Конституциялық құқық негіздері

Кіріспе

Конституциялық құқық – Конституцияны түсіндірумен және іске асырумен айналысатын құқық саласы.

Конституциялық құқық – мемлекет ішіндегі түрлі органдардың, атап айтқанда, атқарушы билік, парламент немесе заң шығарушы орган және сот жүйесінің рөлін, өкілеттіктерін және құрылымын анықтайтын заңдар жиынтығы; сондай-ақ азаматтардың негізгі құқықтары және АҚШ және Канада сияқты федеративтік елдерде орталық үкімет пен штаттардың, провинциялардың немесе аумақтық үкіметтер арасындағы қарым-қатынас. Барлық ұлттық мемлекеттерде конституция міндетті түрде болып қоймайды, бірақ мұндай мемлекеттердің барлығында jus commune, яғни жер заңы бар, ол әртүрлі императивтік және келісімдік ережелерден тұрады. Бұған әдет-ғұрып, конвенциялар, заңмен бекітілген заң, судьялар жасаған заң немесе халықаралық ережелер мен нормалар кіруі мүмкін. Конституциялық құқық үкіметтің өкілеттіктерін жүзеге асыру негіздерімен айналысады. Кейбір жағдайларда бұл принциптер үкіметке салық салу және халықтың әл-ауқатын жақсарту үшін қаражат жұмсау сияқты нақты өкілеттіктер береді. Басқа жағдайларда конституциялық принциптер үкіметтің не істей алатынына шектеу қоюға бағытталған, мысалы, жеткілікті негізсіз адамды тұтқындауға тыйым салу. Көптеген елдерде, мысалы, Америка Құрама Штаттарында, Үндістанда және Сингапурда конституциялық құқық ұлт құрылған кезде ратификацияланған құжаттың мәтініне негізделген. Басқа конституциялар, әсіресе Ұлыбритания конституциясы, көптеген заңдар мен конституциялық конвенциялар сияқты жазбаға түспеген ережелерге көп көңіл бөледі, олардың конституциялық құқықтағы мәртебесі әртүрлі, ал кейбір жағдайларда конвенциялардың шарттары қатты даулы болуы мүмкін.

Мемлекеттік және құқықтық құрылым

Конституциялық заңдарды екінші деңгейдегі ереже жасау, яғни билікті жүзеге асыру үшін ережелер жасау ретінде қарастыруға болады. Ол сот, заң шығару және атқарушы билік органдарының, сондай-ақ олардың бағынындағы органдардың арақатынастарын реттейді. Конституцияның маңызды міндеттерінің бірі – билік иерархиясын және қарым-қатынастарын анықтау. Мысалы, унитарлық мемлекетте конституция соңғы билікті бір орталық басқарушы органға, заң шығарушы органға және сот жүйесіне береді, бірақ көбінесе жергілікті немесе қалалық билік органдарына өкілеттіктерді делегациялайды. Егер конституция федеративтік мемлекет құрса, ол заң шығару, қолдану және орындау салаларында ерекше немесе ортақ юрисдикцияға ие бірнеше деңгейлі үкіметтерді анықтайды. Көптеген федеративтік мемлекеттерде, әсіресе АҚШ-та, жеке және параллель федералдық және штаттық сот жүйелері бар, олардың әрқайсысының өздерінің соттарының иерархиясы және әр штаттың Жоғарғы соты болады. Ал Үндістанда бірыңғай сот жүйесі бар, ол аудандық соттарға, жоғары соттарға және Үндістанның Жоғарғы сотына бөлінеді.

Адам құқықтары

Адам құқықтары немесе азаматтық бостандықтар елдің конституциясының маңызды бөлігін құрайды және мемлекеттің алдында жеке адамның құқықтарын қорғайды. АҚШ және Франция сияқты көптеген юрисдикцияларда кодекстелген конституция және құқықтар туралы жарғы бар. Соңғы мысал – Еуропалық Одақтың негізгі құқықтары туралы Хартия, ол Еуропа Конституциясын құру шартына енгізілуі тиіс еді, бірақ ратификацияланбады. Мүмкін, ең маңызды мысал – БҰҰ Хартасымен байланысты Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы. Бұл декларация ұлттық мемлекеттердің немесе үкіметаралық ұйымдардың өз азаматтарына қамтамасыз етуге міндетті негізгі саяси, әлеуметтік және экономикалық стандарттарды қамтамасыз етуді көздейді, бірақ олардың көпшілігі өз үкіметтерін де қамтиды. Канада да конституциясы бар, ал Канадалық Құқықтар және Бостандықтар Хартиясы елдің юрисдикциясына бағынатын адамдардың адам құқықтарын қорғайды. Кейбір елдерде, мысалы, Ұлыбританияда негізгі құқықтарды белгілейтін жазылған құжат жоқ; мұндай юрисдикцияларда конституция заңдардан, сот практикасынан және конвенциялардан тұрады. Entick v. Carrington ісі – ортақ құқықтағы конституциялық принцип. Джон Энтиктің үйін шериф Керрингтон тінтіп, қарастырған. Керрингтон үкімет министрі, Халифакс графының ордерінің заңды күші бар екенін, тіпті оған заңмен немесе сот шешімімен негіз болмағанын мәлімдеді. Лорд Камден басқарған сот былай деп мәлімдеді: «Адамдардың қоғамға кіруінің басты мақсаты – олардың мүліктерін қорғау еді. Бұл құқық барлық жағдайда қасиетті және берілмейтін болып сақталады, егер ол жалпы игілік үшін қандай да бір мемлекеттік заңмен алынып тасталмаса немесе шектелмесе. Англия заңдары бойынша жеке мүлікке кез келген, тіпті ең кішкентай шабуыл да құқық бұзушылық болып табылады. Егер ақталуға негіз табылмаса, кітаптардың үнсіздігі айыпталушыға қарсы дәлел болып табылады және талапкер үкім алуға құқылы». Ортақ құқық және азаматтық құқық юрисдикциялары конституциялық құқық негіздері бойынша ерекшеленеді. Ортақ құқық елдері, мысалы, Ұлттар Достастығы елдері мен АҚШ, өз заң жүйелерін Ұлыбритания заң жүйесінен алған, сондықтан сот прецедентіне баса назар аударады, яғни сот шешімдері (особылықтары жоғары соттардың шешімдері) заңның көзі болып табылады. Азаматтық құқық юрисдикциялары, керісінше, сот бақылауына аз мән береді және тек парламент немесе заң шығарушы орган ғана заңға өзгеріс енгізуге құқылы. Нәтижесінде, екі жүйенің сот жүйелерінің құрылымы айтарлықтай өзгешеленеді, ортақ құқық сот жүйесі қарсыластық, ал азаматтық құқық сот жүйесі тергеушілік болып табылады. Ортақ құқық сот жүйесі сотты айыптаудан бөліп, соттың заң шығарушы орган мен құқық қорғау органдарынан толық тәуелсіздігін қамтамасыз етеді. Осыған байланысты, осы елдердегі адам құқықтары заңдары негізінен соттардың конституциялық құқықты түсіндірудегі құқықтық прецеденттеріне негізделген, ал азаматтық құқық елдеріндегі заңдар негізінен жазылған заңдардан, конституциялық немесе басқа да заңдардан тұрады.

Human rights or civil liberties form a crucial part of a country's constitution and uphold the rights of the individual against the state. Most jurisdictions, like the United States and France, have a codified constitution, with a bill of rights. A recent example is the Charter of Fundamental Rights of the European Union which was intended to be included in the Treaty establishing a Constitution for Europe, that failed to be ratified. Perhaps the most important example is the Universal Declaration of Human Rights under the UN Charter. These are intended to ensure basic political, social and economic standards that a nation state, or intergovernmental body is obliged to provide to its citizens but many do include its governments. Canada is another instance where a codified constitution. with the Canadian Charter of Rights and Freedoms, protects human rights for people under the nation's jurisdiction. Some countries like the United Kingdom have no entrenched document setting out fundamental rights; in those jurisdictions the constitution is composed of statute, case law and convention. A case named Entick v. Carrington is a constitutional principle deriving from the common law. John Entick's house was searched and ransacked by Sherriff Carrington. Carrington argued that a warrant from a Government minister, the Earl of Halifax was valid authority, even though there was no statutory provision or court order for it. The court, led by Lord Camden stated that,

"The great end, for which men entered into society, was to secure their property. That right is preserved sacred and incommunicable in all instances, where it has not been taken away or abridged by some public law for the good of the whole. By the laws of England, every invasion of private property, be it ever so minute, is a trespass If no excuse can be found or produced, the silence of the books is an authority against the defendant, and the plaintiff must have judgment." The common law and the civil law jurisdictions do not share the same constitutional law underpinnings. Common law nations, such as those in the Commonwealth as well as the United States, derive their legal systems from that of the United Kingdom, and as such place emphasis on judicial precedent, whereby consequential court rulings (especially those by higher courts) are a source of law. Civil law jurisdictions, on the other hand, place less emphasis on judicial review and only the parliament or legislature has the power to effect law. As a result, the structure of the judiciary differs significantly between the two, with common law judiciaries being adversarial and civil law judiciaries being inquisitorial. Common law judicatures consequently separate the judiciary from the prosecution, thereby establishing the courts as completely independent from both the legislature and law enforcement. Human rights law in these countries is as a result, largely built on legal precedent in the courts' interpretation of constitutional law, whereas that of civil law countries is almost exclusively composed of codified law, constitutional or otherwise.

Заң шығару тәртібі

Конституциялардың тағы бір маңызды функциясы – парламенттердің заң қабылдау рәсімін сипаттау болып табылады. Мысалы, конституцияны өзгерту үшін арнайы көп дауыс қажет болуы мүмкін. Екі палаталы заң шығарушы органдарда жаңа заң күшіне енуі алдында заң жобалары екінші немесе үшінші оқылымнан өту рәсімі қарастырылуы мүмкін. Балама ретінде, үкімет сайлау өткізгенге дейін билікте бола алатын ең жоғары мерзімдер белгіленуі де мүмкін.

Конституциялық құқық зерттеуі

Конституциялық құқық құқықтық білім беру мен ғылыми зерттеулердің маңызды саласы болып табылады. Мысалы, АҚШ-тағы көптеген заң студенттері бірінші курста Конституциялық құқық пәнін міндетті түрде оқуға тиіс, сондай-ақ конституциялық мәселелерді талқылауға арналған бірнеше заң журналдары бар.

Биліктердің бөлінуі

Биліктерді бөлу көбінесе үкіметтің өкілеттігін шектеу үшін заң үстемдігімен бірге жұмыс істейтін екінші қағида ретінде қарастырылады. Көптеген қазіргі заманғы ұлттық мемлекеттерде билік үш тармаққа бөлінеді және оларға жүктеледі: заң шығарушы, атқарушы және сот билігі – бұл биліктің көлденең бөлінуі деп аталады. Бірінші және екінші тармақтар дәстүрлі Вестминстер жүйесінде үйлестіріледі. Биліктің тік бөлінуі – децентрализация.

Сайлау құқығы

Сайлау құқығы – конституциялық құқықтың бір саласы. Ол сайлау процесін реттейтін қағидаларды қамтиды. Бұл қағидалар халықтың еркін жұмыс істейтін демократияға айналдыруға мүмкіндік береді. Сайлау құқығы дауыс беруге болатын азаматтар, сайлаушыларды тіркеу, бюллетень алу құқығы, сайлау науқанын және партияларды қаржыландыру, сайлау округтерін қайта құру, өкілдік үлестіру, электрондық дауыс беру және дауыс беру машиналарын пайдалану, сайлауға қолжетімділік, сайлау жүйелері мен формулалары, дауыс санау, сайлау даулары, референдумдар, сондай-ақ сайлау алдаушылығы және сайлау үгімінен тыйым салу сияқты мәселелерді қарастырады.