясаткерлерге емес, сот жүйесінің жоғары лауазымды өкілдеріне бағытталған. 2007 жылғы Трибуналдар, соттар және атқару шаралары туралы заңның 2-тарауы сот құрамының әртараптылығын арттыруға көмектеседі. Судьялардың жалақысын тәуелсіз жалақы комиссиясы анықтайды. Ол түрлі дереккөздерден мәлімет алып, үкіметке ұсыныстар енгізеді. Үкімет бұл ұсыныстарды қабылдап, оларды толыққанды жүзеге асыруды дәстүрлі түрде қамтамасыз етеді. Судьялар өз қызметін «жақсы жағдайда» атқарып тұрғанда, зейнеткерлікке шығуға ниет білдіргенге дейін немесе міндетті зейнеткерлік жасқа – 70 жасқа жеткенге дейін лауазымда қалады. 2010 жылдың 1 қаңтарына дейін заңгерлер өздігінен реттеліп келді, өздерінің кәсіби стандарттарын енгізуге және сақтауға, сондай-ақ өз мүшелерін тәртіпке келтіруге жауапты болды. Бұл функцияларды Адвокаттар кеңесі мен Заңгерлер қауымдастығы атқарды. Алайда, 2007 жылғы Заң қызметі туралы заң қабылданғаннан кейін, беделді реттеушілер заңгер емес мүшелерден құралған Заң қызметтері жөніндегі кеңестің бақылауына көшті, осылайша өзін-өзі реттеу тоқтатылды. Осыған байланысты, солиситорларды реттеу үшін Solicitors Regulation Authority, ал барристерлерді реттеу үшін Bar Standards Board құрылды.

Федералды соттар

АҚШ Конституциясының III бабы федералды соттарды федералды үкімет құрамының бір бөлігі ретінде белгілейді. Конституцияда федералды судьялар, оның ішінде АҚШ Жоғарғы Сотының судьялары, Президенттің "Сенаттың кеңесі мен келісімімен" тағайындалатыны көзделген. Тағайындалғаннан кейін федералды судьялар:

Федералды судьялар тек қана қайтыс болғанда, отставкаға шыққанда немесе Конгресс импичмент жасап, қызметтен шеттету кезінде ғана лауазымынан босатылады; бүгінгі күнге дейін тек 13 федералды судьяға ғана импичмент жарияланды. "Жақсы мінез-құлық сақтағанда" деген тіркес Тәуелсіздік жариялануынан бұрын пайда болған. Джон Адамс 1773 жылдың 11 қаңтарында жарық көрген «Бостон газетіне» жолдаған хатында оны quamdiu se bene gesserint деп түсіндірген. Бұл тіркес алғаш рет 1701 жылғы Англияның Қоныстану актісінің 3-тарауында қолданылған. Президент федералды сотқа кез келген адамды тағайындауға құқылы, алайда көбінесе ол Америка адвокаттар қауымдастығымен кеңеседі, оның Федералды сот жүйесі жөніндегі тұрақты комитеті әрбір үміткерді «Өте жақсы білікті», «Білікті» немесе «Білікті емес» деп бағалайды.

Мемлекеттік соттар

Мемлекеттік соттар сот билігінің тәуелсіздігін көптеген жолдармен қамтамасыз етеді, ал соттарды таңдаудың әртүрлі әдістері соттар мен апелляциялық соттар үшін (мемлекеттік жоғарғы соттарды қоса алғанда) қолданылады, бұл әдістер штаттар арасында және кейде штаттар ішінде де өзгеше болуы мүмкін. Кейбір штаттарда судьялар сайланады (кейде партиялық тізім бойынша, ал кейде партиясыз), ал басқаларында оларды губернатор немесе штат заң шығарушы органы тағайындайды. 2000 жылғы «Буш против Гор» ісінде, Жоғарғы соттың көпшілігі, оның ішінде президент Джордж Буш тағайындаған судьялар, Флорида жоғарғы сотында қаралып жатқан Джордж Буштың сайлануына қатысты шағымдарды қабылдамады. Флорида жоғарғы сотының мүшелерінің барлығы демократтық губернаторлар тағайындаған болатын. Көптеген адамдар бұл істі Флорида және АҚШ жоғарғы соттары үшін сот тәуелсіздігінің маңыздылығын күшейткені деп санайды. Бұл іс сот шешімдеріне, дәстүрлі түрде сот біліктілігіне қарағанда, көбірек назар аударуға әкеп соқты.