Жапон әдебиетінің суретшісі: Изумі Кёка өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Жапон жазушысы (1873–1939)

Кётаро Идзуми (泉鏡太郎), қаламгерлік есімі Изуми Кёка (泉鏡花) – жапондық романист, жазушы және кабуки драматургі. Кёканың шығармашылығы сол кездегі әдеби ортаны билеген натуралист жазушылардың туындыларынан ерекшеленді. Кёканың көптеген туындылары қоғамды сынайтын сюрреалистік шығармалар болып табылады. Ол романтизмнің ерекше бір түрімен танымал, ол жапон өнері мен әдебиетінің бұрынғы Эдо кезеңінің туындыларынан күшті ықпал алған, мистикалық әңгімелерді жоғары қояды, сонымен қатар осыны заманауи эстетикалық көзқарасымен үйлестіреді. Ол қазіргі жапон әдебиетіндегі көрнекті стилисттердің бірі саналады, ал прозасының күрделілігі мен байлығын көптеген авторлар мен сыншылар атап өткен. Нацуме Сосеки сияқты, қаламгерлік есіммен танымал болған жапон жазушыларының бірі ретінде, Кёка көбінесе нақты есімі емес, қаламгерлік есімімен белгілі.

Токиодан бұрын

Кёка 1873 жылғы 4 қарашада Канадзава, Ишикава облысының Шиташинмачи ауданында Изуми Сейжидің (泉清次) – металл әшекейлерді ойып жасайтын және күміс қабатымен жабатын шебердің, және Наката Сузудың (中田鈴) – Эдодан келген цудзуми барабанының шеберінің қызы және Но театрының бас кейіпкері Кинтаро Мацумотоның кіші қарындасы болып дүниеге келді. Отбасының төмен жағдайына байланысты, ол христиан миссионерлері басқаратын, оқу ақысы тегін Хокурику ағылшын-жапон мектебінде білім алды. Мектепке барар алдында, Кётароның анасы оны суреттері мен мәтіндері араласқан, «кусазоши» деп аталатын кітаптар арқылы әдебиетпен таныстырды. Кейіннен оның туындылары осындай көрнекі әңгімелеу формаларымен ерте жаста танысуының әсерін көрсетті. 1883 жылғы сәуірде, тоғыз жасында Кёка 29 жастағы анасынан айырылды. Бұл оның жас санасына ауыр соққы болды, және ол өмірінің соңына дейін әдеби шығармаларында оның естеліктерін жаңғыртуға тырысты. 1890 жылы Кёка сол кездегі әдебиет қайраткері Озаки Коёның жолын қуу үшін Токиоға келді. 1891 жылдан 1894 жылға дейін Кёка Озаки Коёмен бірге тұрды және оның жұмысына қатысты сараптамалық пікірлері үшін үй шаруасының жұмыстарын атқарды. Кёка Озаки Коёның «Екі монахтың құпиясы» атты туындысына қатты әсер етіп, әдебиетте мансап құруға шешім қабылдады. Сол маусымда ол Тояма префектурасына сапар жасады. Ол жеке даярлық мектептерінде мұғалім болып жұмыс істеді және бос уақытын «ёмихон» мен «кусазоши» оқуға арнады. Алайда, сол жылдың қарашасында Кёканың өнерге деген құштарлығы оны Токиоға қайта әкелді, онда ол Коёдан білім алуды көздеді. 1891 жылғы 19 қарашада ол Ушигомеде (牛込) (қазіргі Шинжукуның бір бөлігі) Коёға бұрын танысқан емес, тікелей келіп, оны мектебіне қабылдауды өтінді. Ол қабылданды және сол кезде үйде шәкірттік өмірге кірді. Келесі жылдың желтоқсан айында Канадзаваға жасаған қысқа сапарынан басқа, Кёка барлық уақытын Озаки үйінде өткізді, Коёға қолжазбаларын түзету және үй шаруасын атқару арқылы өзінің құндылығын дәлелдеді. Кёка өте құрметпен ұстазына қарады, оны тек әдебиет ғана емес, оның ерте мансабын дамытуға көмектескен мейірімді адам деп есептеді. Ол Коёға шын жүректен міндеттілік сезімімен қарады және өмірінің соңына дейін оған құрмет көрсетті.

Kyōka was born Izumi Kyōtarō on November 4, 1873 in the Shitashinmachi section of Kanazawa, Ishikawa, to Izumi Seiji (泉清次), a chaser and inlayer of metallic ornaments, and Nakata Suzu (中田鈴), daughter of a tsuzumi hand drum player from Edo and younger sister to lead protagonist of the Noh theater, Kintarō Matsumoto. Because of his family's impoverished circumstances, he attended the tuition free Hokuriku English Japanese School, run by Christian missionaries. Even before he entered grade school, young Kyōtarō's mother introduced him to literature in picture books interspersed with text called kusazōshi, and his works would later show the influence of this early contact with such visual forms of story telling. In April 1883, at nine years old, Kyōka lost his mother, who was 29 at the time. It was a great blow to his young mind, and he would attempt to recreate memories of her in works throughout his literary career. In 1890, Kyōka went to Tokyo in order to follow the footsteps of Ozaki Kōyō, a literary figure of this time. From 1891 1894 Kyōka lived with Ozaki Kōyō and performed houseboy duties for him in return for his expertise opinions on his work. Kyōka was deeply impressed by Ozaki Kōyō's "Amorous Confessions of Two Nuns" and decided to pursue a career in literature. That June he took a trip to Toyama Prefecture. At this time he worked as a teacher in private preparatory schools and spent his free time running through yomihon and kusazōshi. In November of that year, however, Kyōka's aspiration to an artistic career drove him to Tokyo, where he intended to enter the tutelage of Kōyō himself. On 19 November 1891, he called on Kōyō in Ushigome (牛込)) (part of present day Shinjuku) without prior introduction and requested that he be allowed into the school immediately. He was accepted, and from that time began life as a live in apprentice. Other than a brief trip to Kanazawa in December of the following year, Kyōka spent all of his time in the Ozaki household, proving his value to Kōyō through correcting his manuscripts and household tasks. Kyōka greatly adored his teacher, thinking of him as a teacher of more than literature, a benefactor who nourished his early career before he gained a name for himself. He felt deeply a personal indebtedness to Kōyō, and continued to admire the author throughout his life.

Ерте мансап

Кёканың алғашқы жарияланған туындысы "Язаэмон Канмури" (冠弥左衛門) 1893 жылдың мамыр айынан бастап Киотодағы "Hi no De" газетінде бөлім-бөлім жарияланды. Көрінері, ол аса танымал болған жоқ, тіпті редактор оны дереу тоқтатуды сұрады. Алайда, Коё жас шәкірті үшін ұсыныс жасағандықтан, Кёкаға туындының барлығын жариялауға рұқсат берілді. Келесі жылы туынды "Кага, Ишикава Хокурику Шинпо" газетіне қайтадан бөлім-бөлім жариялау үшін сатылды. Бұл жолы Кёканың жұмысы жағымды пікірлер алды, бірақ бұл, көбінесе Коёның белсенді қатысуының нәтижесі болды. Сол жылы "Тірі қуыршақ" (活人形) "Tantei Bunko" баспасынан, ал "Алтын сағат" (金時計) "Shonen Bungaku" баспасынан жарық көрді. Тамыз айында Кёка берибери ауруына ем алу үшін Каназаваға оралды және Токиоға қайтқанға дейін Киото мен Хокурику аймағын аралап шықты. Кейіннен ол саяхаты туралы жазған жазбаларын "Басқа адамның әйелі" (他人の妻) туындысының негізі ретінде пайдаланды, бірақ өкінішке орай, түпнұсқа жазба сақталмаған. 1894 жылдың 9 қаңтарында әкесі қайтыс болды және ол тағы да Каназаваға оралды. Келешегіне қатысты белгісіздікке тап болған Кёка өзінің және туыстарының – әжесі мен кіші інісінің күнкөрісін қамтамасыз ету туралы алаңдады. Алайда, әжесінің ынтасымен ол Токиодағы жұмысына қайта оралды. Қазан айында Коёдан маңызды түзетулер алғаннан кейін "Йомиури Шимбун" газетінде "Қосалқы әскер" (予備兵) және "Адалдық пен қайсарлық" (義血侠血) атты туындыларын жариялады. "Адалдық пен қайсарлық" кейіннен "Су сиқыршысы" (滝の白糸) спектаклі ретінде қойылды. Келесі жылы, ақпан айында, Каназавадағы отбасын асырауды жалғастыру үшін Кёка Токиодағы Коишикава ауданындағы Отова Охаши үйіне көшіп, энциклопедия бойынша жұмысын жалғастырды. Кетіп бара жатқанда Коё Кёканы батыс үлгісіндегі кешкі асқа шақырды және шәкіртіне пышақ пен шанышқыны қалай пайдалану керектігін үйретті. 1895 жылдың сәуір айында Кёканың алғашқы, нағыз сәтті туындысы "Түнгі күзетші" (夜行巡査) "Bungei Kurabu" журналында жарық көрді. Рейун Таоканың туындыға жасаған мақтауының арқасында Кёканың келесі жұмысы "Операциялық бөлме" (外科室) "Bungei Kurabu" журналының алғашқы беттерінде жарияланды. Осылайша Кёка әдеби ортаға енді. 1896 жылдың мамыр айында Кёка жетпістен ассан әжесіне Каназаваға барып көңіл берді, ал келесі жылы Коишикавада өз үйін сатып алып, оны өзімен бірге тұруға шақырды. Жылдар бойы толыққанды айықпаған берибериге қарамастан, ол осы кезеңде өнімді болды, бірақ туындылары әртүрлі пікірлерге ие болды. Көптеген адамдар оның ең көрнекті туындысы және ең көп оқылатын туындыларының бірі санайтын "Койя тауының қасиетті адамы" (高野聖) 1900 жылы жарық көрді.

Kyōka's first published work, "Yazaemon Kanmuri" (冠弥左衛門), was serialized beginning in May 1893 in Kyoto's Hi no De newspaper. Apparently it was very unpopular and the editor requested the story be dropped immediately; however, due to Kōyō's pleadings on the part of his young student, Kyōka was allowed to print the entire story. The next year the story was resold to the Kaga, Ishikawa Hokuriku Shinpo, once again for serialization. This time Kyōka's work gained some favorable criticism, though most likely through Kōyō's active involvement. In that same year, "A Living Puppet" (活人形) was published by Tantei Bunko and "The Golden Clock" (金時計) by Shonen Bungaku. In August he returned to Kanazawa to get treatment for beriberi and took the opportunity to travel around Kyoto and the Hokuriku region before returning to Tokyo. He would later use the record he kept of his travels as a basis for his "Another Man's Wife" (他人の妻), though the actual record is not extant. January 9 of 1894, his father died and he once again returned to Kanazawa. Facing an uncertain future, Kyōka worried about his means of obtaining a livelihood for himself and his relatives, a grandmother and younger brother; however, with his grandmother's encouragement he returned to his work in Tokyo. In October, he published "The Reservist" (予備兵) and "The Righteous and the Chivalrous" (義血侠血), after substantial corrections from Kōyō, in the Yomiuri Shimbun. "The Righteous and the Chivalrous" would later be staged as The Water Magician (滝の白糸). The next year in February, in order to continue to support his family in Kanazawa, Kyōka moved into the Otowa Ohashi household in Koishikawa in Tokyo to follow work on an encyclopedia. On his departure, Kōyō treated Kyōka to a Western style dinner where he taught his student to use a knife and fork. In April 1895, Kyōka's first, real critical success, “The Night Watchman” (夜行巡査), was published in the magazine Bungei Kurabu. Thanks to Reiun Taoka's praise of the story, Kyōka's next work, “The Operating Room” (外科室), appeared in Bungei Kurabu's opening pages; thus began Kyōka's entry into literary circles. In May 1896, Kyōka paid his grandmother, now in her mid seventies, a visit in Kanazawa, and the next year he decided to get his own house in Koishikawa and bring her to live with him. In spite of the beriberi that had not completely healed over the years, he was prolific at this time, though his work received mixed reviews. "The Holy Man of Mount Kōya (高野聖)," considered by many to be his most representative work and one of his most frequently read, was published in 1900.

Жас жазушы

1902 жылы асқазан-ішек ауруына шалдыққан Кёка емделу үшін Зушиге кетті. Сол жерде, балалық шағынан таныс Ито Сузу (伊藤すず) атты әйел ас үйінде көмектесті. 1903 жылдың мамыр айында екеуі Кагуразака деп аталатын ханмачиде, Ушигомеде бірге тұруға кірісті. Бірақ, Коёның қатты қарсылығына байланысты олар бірден үйлене алмады. Осы жылдың қазан айында Кёканың ұстазы Озаки Коё қайтыс болды. Өлім төсегінде де Коё Кёканың болашағы туралы уайымдап, оның қолжазбаларын түзетуді жалғастырды. 1906 жылы Кёка 87 жасында әжесінен айырылды. Асқазан ауруы күшейіп, ол Зушиге қайта оралды. Бастапқыда жазда ғана сонда болуды жоспарлаған ол, үйді төрт жылға жалға алды. Осы уақыт ішінде ол негізінен күріштің қамыры мен тәтті картоп жеді. Ауруы салдарынан көбінесе арман күйінде болып, жаңбыр жауғанда су ағатын үйінде тұрса да, ол онда бірнеше әңгімелер жазды, соның ішінде "Көктемдегі бір күн" (春昼・春昼後刻). Шындығында, оның ауруы мен Зушидегі жалға алған үйінің жағдайы осы әңгіменің керемет атмосферасына әсер еткен болуы мүмкін. 1908 жылы ол Токиоға оралып, Кодзимачиде тұратын жер тапты. "Самсен каналы" (三味線堀) және "Фонарь жарығымен ән" (歌行燈) 1910 жылы жарық көрді. Кафу Нагай "Самсен каналын" жоғары бағалады. Сонымен қатар, Кёканың жинақталған шығармаларының алғашқы бес томы жарық көрді. Атақ-даңқы артып, Кёка Тайшо дәуірін театрға күш салумен бастады. 1913 жылы ол "Жын құдығы" (夜叉ヶ池) және "Теңіз құдайының вилласы" (海神別荘) шығармаларын жазды, ал келесі жылы "Нихонбаши" (日本橋) басылып шықты. Ол бериберимен ауырып, 1916 жылдың жазында үш ай бойы үйде қамалды.

Соңғы жылдар

1927 жылы Кёка Тохоку аймағына сапар шекті, онда Товада көлі мен Акита префектурасын аралады. Келесі жылы ол пневмонияға шалдықты, жазылғаннан кейін Шидзуока префектурасының Идзу тауларындағы Шузенжи ыстық бұлақтарына барды. 1929 жылы Исикава префектурасына қайта оралды, бұл жолы көркем Ното түбегін тамашалады. Ол саяхаттары туралы бірнеше күнделіктер жүргізді, сондай-ақ әңгімелер мен пьесалар жазуын жалғастырды. 1937 жылы оның соңғы маңызды жобасы – қызғылт түсті уми (薄紅梅) Токио мен Осакадағы «Mainichi» газеттерінде жарияланды. Сол жылы ол Императорлық өнер академиясына қабылданды. Бірақ денсаулығы нашарлап, 1939 жылдың 7 қыркүйегінде сағат 2:45-те Идзуми Кёка өкпе рагынан көз жұмды. Ол Токиодағы Зошигая зиратында жерленген.

Мұра

Кёка эксцентрикті және ырымшыл болғандықтан, ол гротеск пен фантастика туралы жазу арқылы танымал болды. Дегенмен, ол қиялға нақты өмірдегі оқиғалардан қашу үшін емес, оны сынау үшін жүгінді. Кёка адамды «эволюциялық регресс, яғни адамның жануарға немесе ересек адамның балаға айналуы» тұрғысынан қарастырды, бұл оның қазіргі қоғамға жасаған сын-ескертулерінің көрсеткіші. «Коя тауының қасиетті адамы» (高野聖) – таулы шөлде саяхат жасап, түсіндірілемейтін және мазасыздық тудыратын оқиғаларға тап болатын монах туралы әңгіме. Эдо дәуірінің танымал әдебиеттерінен, фольклорынан және но театрынан сюжеттерді қарыз алып, оларды дамыта отырып, Кёканың туындыларының жартысынан астамы әлдебір түрдегі мистикалық элементтерді және түс кодтау арқылы берілген айқын символизмді қамтиды. 1913 жылы жарық көрген және сахналаған «Рубин» түрлі-түсті кодталған бейнелер тізбегін қолданып, ізгіліксіздік, эротизм және қызғаныш туралы әдемі поэтикалық очерк айтады. Кёканың повестеу стилі дәстүрлі ракуго әңгімелеу өнерінен алынған, сондай-ақ кабуки театрында қолданылатын драмалық диалогтарды пайдаланады. Кёка көбінесе Эдо немесе Токио қаласының ханамачилеріндегі өмірді бейнелейтін, сондықтан оны бір замандастары Нагай Кафу және Танизаки Дзюнъитиромен салыстырады. Алайда, Кёка өзінің повестеуінде күрделі сюжет пен күмәнді жағдайды жиі қолданады. Оның шығармаларындағы тағы бір маңызды тақырып – жас жігітке күтім көрсететін әдемі қарт әйел. Оның пьесалары Жапонияда өте танымал: «Шайтанды көл» (夜叉ヶ池), «Теңіз құдайының вилласы» (海神別荘) және «Қалалық мұнара» (天守物語) сияқты туындылары әлі күнге дейін үнемі қойылады. Бірақ, бұл әрқашан осылай болған жоқ, өйткені оның көптеген пьесалары оның өмірлік кезеңінде сахналалмады. Олар 1950 жылдары қайта жанданды, бірақ кейбір ғалымдар оның ұзаққа созылған әсерін оның прозалық туындыларын драмаландыруға және бейімдеуге байланысты деп санайды, мұндай жұмыстар көбінесе басқа авторлардың еңбегі болып табылады. Идзуми Кёка әдебиет сыйлығы – Канадзава қаласының құрған әдеби сыйлығы. Ол алғаш рет 1973 жылы Кёканың туғанына жүз жыл толуына орай табысталды.

Eccentric and superstitious, Kyōka developed a reputation for writing about the grotesque and the fantastic. However, he did not use fantasy to escape from what was happening in the real world, but for criticizing it. Kyōka saw human through the lens "of evolutionary regression, whether man into beast or adult into child," indicative of his critique on modern society. The Holy Man of Mount Kōya (高野聖)," is a tale about a monk's journey through a mountainous wilderness, encountering inexplicable and unsettling experiences. Borrowing and embellishing themes from Edo period popular fiction, folklore and Noh drama, more than half of Kyōka's works incorporate some form of supernatural element as well as apparent symbolism in the form of explicit color coding. The Ruby, first published and performed in 1913, daringly applies this chain of color coded images to tell a beautifully poetic story of adultery, eroticism, and jealousy. Kyōka's narrative style borrows from traditional rakugo storytelling, and also uses dramatic dialogues similar to that used in kabuki drama. Kyōka often depicted life in the hanamachi of downtown Edo or Tokyo, which is why he is often compared with his contemporaries Nagai Kafū and Tanizaki Jun'ichirō. However, Kyōka makes much more use of a complex plot and suspense in his narrative. Another thematic concept strong in his writings is that of a beautiful older woman taking care of a young man. His plays are particularly popular in Japan: such works as Demon Pond (夜叉ヶ池), The Sea God's Villa (海神別荘), and The Castle Tower (天守物語) are still performed regularly. This was not always the case, however, as few of his plays were performed while he was alive. They saw a revival in the 1950s, but some scholars attribute his lasting impacts to dramatizations and adaptations of his prose fictions, usually done by other authors. The Izumi Kyōka Prize for Literature is a literary award established by the city of Kanazawa, first awarded in 1973 on the hundredth anniversary of Kyōka's birth.

Көркем шығармаларда

Идзуми Кёка "Тейто Моногатари" романында Мейдзи қайта жаралуы және Шова дәуіріндегі көптеген тарихи тұлғалармен бірге көмекші рөлде ойнайды. Романның алғашқы бейімделуінде оны танымал кабуки актері Бандо Тамасабуро V сомдайды. Авторлардың есімдері, өмірбаяндары және әдеби еңбектерін пайдаланатын "Бунго адами иттер" мангасында Идзуми Кёка есімді әйел кейіпкер кездеседі. "ДжоДжоның таңғажайып оқиғасы" спин-офынң "Кисибе Рохан сөйлейді" тарауында тағы бір әйел Идзуми Кёка, атақты кейіпкердің редакторы ретінде, авторлар мен ақындардың есімдерімен аталған басқа кейіпкерлермен бірге бейнеленеді. Идзуми Кёка "Мэйдзи Токио Ренка" мультимедиялық сериясында Мэйдің сүйіктілерінің бірі ретінде пайда болады.