Кіріспе

Жапон жазушысы (1892–1927)

Рюносуке Акутагава (芥川 龍之介), көркем есімі Чёкодо Шудзинь (澄江堂主人), Жапониядағы Тайшо дәуірінде шығармашылықпен айналысқан жапон жазушысы. Ол «жапондық қысқа әңгіменің әкесі» деп есептеледі, ал Жапонияның басты әдеби сыйлығы – Акутагава сыйлығы оның құрметіне аталған. 35 жасында барбитураттың көп мөлшерін қабылдап, өз-өзіне қол жұмсады.

Ерте өмір

Рюносуке Акутагава Токио қаласының Ирифунэ, Кёбаши (қазіргі Акаши, Чуо, Токио) ауданында бизнесмен Тошидзо Ниихара мен оның әйелі Фукуның үлкен ұлы ретінде дүниеге келді. Оның отбасы сүт өндірумен айналысты. Анасы оның туғаннан кейін көп ұзамай психикалық ауруға шалдықты, сондықтан оны анасының інісі Дошо Акутагава асырап алып, тәрбиеледі, осылайша ол Акутагава тегін алды. Ол ерте жасынан-ақ классикалық қытай әдебиетіне, сондай-ақ Мори Огай мен Нацуме Сосекидің туындыларына қызығушылық танытты. 1910 жылы Бірінші жоғары мектепке түсіп, Кан Кикучи, Куме Масао, Юзо Ямамото және 土屋文明 сияқты сыныптастарымен жақын қарым-қатынас орнатты, олардың барлығы кейін жазушылар болды. 1913 жылы Токио императорлық университетіне (қазіргі Токио университеті) түсіп, ағылшын әдебиетін оқығаннан кейін жазумен айналыса бастады. Оқу кезінде балалық шағының досы Яйои Йошидаға үйлену ұсынысын жасады, бірақ асырап алған отбасы осы одаққа қарсы болды. 1916 жылы ол Фуми Цукамотоға құда түсіп, 1918 жылы олар неке қиды. Олардың үш баласы болды: Акутагава Хироси (1920–1981) – актер, Акутагава Такаси (1922–1945) – студенттік шақыру бойынша Бирмада қаза тапқан, ал Акутагава Ясуши (1925–1989) – композитор. Бітіргеннен кейін Акутагава қысқа мерзімге Канагава префектурасының Йокосука қаласындағы Теңіз инженерлік мектебінде ағылшын тілінен сабақ берді, бірақ содан кейін өмірін толыққанды жазуға арнауға шешім қабылдады.

Әдеби мансап

1914 жылы Акутагава және оның бұрынғы мектептегі достары «Шинсичо» («Жаңа ой ағымдары») әдеби журналын қайта жаңғыртты, онда Уильям Батлер Йейтс пен Анатоль Франстың аудармаларымен қатар өздері жазған туындылары да жарияланды. Акутагава екінші шағын әңгімесі «Рашомонды» келесі жылы, әлі студент кезінде «Тейкоку Бунгаку» («Император әдебиеті») әдеби журналында жариялады. Он екінші ғасырдағы әңгімеге негізделген бұл туынды Акутагаваның достарынан жақсы қабылданыс таппады, олар оны қатты сынға алды. Дегенмен, Акутагава 1915 жылдың желтоқсанында өзіне үлгі-өнеге болған Нацуме Сосекиге барып, оның апта сайынғы әдеби үйірмесіне қатысуға батылдық танытты. Қараша айында ол туындысын «Тейкоку Монгаку» әдеби журналында жариялады. Осы кезде Акутагава Гаки (хаиго) атты псевдониммен хайку жаза бастады. Акутагава кейіннен Хэйан, Эдо немесе Мейдзи дәуірінің басындағы оқиғаларға арналған шағын әңгімелер сериясын жазды. Бұл әңгімелер классикалық туындыларды және тарихи оқиғаларды жаңаша түсіндірді. Мысалдар: «Гесэку заньмай» («Сөздерге бойлау», 1917), «Карено шо» («Құрғақ даладан жиналғандар», 1918), «Джигоку хэн» («Тозақ экраны», 1918), «Хокёнин но ши» («Христианның өлімі», 1918) және «Бутокай» («Бал», 1920). Акутагава натурализмге қарсы күресті. Ол «Микан» («Мандарин апельсині», 1919) және «Аки» («Күз», 1920) атты заманауи оқиғаларға арналған туындыларын жариялады. 1921 жылы Акутагава «Осака Маиничи Шинбун» газетінің тілшісі ретінде Қытайда төрт ай өткізу үшін жазушылық қызметін уақытша тоқтатты. Сапар оған ауыр тиді, түрлі ауруларға шалдықты, соның салдарынан денсаулығы толыққанды қалпына келмеді. Отанына оралғаннан кейін көп ұзамай «Ябу но нака» («Тоғайда», 1922) атты туындысын жариялады. Сапар барысында Акутагава Қытайдың оңтүстік-шығысындағы Нанкин, Шанхай, Ханчжоу және Сучжоу сияқты көптеген қалаларды аралады. Саяхатқа шығар алдында ол қытай христиан қауымы туралы «Нанкиннің Мәсіхі» атты шағын әңгімесін жазды, ол Нанкинге қатысты классикалық қытай әдебиетінен әсер алған жеке ойларына негізделген.

Әсерлер

Акутагаваның әңгімелеріне әдебиеттің барлық адамға ортақ болуы керек деген сенім мен Батыс және жапон мәдениеттерін біріктіре алу мүмкіндігі әсер еткен. Бұл идеяны Акутагаваның түрлі мәдениеттер мен дәуірлердегі бұрынғы туындыларды пайдаланып, оларды қазіргі заманғы көзқараспен қайта жазуында немесе әр түрлі дереккөздерден идеялар алып, жаңа әңгімелер құруында көруге болады. Мәдениет және мәдени сәйкестіктің қалыптасуы оның көптеген шығармаларындағы маңызды тақырыптардың бірі. Осы әңгімелерде ол Жапонияның сыртқы әсерлерге ең көп ашық болған кезеңдерде мәдени сәйкестіктің қалыптасуын зерттейді. Мысалы, оның "Хокионин но Ши" ("Шейіт", 1918) атты әңгімесі миссионерлік қызметтің басындағы оқиғаларға арналған. Акутагаваның әңгімелеріндегі әйелдер бейнесін қалыптастыруға үш әйелдің, оның анасы болған әйелдердің ықпалы зор болды. Ең маңыздысы – оның биологиялық анасы Фуку, ол оның ақыл-есінен айырылуын мұра етіп алудан қорқып жүрді. Акутагава Фукудан туылғаннан кейін сегіз ай өткен соң айырылса да, ол 35 жасқа толған кезде бұл оқиғаның әсері болды.

Мұра және бейімделулер

Қысқа өмірінде Акутагава 150 әңгіме жазды. Олардың бірқатары басқа да медиа форматтарына бейімделді. Акира Куросаваның 1950 жылы түсірілген "Рашомон" фильмі Акутагаваның "Бамбу ағашының ішінде" әңгімесін қайта баяндайды, ал фильмнің атауы мен кадрлық сахналары Акутагаваның "Рашомон" әңгімесінен алынған. Украиналық композитор Виктория Полева Акутагаваның "Тозақ пердесі" әңгімесіне негізделген "Гагаку" (1994) балетін жазды. Жапон композиторы Маяко Кубо Акутагаваның әңгімесіне негізделген "Рашомон" атты опера жазды. Операның неміс тіліндегі тұсаукесері 1996 жылы Австрияның Грац қаласында, ал жапон тіліндегісі 2002 жылы Токиода өтті. Әңгіменің негізгі идеясы (яғни, бір оқиғаның әртүрлі көзқарас бойынша келіспеушілікке түсуі, ешқайсысы "шешімді" емес) әңгіме айтуда қабылданған троп ретінде енді. 1930 жылы өзін Акутагаваның шәкірті санайтын жазушы Тацуо Хори Акутагаваның өліміне байланысты жазылған және тіпті қайтыс болған ұстазына, Куки кейіпкері арқылы сілтеме жасайтын "Сей казоку" ("Киелі отбасы") атты әңгімесін жариялады. 1935 жылы Акутагаваның өмірлік досы Кан Кикучи оның құрметіне жас жазушыларға арналған әдеби сыйлық – Акутагава сыйлығын тағайындады. 2020 жылы NHK "Шанхайдағы бейтаныс" фильмін түсіріп, көрсетті. Фильм Акутагаваның қаладағы тілші ретіндегі қызметін бейнелейді және рөлде Рюхей Мацуда ойнайды.

Таңдалған шығармалар

1914 Жыл Жапондық атауы Ағылшынша атауы(лары) Ағылшын тіліне аудармашылары 1914 老年Rōnen "Old Age" Ryan Choi 1915 羅生門Rashōmon "Rashōmon" Glen Anderson; Takashi Kojima; Jay Rubin; Glenn W. Shaw 1916 鼻Hana "The Nose" Glen Anderson; Takashi Kojima; Jay Rubin; Glen W. Shaw 芋粥Imogayu "Yam Gruel" Takashi Kojima 手巾Hankechi "The Handkerchief" Charles De Wolf; Glenn W. Shaw 煙草と悪魔Tabako to Akuma "Tobacco and the Devil" Glenn W. Shaw 1917 尾形了斎覚え書 Ogata Ryōsai Oboe gaki "Dr. Ogata Ryosai: Memorandum" Jay Rubin 戯作三昧 Gesaku zanmai "Absorbed in Letters" 首が落ちた話 Kubi ga ochita hanashi "The Story of a Head That Fell Off" Jay Rubin 1918 蜘蛛の糸 Kumo no Ito "The Spider's Thread" Dorothy Britton; Charles De Wolf; Bryan Karetnyk; Takashi Kojima; Howard Norman; Jay Rubin; Glenn W. Shaw 地獄変 Jigokuhen "Hell Screen" Bryan Karetnyk; Takashi Kojima; Howard Norman; Jay Rubin 枯野抄 Kareno shō "A Commentary on the Desolate Field for Bashou" 邪宗門 Jashūmon "Jashūmon" W. H. H. Norman 奉教人の死 Hōkyōnin no Shi "The Death of a Disciple" Charles De Wolf 袈裟と盛遠 Kesa to Moritō "Kesa and Morito" Takashi Kojima; Charles De Wolf 1919 魔術 Majutsu "Magic" 竜 Ryū "Dragon: the Old Potter's Tale" Jay Rubin 1920 舞踏会 Butōkai "A Ball" Glenn W. Shaw 秋 Aki "Autumn" Charles De Wolf 南京の基督 Nankin no Kirisuto "Christ in Nanking" Van C. Gessel 杜子春 Toshishun "Tu Tze chun" Dorothy Britton アグニの神 Aguni no Kami "God of Aguni" 1921 山鴫 Yama shigi "A Snipe" 秋山図 Shūzanzu "Autumn Mountain" 上海游記 Shanhai Yūki "A Report on the Journey of Shanghai" 1922 藪の中 Yabu no Naka "In a Grove," or "In a Bamboo Grove" Glen Anderson; Bryan Karetnyk; Takashi Kojima; Jay Rubin 将軍 Shōgun "The General" Bryan Karetnyk; W. H. H. Norman トロッコ Torokko "A Lorry" 1923 保吉の手帳から Yasukichi no Techō kara "From Yasukichi's Notebook" 1924 一塊の土 Ikkai no Tsuchi "A Clod of Earth" Takashi Kojima "Writer's Craft" Jay Rubin 1925 大導寺信輔の半生 Daidōji Shinsuke no Hansei "Daidōji Shinsuke: The Early Years" Jay Rubin 侏儒の言葉 Shuju no Kotoba "Aphorisms by a Pygmy" 1926 点鬼簿 Tenkibo "Death Register" Jay Rubin 1927 玄鶴山房 Genkaku Sanbō "Genkaku Sanbo" Takashi Kojima 蜃気楼 Shinkirō "A Mirage" 河童 Kappa Kappa Geoffrey Bownas; Seiichi Shiojiri 仙人 Sennin "The Wizard" Charles De Wolf 文芸的な、余りに文芸的な Bungei teki na, amarini Bungei teki na "Literary, All Too Literary" 歯車 Haguruma "Spinning Gears" or "Cogwheels" Charles De Wolf; Howard Norman; Jay Rubin 或阿呆の一生 Aru Ahō no Isshō "A Fool's Life" or "The Life of a Fool" Charles De Wolf; Jay Rubin 西方の人 Saihō no Hito "The Man of the West" 1927 或旧友へ送る手記 Aru Kyūyū e Okuru Shuki "A Note to a Certain Old Friend" 1923–1927 侏儒の言葉 Shuju no Kotoba "Dwarf's Words" Shin IWATA (2023)

Ағылшын тіліндегі шығармалары

Қазіргі Жапонияның көрнекті авторлары, 2 том. Аударған Эрик С. Белл және Эйджи Укай. Токио: Кайтакуша, 1930 ж. (?). "Құмырсқаның желісі". Күз. Мұрын. Тақырыптық және қызықты әңгімелер. Аударған Гленн У. Шоу. Токио: Хокусейдо баспасы, 1930 ж. Темекі мен шайтан. Мұрын. Қолшап. Рашомон. Құйрық. Аралық жіп. Шарап құрттары. Бүркіт. Топ. Құбыр. Мори сенсей. Тозақ экраны және басқа да әңгімелер. Аударған В.Х.Х. Норман. Токио: Хокусейдо баспасы, 1948 ж. Жигокухен. Жашумон. Генерал. Менсура Зоили. Каппа. Аударған Сейичи Шиоджири. Токио: Хокусейдо баспасы, 1951 ж. Үш қазына. Аударған Сасаки Такамаса. Токио: Хокусейдо баспасы, 1951 ж. Шынайы Трипитака және басқа да шығармалар. Джордж Аллен және Унвин Лтд., 1952 ж. "Сан-Себастьян" аудармасын жасаған Артур Уэйли. Рашомон және басқа да әңгімелер. Аударған Такаши Кодзима. Чарльз Э. Таттл компаниясы, 1952 ж. Гровта. Рашомон. Ям Грюль. Шейіт. Кеса мен Морито. Аждаһа. Бұл кітапты 1964 жылы Хара Шобо баспасында басылып, 1976 жылы қайта басылған Шоудың аудармаларын қамтитын сол атпен аталған кітаппен шатастыруға болмайды. Жапон әдебиеті. Гров/Атлантик, 1956 ж. "Кеса мен Морито" аудармасын жасаған Хауард Хиббет. Қазіргі жапондық әңгімелер: антология. ЮНЕСКО, 1961 ж. "Күзгі тау" аудармасын жасаған Иван Моррис. Рюносуке Акутагаваның өлімнен кейінгі еңбектері: өмірі, өзін-өзі өлтіруі және Мәсіх. Аударған Акио Иноуэ. 1961 ж. Ескі досымызға жазылған хат. Ақымақ адамның өмірі. Батыс адамы. Батыс адамы жалғасты. Жапондық қысқа әңгімелер. Аударған Такаши Кодзима. Нью-Йорк: Ливеррайт Паб. Корпорациясы, 1961 ж. Тозақтың пердесі. Топырақ түйіршігі. Незуми Козо. Хайчжу, ғашықтық гений. Генкаку Санбо. Отомидің құдалық қасиеттері. "Құмырсқаның жібі". Мұрын. Мандариндер. "Йоносуке туралы әңгіме". Экзотикалық жапондық әңгімелер: әдемі және әзіл-қалжың. Аударған Такаши Кодзима және Джон МакВити. Нью-Йорк: Ливеррайт Паб. Корпорациясы, 1964 ж. Ұрылар. "Ит" - Широ. "Қолшап". "Қуыршақтар". Алғыс айту. Вэй Шэннің діні. "Қыз" - Року но мия. Каппа. Саиго Такамори. "Қош келдіңіздер!". Құрғаған далалар. Хаттарға шомылу. Бақ. "Басгер". Қатыгездік (Жашумон). Әйелдің денесі. Liveright, 2010 ж. "Әдемі және әзіл-қалжың" деп қайта басылды. Ту Цзе Чун. Аударған Дороти Бритон. Токио: Коданса Интернешнл, 1965 ж. Каппа. Аударған Джеффри Боунас. Лондон: Питер Оуэн баспасы, 1970 ж. Ақымақ өмір. Аударған Уилл Петерсен. Нью-Йорк: Гросман баспасы, 1970 ж. Қызыл шапанды қыз. Аударған Лаллоз Эд. Пиккье (1980). (Француз тіліндегі басылым). Cogwheels and Other Stories. Аударған Хауард Норман. Оуквилл, Онтарио: Мозаика баспасы, 1982 ж. Қалқымалы дөңгелектер. Тозақ экраны. "Құмырсқаның жібі". "Құмырсқаның жіптері және басқа да әңгімелер". Аударған Дороти Бритон. Токио: Коданса Интернешнл, 1987 ж. "Құмырсқаның жібі". "Оккульттік өнер". Ту Цзе Чун. "Вагон". Мандариндер. Мұрын. "Қуыршақтар". Уайти. Тозақтың экраны. Қалқымалы дөңгелектер. Ақымақ өмір. Эриданос баспасы, 1987 ж. Кодзима мен Петерсеннің аудармаларын қайта басып шығарады; "Қалқымалы дөңгелектер" аудармасын жасаған Сид Корман және Сусуму Камайке. Акутагава және Дазай: Әдеби адаптация мысалдары. Аударған Джеймс О'Брайен. Темпе, Аризона: Аризона мемлекеттік университетінің баспасы, 1988 ж. Клоунның маскасы. Өлмейтін. Рашо қақпасы. Тозақ экраны. Гровтың ішінде. Көлеңке. Киото жинағы: Жапондықтардың әңгімелері. 1989 ж. "Құдайлардың әлсіз күлкілері". Аударған Томоёши Генкава және Бернард Сассер. Қытайда саяхат (Шина юки). Аударған Джошуа Фогель. Қытай тарихы бойынша зерттеулер 30, № 4 (1997). Басты Акутагава. Нью-Йорк: Марсилио баспасы, 1999 ж. Рашомон. Мұрын. Кеса мен Морито. "Құмырсқаның жібі". Тозақ экраны. Бал. Ту Цзе Чун. Күзгі тау. Гровта. "Құдайлардың әлсіз күлкісі". Сан-Себастьян. Қалқымалы дөңгелектер. Ақымақ өмір. Ескі досымызға жазған хатым. "Рашомон", "Мұрын", "Құмырсқаның жібі", "Тұмсық", "Бол" Сейжи М. Липпит аударған; "Ескі досқа жазған хатым" Бёнчон Ю аударған. Бриттон, Корман және Камайке, Генкава және Сассер, Хиббет, Кодзима, Моррис, Петерсен және Уэйлидің аудармаларын қайта басып шығарады. Рашомон және тағы он жеті әңгіме. Аударған Джей Рубин. "Пингвин" классикалық басылымы, 2006 ж. Рашомон. Бамбук бағында. Мұрын. "Ескі құмырашының ертегісі". "Жетірік жіп". Тозақ экраны. Доктор Огата Рёсай: Меморандум. О, Джин. Адалдық. "Бас құлатқан оқиға". Жасыл пияз. Ат аяғы. Даидожи Шинсуке: Ерте жылдар. Жазушы шеберлігі. Баланың ауруы. Өлім тіркелімі. "Ақымақ адамның өмірі". "Қозғалыс" тобы. "Колумбия" антологиясы, қазіргі жапон әдебиеті, 1 том: Реставрациядан оккупацияға дейін, 1868-1945 ж. Нью-Йорк: Колумбия университетінің баспасы, 2005 ж. "Тұс" аудармасын жасаған Иван Моррис және "Нанкиннің Мәсіхі" аудармасын жасаған Ван С. Гессел; сондай-ақ Акутагаваның үш хайкуын аударған Макото Уэда. Ақымақ өмір. Аударған Энтони Барнетт және Торайва Наоко. Льюс, Англия: Аллардайс Букс, 2007 ж. Мандариндер. Аударған Чарльз Де Вольф. Archipelago Books, 2007 ж. Мандариндер. Теңіз жағасында. Кешкі әңгіме. "Қолшап". Нұрлы күйеу. Күз. Қыс. Бақыт. Кеса мен Морито. Шәкірттің өлімі. Құрғаған батпақ. Бақ. "Ақымақ адамның өмірі". Қара құран баспасы. 3 ғажап әңгіме. Аударған Глен Андерсон. Нью-Йорк: One Peace Books, 2012 ж. Рашомон. Христиандық өлім. Агни. Гровта. [sic] Қайта өркендеу дәуіріндегі қылмыс: қажетті әңгімелер. Аударған Брайан Каретник. Лондон: Пушкин Пресс, 2020 ж. "Құмырсқаның жібі". Гровта. Тозақ экраны. Қайта өркендеу дәуіріндегі қылмыс. Генерал. Қара мадонна. Қалқымалы дөңгелектер. Түстерде: Рюносуке Акутагаваның өте қысқа әңгімелері. Аударған Райан Чой. Лондон: Paper + Ink, 2023 ж. Қарлы жас. Түстерде. Қаңбақ пен манжар. Белгілі социалист. Сөйлемдер мен сөздер. Ұсақ құс аулау. Екі жалғанның ісі. Тег ойыны. Сатушы Әулие Мария. Юничиро Танизаки. Пагода ағаштары. Бақалар. Кимоно. Қар. Шығыс күзі. Батпақтар I және II. Канзан және Життоку. Мұздай түн. Кітаптарды жинау. Өзен балық нарығы Хирошимен әңгіме. Жолбарыс әңгімелері. Моральдық тұрғысы. Качикачи тауы. Сеннин. Сенджо. Босану үйі. Маскалар. Тамақ ретінде. Қиындық. Күшті талантты адам, әлсіз талантты адам. Романдық әйелдерді ұнататын әйелдер. Сал ағашының гүлдері. Бақтың жасылданған жері. Көктем күні, жалқау серуендеу. Тоты: Ұлы жер сілкінісі туралы жазбалар. Ылқымға қатысты. Қызыл қақпадан алынған естеліктер. Йокосука көріністері. Қала ішінде (немесе Токио 1916). Көктемгі түндер. Делирий туралы жазбалар. Қытай туралы жиырма ескерту. Кугенумадан алынған таңдамалы жазбалар. Он қызыл гүл. Көздер мен құлақтар тізімі. Нагасаки. Каруизава. Жазушы. Жолбарыс әңгімелері: пьеса).

Ағылшынша

Кин, Дональд. Батысқа таң шалады. Колумбия университетінің баспасы; (1998). Уэда, Макото. Қазіргі жапон жазушылары мен әдебиеттің мәні. Стэнфорд университетінің баспасы (1971). "Рашомон" және тағы он жеті әңгіме – Хронология тарауы, аударған Джей Рубин. "Пингвин классикасы" (2007).

Жапон тілі

Накада, Масатоси. Акутагава Рюносуке: Романшы және хайкайшы. Кане Шобо (2000). Шибата, Такаджи. Акутагава Рюносуке және ағылшын әдебиеті. Ясио Шупанша (1993). Такеучи, Хироси. Акутагава Рюносуке басқару тарихы. PHP Кенкюджо (1983). Томода, Эцуо. Жаңа бастаған Акутагава Рюносуке туралы зерттеу. Канрин Шобо (1984).