Кіріспе

Жапондық автор (1909–1948) – Осаму Дазай (太宰 治) атты қаламды есімімен белгілі, сол аттас ойдан шығарылған кейіпкер Шужи Цусима (津島 修治), жапон романисі және жазушы. Оның ең танымал туындыларының бірі – «Күн батуы» (Shayō) және «Адам емес» (Ningen Shikkaku) қазіргі заман классикасы саналады. Оған Рюносуке Акутагава, Мурасаки Шикибу және Федор Достоевскийтің әсері тиген. Дазай Жапонияда кеңінен танымал болғанымен, басқа елдерде оның туындылары аз ғана аударылған, сондықтан ол онда көпке белгісіз. Оның соңғы кітабы «Адам емес» Жапониядан тыс жерлерде ең көп танылған туындысы болып табылады.

Ерте өмір

Сюдзи Цусима 1909 жылғы 19 маусымда бай жер иесі және саясаткердің сегізінші тірі қалған баласы ретінде дүниеге келді. Цусима отбасы бұрынғы қарапайым шаруалар тегінен шыққан, Дазайдың арғы атасы отбасының байлығын ақша қарызға беру арқылы жинап, ал ұлы оны одан да арттырды. Олар жылдам билікке жетіп, біраз уақыттан соң бүкіл аймақта зор құрметке ие болды. Дазайдың әкесі Генэмон Мацуки отбасының кіші ұлы болды, себебі "өте "феодалдық" дәстүрі" болғандықтан, тек үлкен ұлы мен мұрагеріне ғана қажеттілік болды. Осының салдарынан Генэмон Цусима отбасына асырап алынып, үлкен қызы Танеге үйленді. Ол префектурадағы ең бай төрт жер иесінің бірі ретінде саясатқа қатысты және оған Әмірлер палатасына мүшелік ұсынылды. Бұл Дазайдың әкесінің балалық шағының көп бөлігін қатыстырмауына себеп болды; ал анасы Тане ауырғандықтан, Дазайды көбінесе отбасының қызметшілері мен тәтесі Кие тәрбиеледі.

Білім және әдебиетке бастауы

1916 жылы Дазай Канаги бастауыш мектебінде оқуға түсті. 1923 жылдың 4 наурызында оның әкесі Генэмон өкпе ісінен қайтыс болды. Бір айдан кейін, сәуір айында Дазай Аомори орта мектебіне оқуға барып, 1927 жылы Хиросаки университетінің әдебиет факультетіне енді. Ол Эдо мәдениетіне қызығушылық танытып, бунраку театрында қолданылатын гидаю – әнмен айтылатын повесть түрін зерттей бастады. 1928 жыл шамасында Дазай студенттік басылымдар сериясын редакциялап, өзінің бірнеше туындыларын жариялады. Достарымен бірге «Saibō bungei» (Жасуша әдебиеті) атты журнал шығарды, содан кейін колледж газетінің штатына қабылданды. Дазайдың жазудағы жетістіктеріне Рюносуке Акутагаваның 1927 жылы 35 жасында өзіне-өзі қол жұмсауы тосқауыл қойды. Дазай оқуын ұмытып, ақшасының көп бөлігін киім-кешекке, алкогольге және әйелдерге жұмсады. Ол сол кезде үкімет тарапынан қатаң басып отырылған марксизмпен де айналысты. 1929 жылдың 10 желтоқсанында Дазай алғаш рет өзіне-өзі қол жұмсауға тырысты, бірақ аман қалды және келесі жылы бітірді. 1930 жылы Дазай Токио императорлық университетінің француз әдебиеті факультетіне оқуға түсті, бірақ көп ұзамай оқуын тастады. Қазан айында ол Кояма Сидай атты гейшамен қашып кетіп, отбасынан ресми түрде жалтара бастады. Токио императорлық университетінен қуылғаннан кейін тоғыз күн өткен соң, Дазай Камакура маңындағы жағажайда 19 жасар бар қызметкері Танабе Симекомен бірге суға батып, өзіне-өзі қол жұмсауға тырысты. Танабе көз жұмды, ал Дазай аман қалды, балық аулау қайығы оны құтқарып, Танабе өліміне қатысқандықтары үшін айыпталды. Осы оқиғаға қатты тиген Дазайдың отбасы полицияның тергеуін тоқтатуға араласты. Оның жәрдемақысы қайта жаңартылып, айыптаудан босатылды. Желтоқсан айында Дазай Икаригасекиде сауығып, Хацуёға үйленді. Бірақ көп ұзамай тыйым салынған Жапон коммунистік партиясымен байланысы үшін тұтқындалды. Бұл туралы білген ағасы Бундзи дереу оның жәрдемақысын қайтадан тоқтатты. Дазай жасырын өмір сүрді, бірақ Бундзи, олардың арасының суық болуына қарамастан, оған айыптау алынып тасталатынын және Дазай партиямен байланысын тоқтатуға ант беріп, бітіруге уәде берсе, жәрдемақы қайта жаңартылатынын жеткізді. Дазай келісім берді.

Солшыл қозғалысы

1929 жылы Хиросаки орта мектебінде директорының мемлекеттік қаражатты жымқыруы анықталғанда, студенттер Әлеуметтік ғылымдар зерттеу тобының жетекшісі Уэда Шигехико (Ишигами Геничиро) басшылығымен бес күндік біріккен ереуіл ұйымдастырды. Нәтижесінде директор отставкаға кетті және студенттерге ешқандай тәртіптік шара қолданылмады. Дазай ереуілге тікелей қатыспаса да, сол кезде танымал болған пролетариат әдебиетінің үлгісімен, оқиғаны "Студенттер тобы" атты повесте қысқаша баяндап, оны Уэдаға оқып берді. Цусима отбасы Дазайдың солшыл көзқарастарынан алаңдады. Келесі жылдың 16 қаңтарында Арнайы жоғары полиция Сейген Танаканың қарулы Коммунистік партиясы үшін белсенділік еткен Уэда мен Хироко әлеуметтік зерттеулер институтының тағы тоғыз студентін қамауға алды. Университетте Дазай белсенді Эйзо Кудомен танысып, Жапон Коммунистік партиясына ай сайын 10 иен көмектесті. Дазайдың Хацуё Оямаға үйленгеннен кейін отбасынан қуылғанының себебі – саясаткер Бунжидің заңсыз қызметтерге қатысуынан сақтану болды. Үйленгеннен кейін Дазайға өз симпатияларын жасыруға бұйрық берілді және ол бірнеше рет көшірілді. 1932 жылдың шілдесінде Бунжи оны тауып, Аомори полиция бөліміне өздігінен келуге мәжбүр етті. Желтоқсан айында Дазай Аомори прокуратурасында солшыл қызметтен толық бас тартатынына қол қойды.

Бастапқы әдеби мансабы

Дазай уәдесін орындап, біраз уақытқа тынышталды. Ол белгілі жазушы Масуджи Ибуседен көмек алуға қол жеткізді, оның байланыстары оның туындыларын жариялауға және оның беделін нығайтуға көмектесті. Келесі бірнеше жыл Дазай үшін өнімді болды. Ол тынымсыз жұмыс істеді және 1933 жылы "Рэсса" ("列車", "Поезд") атты әңгімесінде алғаш рет "Осаму Дазай" деген псевдонимді қолданды. Бұл әңгіме оның кейіннен оның айрықша белгісіне айналған "Мен" романымен жасаған алғашқы тәжірибесі болды. 1935 жылы Дазайға диплом алмауы анық бола бастады. Ол Токио газетінде жұмысқа орналасуға да үміткер болған жоқ. Дазай "Соңғы жылдар" (Баннен) романын аяқтады, ол әлеммен қоштасу ретінде жазылған еді, және 1935 жылдың 19 наурызында өзін-өзі асып өлтіруге тырысты, бірақ тағы да сәтсіз аяқтады. Үш аптадан кейін Дазай жедел аппендицитке шалдығып, ауруханаға түсті. Ауруханада ол морфин негізді ауырсыну басушы препаратқа тәуелді болды. Бір жыл бойы тәуелділікпен күрескеннен кейін, 1936 жылдың қазан айында оны психиатриялық емханаға жеткізіп, бір бөлмеге қамап, бірден емдеуді тоқтатуға мәжбүр етті. Емдеу бір айдан астам уақытқа созылды. Осы уақыт ішінде Дазайдың әйелі Хацуё оның жақын досы Зенширо Кодатемен адалсыздық жасады. Бұл әрине ашыққа шықты, және Дазай әйелімен синжю жасауға тырысты. Екеуі де ұйықтау таблеткаларын ішті, бірақ ешқайсысы қайтыс болған жоқ. Содан кейін Дазай Хацуёдан ажырасты. Ол тез арада қайтадан тұрмысқа шықты, бұл жолы орта мектеп мұғалімі Мичико Ишихараға (石原美知子) үйленді. Олардың тұңғыш қызы Соноко (園子) 1941 жылдың маусым айында дүниеге келді. Өткен жылы мен отбасымнан қуылдым, бірден кедейлікке ұшырап, көшеде қаңғып, әртүрлі жақтан көмек сұрап, күннен-күнге тірі қалу үшін күрестім. Мен жазу арқылы өзімді асырауға болатыныма сенгенімде, ауыр науқасқа шалдықтым. Басқалардың мейірімділігі арқасында Фунабашиде (Чиба), лайлы теңіздің жанында шағын үй жалдап, жазда жалғыз өзімді сонда өткіздім. Мен аурумен күресіп, әр түні шапанымды терге малып, жұмысымды жалғастыруға мәжбүр болдым. Күнде таңертең ішетін суық жарты пинта сүт ғана маған өмірге деген ерекше қуаныш сезімін сыйлады. Менің психикалық азабы мен шаршағым соншалық болды, бақта гүлдеген олеандрлар маған жай ғана жалын тілдерінің шағылысуындай көрінді. 1930 және 1940 жылдары Дазай өзінің өмірінен алынған көптеген нәзік романдар мен әңгімелер жазды. Оның алғашқы әңгімесі, "Гёфукуки" (魚服記, "Трансформация", 1933), өзін-өзі өлтіруді қамтитын қараңғы фантазия. Осы кезеңде жазылған басқа әңгімелер: "Доке но хана" (道化の花, "Басқақшылық гүлдері", 1935), "Гьякко" (逆行, "Жумушы жер", 1935), "Кёген но ками" (狂言の神, "Фарс құдайы", 1936), эпистолярлық роман "Кёко но Хару" (虚構の春, Жалған көктем, 1936) және оның 1936 жылғы жинағында жарияланған "Баннен" (Жартырау жылдары немесе Соңғы жылдар), олар оның жеке оқшаулану сезімін және оның әдепсіздігін сипаттайды.

Соғыс жылдары

Жапония желтоқсанда АҚШ-қа шабуыл жасап, Тынық мұхит соғысын кеңейтті, бірақ Дазайдың созылмалы көкірек аурулары мен туберкулез диагнозы болғандықтан, оны әскерге шақырудан босатты. Цензура Дазайдың ерекше туындыларын қабылдауға көбірек тартынды, бірақ ол осы кезеңде осындай материалдарды жариялауға қол жеткізген азазды авторлардың бірі болып қала берді. Дазай соғыс жылдарында Ихара Сайкакудың (1642–1693) әңгімелерін қайта жазған бірнеше туындыларын жариялады. Оның соғыс уақытындағы шығармаларына «Удайжин Санетомо» (右大臣実朝, «Оң министр Санетомо», 1943), «Цугару» (1944), «Пандора но хако» (パンドラの匣, «Пандораның қорабы», 1945–46) және «Отогидзоши» (お伽草紙, «Ертегілер», 1945) кірді, онда ол бірқатар ежелгі жапон ертегілерін «жандылық пен тапқырлықпен» қайта жазды. Дазайдың үйі Токиодағы американдық бомбалау кезінде екі рет өртенді, бірақ оның отбасы зардап шекпестен аман қалды және 1944 жылы Масаки (正樹) атты ұлы дүниеге келді. Оның үшінші баласы, қызы Сатоко (里子), кейіннен Юко Цусима деген псевдониммен танымал жазушы болды, ол 1947 жылдың мамырында дүниеге келді.

Соғыстан кейінгі мансап

Соғыстан кейінгі кезеңде Дазай танымалдылығының шыңына жетті. Ол соғыстан кейінгі Токиодағы әдепсіз өмірді бейнелеген «Вион но Цума» (ヴィヨンの妻, «Вилонның әйелі», 1947) шығармасында, оны тастап кеткен ақынның әйелі мен оның қиындықтарға қарамастан өмір сүруге деген құлшынысын көрсетеді. 1946 жылы Осаму Дазай өзінің саяси мемуарлары – «Куно но Ненкан» («Азап Альманахи») атты дау тудырған туындысын жариялады. Бұл кітапта екінші дүниежүзілік соғыста жеңілгеннен кейін жапон халқының сезімдері суреттеледі. Дазай сол кездегі Жапон императоры Хирохито мен оның ұлы Акихитоға адалдығын қайта растайды. Дазай өзінің мансабының барлық кезеңінде белгілі коммунист болды және осы «Азап Альманахи» арқылы өз нанымдарын білдіреді. 14 желтоқсанда Дазай мен бір топ жазушыларға Юкио Мисима қосылып, бір ресторанда кешкі ас ішті. Мисима сол кезде Дазайға деген жек көрушілігін білдіргенін еске алды. Мисиманың кейінірек жасаған мәлімдемесінде: «Дазайдың әдебиетіне деген жиренішім қатты. Біріншіден, оның сыртқы келбеті ұнамайды. Екіншіден, қалалық сәнділікке деген оның қарапайымдыққа ұмтылысы ұнамайды. Үшіншіден, оның өзіне сай келмейтін рөлдерді ойнағаны ұнамайды». Кешке қатысқан басқалар Мисиманың айтқан оқиғаның осылай болғанын есіне түсіре алмады. Олар Мисиманың Дазайдың «қалпын бұзуын» ұнатпағанын және Мисима құрметтейтін жазушы Огай Мори туралы пікір таласын болғанын айтты. Бұдан бөлек, Дазай «Жүғоненкан» («Он бес жыл») атты тағы бір автобиографиялық шығармасын жазды. Бұл «Азап Альманахи»мен бірге Дазайдың соғыстан кейінгі туындыларын қарастыруға кіріспе болуы мүмкін. 1947 жылдың шілдесінде Дазайдың ең танымал туындысы – «Шайо» («Күннің батуы», 1956 жылы аударылған) жарық көрді. Онда соғыстан кейін жапон аристократиясының құлдырауы бейнеленген. Бұл шығарма 1941 жылы Дазаймен алғаш кездескен Дазайдың туындыларын ұнататын Шизуко Отаның (太田静子) күнделігіне негізделген. 1947 жылы олардың Харуко (治子) есімді қызы дүниеге келді. Дазай көп ішетін, алкогольге тәуелді болды және денсаулығы тез нашарлады. Осы кезде ол Томи Ямазакимен (山崎富栄) танысады, ол күйеуінен некеден кейін он күн өткен соң айырылған косметолог және соғыс жесірі. Дазай әйелі мен балаларын тастап, Томимен бірге тұруға көшті. Дазай өзінің «Ningen Shikkaku» («Адамдықтан айырылу», 1948) романын Атами аралық суында жазуды бастады. Ол Томимен Омияға көшіп, мамырдың ортасына дейін сол жерде тұрып, романын аяқтады. Бұл өмірбаянға ұқсас, өзін-өзі жоққа шығаратын жас адамды бейнелейді, ол өзін адамзаттан шеттетілген сезінеді. Бұл кітап жапон әдебиетінің классикасы саналады және бірнеше шетел тілдеріне аударылған. 1948 жылдың көктемінде Дазай «Асахи Шимбунда» сериялық жариялануға тиіс «Guddo bai» (ағылшын тіліндегі «Goodbye» сөзінің жапонша айтылуы) атты повесть жөнінде жұмыс істеді, бірақ ол аяқталған жоқ.

Өлім

1948 жылы 13 маусымда Дазай мен Томи үйінің жанындағы, жаңбыр суына толы Тамагава каналында суға батып қайтыс болды. Олардың денелері алты күннен кейін, 19 маусымда табылды, бұл оның 39 жасқа толу күнімен сәйкес келді. Оның қабірі Токионың Митака қаласындағы Зенрин ғибадатханасында орналасқан. Оқиғаға байланысты көптеген пікірлер айтылды, соның ішінде Томинің күштеп суицид жасауы мүмкін деген теориялар да болды. Жасырау Цусима отбасына жиі келетін кимоно сатушы Кейкичи Накахатаға Митака полиция бөлімінің тергеушісі судың кірген жерін көрсетті. Ол: "Дазайдан өлуді сұраған, ол да келіскен, бірақ өлімге бет бұрыс алдында өмірге деген құштарлық сезімін ұстады" деді.

Ағылшын тіліндегі аудармалардың таңдамалы библиографиясы

Күн батып бара жатқанда (斜陽 Shayō), Дональд Кин аударған. Норфолк, Коннектикут, Джеймс Лафлин, 1956 жыл. (Жапон тілінде жарық көрген: 1947). Адамдықтан гөрі сорлы (人間失格 Ningen Shikkaku), Дональд Кин аударған. Норфолк, Коннектикут, "Жаңа бағыттар" баспасы, 1958 жыл. Дазай Осаму, "Таңдалған әңгімелер мен суреттемелер", Джеймс О'Брайен аударған. Итака, Нью-Йорк, Қытай-Жапония бағдарламасы, Корнелл университеті, 1983 жыл? Цугаруға қайта оралу: Лаванды саяхатшының саяхаты (津軽), Джеймс Вестерховен аударған. Нью-Йорк, Коданша Интернешнл Лтд., 1985 жыл. "Жүгір, Мелос!" және басқа да әңгімелер. Ральф Ф. Маккарти аударған. Токио: Коданша Интернешнл, 1988 жыл. Токио: Коданша ағылшын тіліндегі кітапханасы, 1988 жыл. "Жарқылдаған тау және басқа да әңгімелер", Джеймс О'Брайен аударған. Ратланд, Вермонт, Чарльз Э. Татл компаниясы, 1989 жыл. "Өзінің портреттері: Жапонияның ұлы декадент романтигінің өмірінен әңгімелер", Ральф Ф. Маккарти аударған. Токио, Нью-Йорк, Коданша Интернешнл, Лтд., 1991 жыл. "Көк бамбук: Фантастика мен романтика әңгімелері", Ральф Ф. Маккарти аударған. Токио мен Нью-Йорк, Коданша Интернешнл, 1993 жыл. "Мектеп оқушысы" (女生徒 Joseito), Эллисон Маркин Пауэлл аударған. Нью-Йорк: One Peace Books, 2011 жыл. "Отогизоши: Дазай Осамудың ертегілер кітабы" (お伽草紙 Otogizōshi), Ральф Ф. Маккарти аударған. Фукуока, Куродахан баспасы, 2011 жыл. "Көк бамбук: Дазай Осамудың (竹青 Chikusei) әңгімелері", Ральф Ф. Маккарти аударған. Фукуока, Куродахан баспасы, 2012 жыл. "Ұятты өмір" (Ningen Shikkaku) (人間失格 Ningen Shikkaku), Марк Гибо аударған. Беркли, Стоун Бридж баспасы, 2018 жыл. "Тілек орындалды" (満願), Рейко Сери мен Док Кейн аударған. Кобе, Жапония, 2019 жыл. "Кедей студент" (Kojiki gakusei), Сэм Бетт аударған. "Жаңа бағыттар", 2024 жыл.