Кіріспе
Соттардың адамдарға қатысты барлық заңды құқықтарды сақтау талабы. Заңмен қамтамасыз етілген әділ сот процесі мемлекеттің заң үстемдігін теңестіреді және жеке адамды одан қорғайды. Егер үкімет заңның нақты бағытын ұстанбастан, адамға зиян келтірсе, бұл әділ сот процесін бұзу болып табылады, бұл заң үстемдігін бұзады. Әділ сот процесі сондай-ақ заңдар мен сот ісін шектеу ретінде жиі түсіндіріледі (материалдық әділ сот процесін қараңыз), сондықтан заң шығарушылар емес, судьялар негізгі әділдік, әділдік және бостандық принциптерін анықтап, кепілдік бере алады. Бұл түсінік дау тудырды. Табиғи әділдік және әртүрлі юрисдикцияларда қолданылатын процестік әділдік концепцияларына ұқсас, әділ сот процесінің түсіндірілуі кейде үкімет адамдарға қарапайымсыздық танытпауы немесе оларды физикалық немесе рухани жағынан зорлыққа салуы тиіс емес деген бұйрық ретінде білдіріледі. Бұл термин қазіргі ағылшын құқығында қолданылмайды, бірақ екі ұқсас концепция бар: табиғи әділдік, ол әдетте әкімшілік органдардың шешімдеріне және кәсіподақтар сияқты кейбір жеке органдардың түрлеріне ғана қолданылады, және А.В. Дайси және басқалардың айтуынша, британдық конституциялық заң үстемдігі концепциясы. Алайда, екі концепцияның да Американың әділ сот процесі теориясымен толық сәйкестігі жоқ, себебі, төменде түсіндірілгендей, қазіргі уақытта Англиядағы әділ сот процесінің ежелгі немесе қазіргі заманғы концепцияларында кездеспейтін көптеген қосымша құқықтарды қамтиды. Әділ сот процесі Англиядағы Магна Хартаның 39-шы бабынан қалыптасқан. Әділ сот процесіне алғаш рет 1354 жылы 39-шы баптың заңдық түсіндірмесінде сілтеме жасалды: «Қандай мәртебеде немесе жағдайда болса да, ешбір адам жерінен немесе мүлкінен шығарылмайды, алынбайды, мұрагерлік құқығынан айырылмайды немесе заңды түрде жауап беруге шақырылмастан өлім жазасына кесілмейді». Ағылшын және американдық құқықтар бірте-бірте айырылған кезде, Англияда әділ сот процесі сақталмады, бірақ АҚШ Конституциясына енгізілді.
Due process of law is application by the state of all legal rules and principles pertaining to a case so all legal rights that are owed to a person are respected. Due process balances the power of law of the land and protects the individual person from it. When a government harms a person without following the exact course of the law, this constitutes a due process violation, which offends the rule of law. Due process has also been frequently interpreted as limiting laws and legal proceedings (see substantive due process) so that judges, instead of legislators, may define and guarantee fundamental fairness, justice, and liberty. That interpretation has proven controversial. Analogous to the concepts of natural justice and procedural justice used in various other jurisdictions, the interpretation of due process is sometimes expressed as a command that the government must not be unfair to the people or abuse them physically or mentally. The term is not used in contemporary English law, but two similar concepts are natural justice, which generally applies only to decisions of administrative agencies and some types of private bodies like trade unions, and the British constitutional concept of the rule of law as articulated by A. V. Dicey and others. However, neither concept lines up perfectly with the American theory of due process, which, as explained below, presently contains many implied rights not found in either ancient or modern concepts of due process in England. Due process developed from clause 39 of Magna Carta in England. Reference to due process first appeared in a statutory rendition of clause 39 in 1354 thus: "No man of what state or condition he be, shall be put out of his lands or tenements nor taken, nor disinherited, nor put to death, without he be brought to answer by due process of law." When English and American law gradually diverged, due process was not upheld in England but became incorporated in the US Constitution.
Магна-Харта
1215 жылы шығарылған Магна Хартаның 39-шы тармағында Англия королі Джон былай деп уәде берді: "Ешбір еркін адам тұтқындалмауы керек, немесе түрмеге қамалмауы керек, немесе құқықтарынан айырылмауы керек, немесе мүлкінен айырылмауы керек, немесе заңсыз жария етілмеуі керек, немесе елден қуылмауы керек, немесе басқа да жолмен мәртебесінен айырылмауы керек, сондай-ақ біз оған қарсы күш қолданбаймыз, немесе олай істеу үшін басқаларды жібермейміз, оның теңдестерінің заңды үкімі немесе ел заңы болмаса". Магна Хартаның өзі бірден "ел заңына" айналды, ал осы жарғының 61-ші тармағы 25 бароннан тұратын сайланған органға көпшілік дауыспен король "кез келген адамға қатысты" қандай өтемақы беруі керектігін анықтау құқығын берді. Кейіннен британ монархтары Магна Хартаның қысқа нұсқаларын шығарды, ал Магна Хартаның 39-шы тармағы "29" деп қайта нөмірленді. "Заң бойынша тиісті рәсім" деген тіркес алғаш рет 1354 жылы Англия королі Эдуард III билігі кезінде Магна Хартаның заңдық түсіндірмесінде пайда болды: "Қандай да бір мәртебесі немесе жағдайы болсын, ешбір адам жерінен немесе мүлкінен шығарылмауы керек, немесе тұтқындалмауы керек, немесе мұрасынан айырылмауы керек, немесе өлім жазасына кесілмеуі керек, егер ол заң бойынша тиісті рәсім арқылы жауап беруге шақырылмаса". 1608 жылы ағылшын заңгері Эдвард Кок Магна Хартаның мағынасын талқылаған трактат жазды. Кок ешбір адамды "legem terrae" арқылы, яғни "ел заңымен" айыруға болмайды деп түсіндірді, "яғни Англияның жалпы заңымен, заңдарымен немесе әдет-ғұрыптарымен (біржола айту үшін) заң бойынша тиісті жолмен және рәсіммен". Магна Хартадағы ереже де, 1354 жылғы кейінгі заң да 1704 жылы (королева Анна билігінде) "Регинаға қарсы Пати" ісінде Корольдік сот арқылы түсіндірілді. Бұл істе Ұлыбританияның Төменгі палатасы Джон Пати мен басқа да азаматтарды сайлауда дауыс беру құқығынан айырып, оларды сот арқылы іс қозғағандығы үшін ғана Ньюгейт түрмесіне қамап қойды. Корольдік сот судьясы Литтлтон Поуис "заң бойынша тиісті рәсімнің" мағынасын былай түсіндірді: "Ешбір адам тұтқындалмауы керек немесе түрмеге қамалмауы керек, тек ел заңына сәйкес". Бірақ мен "lex terrae" ортақ заңмен ғана шектелмейтінін, сонымен қатар осы мемлекетте қолданылып жүрген барлық басқа заңдарды, мысалы, азаматтық және канондық заңдарды қамтитынын айтамын. 28 Эдуард III, 3-ші тарау, 3-ші бапта "lex terrae" сөздері Магна Хартада қолданылған "заң бойынша тиісті рәсім" сөздерімен түсіндіріледі; және заңның мағынасы – барлық қамаулар заңды билік арқылы жасалуы керек; Парламент заңы да кез келген заң сияқты заң болып табылады, тіпті, егер жоғарылығы болса, бұл жоғары заң. Корольдік сот Төменгі палата "заң бойынша тиісті рәсімді" бұзбағанын шешті, бірақ Джон Патиді королева Анна парламентті жабық отырысқа шақырғанда босатты.
Both the clause in Magna Carta and the later statute of 1354 were again explained in 1704 (during the reign of Queen Anne) by the Queen's Bench, in the case of Regina v. Paty. In that case, the British House of Commons had deprived John Paty and certain other citizens of the right to vote in an election and committed them to Newgate Prison merely for the offense of pursuing a legal action in the courts. The Queen's Bench, in an opinion by Justice Littleton Powys, explained the meaning of "due process of law" as follows:
Quote|[I]t is objected, that by Mag. Chart. c. 29, no man ought to be taken or imprisoned, but by the law of the land. But to this I answer, that lex terrae is not confined to the common law, but takes in all the other laws, which are in force in this realm; as the civil and canon law By the 28 Ed. 3, c. 3, there the words lex terrae, which are used in Mag. Char. are explained by the words, due process of law; and the meaning of the statute is, that all commitments must be by a legal authority; and the law of Parliament is as much a law as any, nay, if there be any superiority this is a superior law. Although the Queen's Bench held that the House of Commons had not infringed or overturned due process, John Paty was ultimately freed by Queen Anne when she prorogued Parliament.
Англия мен Америка заңдарының айырмашылығы
Британия тарихының ғасырлары бойы көптеген заңдар мен трактаттар әртүрлі талаптарды "заңмен келісілген процедура" бөлігі ретінде немесе "жер заңына" енгізілгенін растады. Бұл көзқарас көбінесе қолданыстағы заңның талаптарына қатысты болды, ал заңмен келісілген процедураның өзі талап ететін нәрсеге емес. АҚШ Жоғарғы Соты түсіндіргендей, Британиядағы заңмен келісілген процедура талаптары "қылмыстарды қудалау және жазалаудағы заңды процедура идеясы үшін маңызды емес, тек осы процедураның осы жағдайлардағы нақты мысалы және иллюстрациясы ретінде айтылды". Соңында, ағылшын заңдарындағы "заңмен келісілген процедураға" жасалған шашыраңқы сілтемелер үкіметтің билігін шектемеді; американдық заң профессоры Джон В. Орттың сөзімен айтқанда, "үлкен фразалар өз өмірлік күштерін сақтап қалмады". Орт бұл жағдайды, әдетте, Ұлыбританияда парламенттік үстемдік доктринасының пайда болуымен байланыстырады, бұл сотқа бақылауға деген қарсылықпен бірге келді, оны демократияға қарсы шетелдік ойлап табу деп есептеді. Ғалымдар кейде Лорд Коктың доктор Бонхам ісі бойынша шешімін сот арқылы бақылау мүмкіндігін білдіретіндей деп түсіндірді, бірақ 1870 жылдары Лорд Кэмпбелл сот арқылы бақылауды "Доктор Бонхам ісінде соттан тыс айтылған ақымақ доктрина деп есептемеді, оны күлдіру керек болған жұмбақ деп атады". Сотқа бақылау құқығы болмағандықтан, ағылшын соттарының мемлекеттік заңдарды немесе әрекеттерді заңмен келісілген процедураны бұзу ретінде жарамсыз деп жариялауға ешқандай мүмкіндігі болмады. Керісінше, американдық заң шығарушылар мен атқарушы билік өкілдері заңдардың немесе әрекеттердің сот арқылы жарамсыз деп танылуын заңмен келісілген процедураны бұзу ретінде жоққа шығаруға дерлік ешқандай құралға ие емес, тек конституциялық түзетулерді ұсыну арқылы, олар көбінесе сәтсіз аяқталады. Осының салдарынан, ағылшын және американ заңдары арасында айырмашылықтар пайда болды. Англиялық соттардан айырмашылығы, американдық судьялар заңмен келісілген процедураны қамтамасыз етуде белсендірек болды. Өз кезегінде, заң шығарушы және атқарушы билік сот жүйесі әзірлеген заңмен келісілген процедураның конституциялық талаптарына сәйкес заңдар мен атқарушылық әрекеттерді бейімдеу арқылы мұндай қақтығыстардан қалай аулақ болуға болатынын үйренді. Заңмен келісілген процедура әділеттіліктің орындалуымен байланысты, сондықтан Заңмен келісілген процедура туралы ереже заңның санкциясысыз үкімет тарапынан өмірді, бостандықты немесе мүлікті еріксіз тартып алудан қорғайды. АҚШ Жоғарғы Соты осы ережелерді төрт қорғауды қамтамасыз ету ретінде түсіндіреді: процедуралық заңмен келісілген процедура (азаматтық және қылмыстық іс жүргізуде), мазмұндық заңмен келісілген процедура, түсініксіз заңдарға тыйым салу және Құқықтар Биллінің енгізілуіне арналған құрал ретінде.
Басқалар
Әртүрлі елдер халықаралық дәстүрлі құқық бойынша белгілі бір процедуралық кепілдіктерді мойындайды. Бұл процедуралардың нақты ережелері көбінесе белгісіз болғанымен, көптеген елдер шетелдіктерге ең төменгі деңгейдегі әділдік пен теңдік қамтамасыз етуге келіседі. Кейбір елдер шетелдіктерге өз азаматтарына қарағанда көп құқық бермеуге міндетті екенін, яғни ұлттық режим принципін қолдайды, бұл принцип бойынша олардың екеуі де үкімет тарапынан бірдей шектеулерге тап болуы мүмкін. Халықаралық адам құқығы саласының дамуымен және шетелдегі шетелдік азаматтарға қатысты қатынастарды реттеу үшін шарттардың жиі қолданылуымен, практикада осы екі көзқарас арасындағы айырмашылық азайып барады.