Кіріспе
Буби халқы (Бобе, Воуве, Эвота және Банту Буби деп те аталады) – Орталық Африканың Банту этносы, Экваториальдық Гвинеяның Биоко аралының түпкілікті халқы. Бұл аймақтағы басым халық болған кезде, португалдық экспедициялар кезінде соғыс пен аурулардың салдарынан олардың саны күрт азайды. 20-ғасырдың ортасында испан отаршылдығы аяқталғаннан кейін және афрокубалықтар, криолдар, португалдар және испандықтар сияқты жаңадан келген халықтармен араласу нәтижесінде буби халқының саны тағы да азайды. Испаниядан Экваториальдық Гвинеяның тәуелсіздігіне әкелген азаматтық соғыс кезінде тайпалық-кландық саяси геноцидке ұшырағандардың саны 75 пайызды құрады. Бұл өз отанынан жаппай көші-қонға алып келді, көбінесе жер аударылғандар мен босқындар Испанияға қоныс аударды. Биоко аралының түпкілікті буби халқы содан бері Биоко аралының түпкілікті емес криол фернандиноларымен және Рио Муниден көптеп көшіп келген Фанг этносының өкілдерімен бірге өмір сүріп келеді. Бұрын шамамен 3 миллионға жеткен буби халқының қазіргі саны дүние жүзінде 100 мыңға жуық. Экваториальдық Гвинеяда тұратын және шетелге жер аударылған буби халқының өздерінің туған жерінде саяси билікке және экономикалық үлеске ие болуы ұзақ уақыт бойы шектеулі болды. Алайда, бұрынғы премьер-министр Мигель Абия Битео Борико және Экваториальдық Гвинеяның қазіргі үкіметінің бірнеше мүшелері сияқты тағайындалған үкіметтік лауазымдарды иеленгендер буби тегінен шыққан. Биоко аралында қалған буби халқының көпшілігі, сондай-ақ Габонның тумасы бубе тілінде сөйлейді. Арал тұрғындарының көпшілігі испан, француз және португал тілдерін де екінші тіл ретінде біледі.
The Bubi people (also known as Bobe, Voove, Ewota and Bantu Bubi) are a Bantu ethnic group of Central Africa who are indigenous to Bioko Island, Equatorial Guinea. Once the majority group in the region, the population experienced a sharp decline due to war and disease during Portuguese expeditions. By the end of Spanish colonial rule in the mid 20th century, and after substantial intermarriage with newly introduced populations, such as Afro Cubans, Krio people, Portuguese people and Spaniards, the Bubi people, again, experienced a great decline in number. Seventy five percent perished due to tribal/clan rooted political genocide during a civil war that led to Spanish Guinea's independence from Spain. This, too, sparked mass exodus from their homeland with most of the exiles and refugees immigrating into Spain. The indigenous Bubi of Bioko Island have since co existed with non indigenous Krio Fernandinos; and members of the Fang ethnic group, who have immigrated in large numbers from Río Muni. Once numbering approximately 3 million, the Bubi currently number around 100,000 worldwide. The Bubi people, both living in Equatorial Guinea and exiled abroad, have long held little political power and economic stake in their native land. However, appointed government officials, such as the former Prime Minister Miguel Abia Biteo Boricó and several other members of the current Equatorial Guinea government, are of ethnic Bubi descent. Most Bubi people that remain on Bioko Island, as well as those native to Gabon, speak the Bube language. Many of the islanders also speak Spanish, French and Portuguese as a secondary language.
Этимология
Бұл руға таңылған "Буби" атауы рудың ішінде пайда болған жоқ. Оны Биоко аралына келген колониялық үстемдікке дейінгі саяхатшылар берген. "Буби" термині "бубе" сөзінен туындаған болуы мүмкін (аралының оңтүстігіндегі халық "мооме" деп атайды), ол "адам" дегенді білдіреді. Көп болжам бойынша, бұл сөзді Биоко аралының жергілікті халқының бір-бірін қалай қарсы алатынын естіген еуропалықтар қолданған. "А бубе, ойподи" деген сөз "қалың қадам, адам" деп аударылады. "Бубе" сөзі, яғни "еркек" деген мағынадан, шетелдіктер "Буби" атауын шығарған. Кейіннен жергілікті халық "буби" терминін қабылдады.
Тарих
Буби халқы ғасырлар бойы сақталған бірнеше тайпа мен кіші тайпаларға бөлінеді. Буби халқының халық ауыз әңгімелерінде олардың 3000 жыл бұрын құлдықтан қашу үшін Биоко аралына көшіп келгені айтылады. Бубилер 13 ғасырда, португалдықтар осы жерге қоныстанғанға дейін 200 жыл бұрын Биоко аралына көшіп келген. Басқа мәліметтерге сәйкес, тайпа 5-18 ғасырлар аралығында Оңтүстік Камерун мен Рио Мунинің құрлық аймағынан келген. Бір пікір бойынша, бубилер бір кезде Африканың континенттік тайпасының құлы болған, бұл Батыс Африканың жағалауын бір кезде мекендеген басқа банту этностық тобы болуы мүмкін. Тағы бір зерттеуге қарағанда, 3000 жыл бұрын Биокоға көшіп келгендер сол кезде Батыс-Орталық Африка аймағында болған бірнеше этникалық топтардың құл болған ұрпақтары еді. Аталған тайпа Биоко аралына бірнеше толқындармен көшіп келген шағын тайпалардың қосылуынан пайда болды, әр топ аралда өздерінің жекелеген аймақтарын құрды. Тарихының барысында бұл топтар билік үшін қатыгез шайқастарға қатысты, бірақ бұл шайқастар тек рулық бәсекелестікке ғана шектелмеді. Бубилер жеке, отбасылық, аудандық, қалалық және тайпалық деңгейде бір-бірімен ұзақ соғыстар жүргізгені белгілі болды, бұл аралдағы соғыстың үнемі жалғасуына әкелді. Бубилер ұзақ уақыт бойы оқшауланып, алаңдаусыз болғандықтан, материктегі бантулардан ерекшеленетін өзіндік қоғам, тіл және сенім жүйесін қалыптастырды. Патшаларының басшылығымен бубилер аймақтағы құл саудасы туралы жақсы білген және ғасырлар бойы сырттан келгендерге күдікпен қараған. Бұл кейінірек арал басшылығы еуропалықтармен сауда-саттық жасаған кезде азайды, осылайша еуропалықтар аралдың әлеуметтік және саяси құрылымына енуге мүмкіндік алды. Бірте-бірте аралда еуропалықтардың ықпалы артты. Португалия оны өз иелігіне алды, содан кейін Испанияға сатты. 19 ғасырдың басында Биоко Африка құрлығынан Америкаға құлдарды тасымалдаудағы маңызды пункт болды. Алайда, порт арқылы өткен адамдарды ұрлап, босату үшін жергілікті топтар ұйымдасып, осы процеске үнемі араластырды. 19 ғасырдың соңында порт британ үкіметінің бұйрығымен жабылды, ол ғасырдың екінші жартысында портты әскери түрде басып алды. Уақыт өте келе буби халқының ықпалы азайды және қазір олар аралда да, Экваториалдық Гвинея мемлекетінде де азшылық құрайды.
20 ғасыр мен 21 ғасыр
Франсиско Масиас Нгуэма – Экваториалдық Гвинеяның тұңғыш президенті, 1968 жылдан 1979 жылы құлатылғанға дейін қызмет еткен. Президенттік кезеңінде ол өзін «Гитлерлік марксист» деп жариялап, елiн «Африканың Аушвицы» деп атады. Нгуэма режимі ішкі қауіпсіздіктен басқа барлық мемлекеттік функцияларды тоқтатумен сипатталды, бұл террор арқылы жүзеге асырылды; ол бас судья рөлін атқарып, мыңдаған адамды өлім жазасына кесті. Бұл ел халқының шамамен 1/3-інің өліміне немесе елден кетуіне әкелді. 300 мың халқы бар елде 80 мыңға жуық адам қаза болды, олардың көпшілігі Биоко аралындағы Буби этностық азшылығының байлық пен білімділікпен байланысты болғандары еді. 1975 жылы барлық мектептердің жабылуына бұйрық берілді. Экономика құлдырап, білікті азаматтар мен шетелдіктер елді тастап кетті. 1979 жылдың 3 тамызында Теодоро Обианг Нгуэма Мбасого оны құлатты. Масиас Нгуэма тұтқындалып, геноцид және басқа да қылмыстар бойынша тағы 10 адаммен бірге сотталды. Барлығы кінәлі деп танылды, төртеуі түрме жазасын алды, ал Нгуэма мен қалған алты адам бірнеше аптадан кейін, 29 қыркүйекте өлім жазасына кесілді. 1998 жылы көптеген Буби халқы әскери казармаларға жасалған бірнеше шабуылдан кейін тұтқындалып, үш солдат пен бірнеше бейбіт тұрғын қаза болғаннан кейін жақын адамын мойындау үшін азапталды. Джон Б. Квигли «The Genocide Convention: An International Law Analysis» еңбегінде Экваториалдық Гвинеяның геноцид конвенциясын ратификацияламағанын және сот отырыстарының мәліметтері Нгуэма мен оның айыпталушылары Испания заңдары бойынша сотталған ба, әлде сот Геноцид конвенциясының халықаралық әдеттегі құқықтың бір бөлігі ретінде негізделген ба дегендегі жағдайды көрсеткенін айтады. Квигли «Масиас ісі қолданылатын заң тұрғысынан қарағанда, отандық геноцид қудалаудың ең қиын жағдайларының бірі болып табылады. Масиас сотталуы қорғалатын топтың кім екендігін анықтау тұрғысынан да мәселелі болып табылады». Дәстүр бойынша Экваториалдық Гвинеяның премьер-министрі Буби азшылығынан тағайындалады. Бубидің соңғы премьер-министрі Мигель Абия Битео Борико болды, ол 2006 жылдың тамызында Борико кабинетінің сыбайлас жемқорлық және қабілетсіздік айыптарына байланысты күштеп отставкаға кеткеннен кейін тағайындалды. Обианг Фанг тайпасынан шыққан Рикардо Мангу Обама Нфубеаны тағайындады.