Кіріспе

Саяси мәселелердің сотқа қабылдануының құқықтық ілімі

АҚШ конституциялық құқығында саяси мәселелер доктринасы конституциялық дауды шешу үшін заң сипатындағы білімді қажет етуі немесе сотқа қолайлы емес техникаларды пайдалануды талап етуі, немесе Конституциямен АҚШ Конгресіне немесе АҚШ Президентіне тікелей берілген жағдайларда, оның шешімі заңдық емес, саяси салаға жатады және судьялар мұндай мәселелерді қараудан әдетте бас тартады. Саяси мәселе тұжырымы сотқа жүгіну мүмкіндігі тұжырымымен тығыз байланысты, себебі ол сот жүйесінің істі қарауға лайықты форум болып табылатындығы мәселесіне келiп тоқталады. Өйткені сот жүйесі тек заңдық мәселелерді тыңдау және шешу құқығына ие, саяси мәселелерді емес. Заңдық мәселелер сотқа қабылданады, ал саяси мәселелер сотқа қабылданбайды. Бір ғалым түсіндірді:

Саяси мәселелер доктринасы кейбір мәселелердің өзінің мәні бойынша саяси, заңдық емес екенін көрсетеді, және егер мәселе саяси болса, сот осы істі қараудан бас тартады. Ол өзінің құзыреті жоқ екенін мәлімдейді. Ал осы мәселені саяси процестің басқа бір саласына шешу үшін қалдырады. Джон Э. Финн, үкімет профессоры, 2006 жыл.

Соңғы нәтижеде, сотқа қабылданбау туралы шешім сотқа әкелген мәселенің сотта шешілмей қалуына әкеп соқтырады. Саяси мәселелер доктринасы бойынша сотқа қабылданбау анықталған кезде, сот алдында ұсынылған мәселе Конституциямен бір ғана саяси тармаққа берілгендей немесе Конституция оны қарастырмайтындықтан тым тұманды болып көрінеді. Сот тек заңға негізделген мәселелерді шеше алады. Конституция үкіметтің әр тармағының әртүрлі заңдық жауапкершіліктерін анықтайды. Егер сот Конституцияны басшылыққа алмауға тиіс мәселе туындаса, қолдануға заңдық критерийлер жоқ. Егер нақты конституциялық міндеттер болмаса, мәселе демократиялық процесте шешілуі керек. Сот саяси дауларға араласпайды.

Шығу тегі

Бұл ілімнің тамыры тарихи алғашқы Жоғарғы Сот ісі – Марбери мен Мэдисон (1803) ісінде жатыр. Сол істе Бас судья Джон Маршалл АҚШ Мемлекеттік хатшысының екі түрлі қызметін ажыратты. Маршалл Мемлекеттік хатшы президентке саясат мәселелері бойынша кеңес беру сияқты толық дискрециялық мәселелерді атқаратын болса, заңмен анықталған ешқандай стандарттарға бағынбайтынын айтты. Осылайша, Мемлекеттік хатшының кейбір әрекеттерін сот қарауы мүмкін емес.

Доктрина

Саяси мәселелер туралы доктрина қолданылған кезде, мәртебе, пісіп-жетілу және даудың тоқтатылуы қағидаларынан өзгеше, нақты бір мәселе оны кім көтерсе де, қаншалықты тікелей мүдделерге әсер етсе де немесе даудың қаншалықты қызу болса да сот құзыретінен тыс болады. Екінші және үшінші факторлар – сотпен анықталуға болатын стандарттардың жоқтығы және соттың сот емес саясатты анықтауға араласуы – үкіметтің қалай жұмыс істеуі тиіс екенін практикалық тұрғыдан қарастыратын функционалдық тәсілді ұсынады. Соңғы үш фактор – басқа тармақтарға құрметсіздік, қабылданған саяси шешімге адалу қажеттілігі және ұятқа қалу ықтималдығы – соттың өз өкілеттігін арттыруға немесе шектен шығуға қарсы сақтықпен қарауына негізделген.

Басқа қолданбалар

Саяси мәселелер доктринасының ауқымы әлі толық анықталмағанмен, оның қолданылуы бірнеше шешілген салаларда белгілі бір деңгейде орнықты. Осы салалар:

Кепілдік шарты

Кепілдік шартының 4-бабы, 4-бөлімі, федералды үкіметті "осы Одақтағы әрбір штатқа республикалық үкімет нысанына кепілдік беруге" міндеттейді. Жоғарғы Сот бұл баптың "мемлекеттің заңды үкіметін анықтау үшін соттың дербес пайдалана алатын, сот бақылауына түсетін нақты стандарттар" жиынтығын білдірмейді деп шешті. Осы себепке сүйене отырып, Сот Лютер Борденге қарсы істе Род-Айленд штатының заңды үкіметі қай топқа тиесілі екенін анықтаудан бас тартты. Одан бері Сот мемлекеттік шараларды конституциялық негізде жарамсыз деп тану үшін Кепілдік шартын пайдаланудан үнемі бас тартып келеді.

Импичмент

Конституцияның 1-бабы 2-тармағы Палатаға "екіпақты айыптау құқығын" береді, ал 1-бабы 3-тармағы Сенатқа "барлық айыптау істерін қараудың эксклюзивті құқығын" береді. Конституция екі саяси органға айыптау құқығын толығымен жүктегендіктен, бұл мәселе саяси сипатта болып саналады. Осының салдарынан, Палатаның айыптау туралы шешімі де, Сенаттың президентті немесе кез келген басқа лауазым иесін қызметтен шеттету туралы шешімі де ешқандай сотқа шағымдануға жатпайды.

Сыртқы саясат және соғыс

Сот әдетте келісімшарттың тоқтатылғанын шешпейді, өйткені бұл мәселеде "үкіметтік әрекет шешуші маңызға ие деп ескеруі керек". Дегенмен, соттар кейде осы мәселе бойынша шешім шығарады. Мысалы, ресми түрде таратылған американдық тайпалар Конгресс келісімшартты жойғанын нақты білдірмесе, келісімшарт бойынша алған жеңілдіктерін жоғалтпайды. 2017 жылы Бин Али Жабердің АҚШ-қа қарсы қозғалған ісінде, 2012 жылы АҚШ-тың дронынан бес бейбіт тұрғын қаза болғаннан кейін талапкерлер 1991 жылғы Азаптау құрбандарын қорғау туралы заң бойынша сотқа шағым түсірді. Колумбия округінің апелляциялық соты талапкерлердің шағымдарын "El Shifa Pharmaceutical Industries Co. v. United States (2010) ісінде әділетсіз деп табылған атқарушылық шешім түрін сынға алғаны" үшін қабылдамады. "El Shifa" ісінде сот "әскери әрекеттің дұрыстығына күмән келтіретін талаптарды, конституциялық тұрғыдан саяси тармақтарға жүктелген саяси таңдауды" және "үкіметтің әрекет етуге заңдық құқығы бар ма, жоқ па сияқты құқықтық мәселелерді" ажыратты. Осылайша, сот талапкерлердің аргументі саяси шешім қабылдауды талап ететінін анықтады. Жоғарғы сот сайлау округтерін манипуляциялау істерінің Тең қорғалу туралы ережеге сәйкес сот қарауына жататынын шешті. Бұл істің прецеденттік мәні әлі де нақты емес, әсіресе кейінірек қарастырылған Rucho v. Common Cause ісін ескере отырып. Vieth v. Jubelirer (2004) ісінде партиялық округтерді бөлуге қатысты талаптар негізсіз деп танылды, өйткені Davis v. Bandemer ісінен бері оларды қарау үшін анықталған және қолданылған басқаруға болатын стандарт болған жоқ. Алайда, судья Кеннеди келісім пікірінде болашақта округтерді бөлуді басқаруға болатын стандарттар әзірленуі мүмкін екенін мәлімдеді. Gill v. Whitford және Benisek v. Lamone (2017) істері партиялық округтерді бөлу мәселесі бойынша соңғы шешім қабылдамай шешілді. Rucho v. Common Cause және Lamone v. Benisek (2019) істері 2019 жылдың 27 маусымында бірге қаралып, 5:4 көпшілік дауыспен партиялық округтерді бөлу саяси мәселе екені және федералды соттардың қарауына жатпайтыны белгіленді.

Жеке әскери мердігерлер

2014 жылғы 16 қаңтардағы Ghane v. Mid South ісінде Миссисипи Жоғарғы Соты қайтыс болған АҚШ Әскери-теңіз күштерінің мүшесінің отбасының жеке әскери компанияға қарсы заңсыз өлім туралы талабы Миссисипи заңнамасы бойынша қаралуы мүмкін деп шешім қабылдады, себебі талапкердің талаптары Бейкер v. Карр (1962) ісінде белгіленгендей, сот қарауына жатпайтын саяси мәселе емес. Ручо v. Common Cause (2019) – Партиялық округтік шекараларды манипуляциялау – саяси мәселе.

АҚШ-тан тыс

Саяси мәселелер доктринасы американдық конституциялық құқықтың шегінен тыс да маңызға ие болды.

Франция

Француз үкіметінің актілерінің бір түрі – акт де гувернемент, саяси тұрғыдан тым сезімтал болғандықтан сот бақылауынан қашып құтылады. Бұл ұғымның қолданылу аясы уақыт өте келе тарылғанмен, соттардың қарауына жатпайтын актілер әлі де бар, мысалы, Францияның дипломатиялық актілерінен бөліп қарастыру мүмкін емес деп есептелетін мәселелер, Президенттің ядролық қаруды сынақтан өткізуі немесе Иракқа қаржылық көмекті тоқтату туралы шешімі сияқты. Жапонияның Жоғарғы соты, соғыстан кейінгі бейбітшілік конституциясының 9-бабы бойынша туындаған мәселелердің мәнін анықтаудан көңіл бөлді, себебі бұл бап соғыс және күш қолдану қаупінен бас тартады. 9-бап бойынша туындайтын мәселелерге Жапонияның Өзін-өзі қорғау күштерінің заңдылығы, АҚШ-Жапония қауіпсіздік шарты және Жапонияда АҚШ әскерлерінің орналасуы кіреді. Демонстранттар базаға кіргенімен АҚШ-Жапония қауіпсіздік шарты негізіндегі жапон қылмыстық заңын бұзды. Сот, АҚШ-Жапония қауіпсіздік шарты сияқты саяси мәселелердің конституциялық тұрғыдан қаралуы сот жүйесі үшін орынсыз деп тапты, егер олар Конституцияны тікелей бұзбаса. Сондықтан бұл мәселені Министрлер кабинеті, Парламент және, соңында, сайлау арқылы халық шешуі керек деген шешімге келді. Соттың қалыптастырған "нақты қателік" ережесіне сәйкес, акт "көзбен көріне Конституцияға қайшы және жарамсыз" болмаса, 9-бап бойынша туындайтын мәселелерде сот саяси билік органдарына бағынады. Tomabechi ісінде Сот, биліктің бөліну принципін негіздеу арқылы саяси мәселе туралы доктринаны жасырын түрде қолданып, сот бақылауынан бас тартты. 2010 жылдың 9 қыркүйегінде Швейцарияның Федералды Жоғарғы соты алқасы үш дауысқа екі дауыспен талапты швейцариялық азаматтық сот юрисдикциясына жатпайтын саяси мәселе ретінде қарастырудан бас тартты.

Тайвань

Сот Юаны 1993 жылғы 26 қарашада мемлекеттік аумақтың шекарасын белгілеу сот қарауына жатпайтын маңызды саяси мәселе екенін түсіндірді.

Халықаралық Сот және Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық Сот

Халықаралық соттарда Халықаралық сот осы доктринаны консультативтік функциясы арқылы қарастырды, ал Еуропалық адам құқықтары соты осы доктринамен бағалау шегінде жұмыс істеді.

Еуропалық Одақ Сот

Еуропалық Одақ құқығы шеңберінде, Еуропалық Одақ Төресі саяси мәселелер доктринасын өз шешімдерінде тікелей қарастырған емес, бірақ оның үкімдерінде осы доктринаның белгілері бар екені айтылып жүреді.