Кіріспе
Дөңгелек жер жоспары бар ғимарат – ротонда, дөңгелек жер жоспары бар және кейде күмбезбен жабылған кез келген шатырлы ғимарат. Бұл термин ғимарат ішіндегі дөңгелек бөлмеге де қатысты болуы мүмкін (мысалы, Вашингтондағы АҚШ Капитолийі күмбезінің астындағы бөлме). Римдегі Пантеон – бәлкім, ең танымал және ең ықпалды ротонда. Банд ротондасы – әдетте күмбезі бар, дөңгелек формадағы оркестр сахнасы.
A rotunda is any roofed building with a circular ground plan, and sometimes covered by a dome. It may also refer to a round room within a building (a famous example being the one below the dome of the United States Capitol in Washington, D. C.). The Pantheon in Rome is perhaps the most famous, and is the most influential rotunda. A band rotunda is a circular bandstand, usually with a dome.
Классикалық сәулет
Ежелгі грек және рим сәулетінің терминологиясы ротонданың екі түрін ажыратады: толос қабырғамен қоршалған, ал моноптерос – тек шатыры бар дөңгелек колоннада (қазіргі заманғы оркестрлік алаң немесе парк павильоны сияқты). Гректерде осындай құрылыстар ғибадатхана ретінде болғандығы нақты емес, бірақ олардың бірнешеуі рим ғибадатханалары болған, алайда көбінесе Пантеоннан әлдеқайда кішідірек және мүлдем басқаша дизайнмен жасалған. Римдегі Геркулес Виктор храмы мен Веста храмы, сондай-ақ Тиволидегі Веста храмы ең танымал және жақсы сақталған мысалдар. Грекиядағы бірнеше үлкен толос әртүрлі мақсаттарда қолданылған, олардың барлығы қазір толық анықталмаған. Олардың кейбіреулері ірі діни орындарда орналасқан, бірақ олар дәстүрлі ғибадатханалар емес сияқты. Көбінесе тек негізі мен бірнеше бағанасы ғана сақталған. Олардың ішінде Дельфидегі Толос, Олимпиядағы Филиппейон, Македониялық Филиптің отбасына арналған шағын ескерткіш және Эпидаурдағы Асклепий қасиетті орнындағы үлкен ғимарат бар. Саматракия ғибадатхана кешенінде б.з.д. 260 жылдары белгісіз мақсаты бар ең үлкен грек толосы салынған. Ол көбінесе Арсиноум деп аталады, себебі Египеттің Птолемей патшайымы Арсиноэ II-ге арналған арнау тақташасы сақталған. Бұл қасиетті орын грек-рим құпияларының маңызды эллиндік орталығы болды және ғимарат осы құпиялармен байланысты белгілі бір рөл атқарған болуы мүмкін. Ең ежелгісі – Афина Толосы, қаланың басқарушы кеңесі асхана ретінде және, мүмкін, басқа да мақсаттар үшін пайдаланған үлкен және қарапайым ротонда. Кейіннен Римде өте үлкен ротондалар салынды: 130 жылдары император Адрианның кесенесі ретінде салынған Римдегі Сант-Анжело, орта ғасырларда қамалға айналдырылған, сондай-ақ Салоникадағы 4 ғасырлық Ротонда, бұл да император кесенесі ретінде салынған болуы мүмкін, бірақ кейіннен шіркеу және мешіт ретінде пайдаланылды. Римдегі Санта-Констанца шіркеуі – 4 ғасырдағы дөңгелек жерлеу капелласы, ықтимал, Ұлы Константиннің бір немесе бірнеше қыздары үшін салынған, бастапқыда қазір қираған қабырғасы ғана қалған жерлеу залының жанында орналасқан.
Үндістан
Үндістандағы ең ертедегі дербес ғибадатханалардың кейбіреулері дөңгелек типті болған деп саналады. Мысалы, Раджастхандағы Байраттағы буддалық Байрат ғибадатханасы – орталық ступадан, оны дөңгелек бағаналы галерея және қоршау қабырғасымен қоршалған. Ол Император Ашока тұсында салынды және оның жанынан бірнеше кішкентай тас жарлықтары табылды. Ашока шамамен б.з.д. 250 жылы Бодх-Гаяда Махабодхи ғибадатханасын да салды, бұл да дөңгелек құрылым болуы мүмкін, Бодхи ағашының қасында орналасқан. Осы ертедегі ғибадатхана құрылысының бейнелері б.з.д. 100 жылға қарайтын Бхархут ступасының қоршауынан, сондай-ақ Санчиде табылды. Мұндай дөңгелек типтегі ғибадатханалар кейінірек Тулжа үңгірлері немесе Гунтупалли сияқты тасқа қашалған үңгірлерде де кездеседі. Буддалық сәулеттегі дөңгелек пішін, әдетте, прадаксина, яғни дөңгелек және қатты ступаның айналасында рухани айналым жасауға арналған жол құруға мүмкіндік берді.
Ортағасырлық және қайта өрлеу дәуірі Еуропасы
Пиза баптистериясы – ерекше кеш ортағасырлық ротонда, оның құрылысы 1152 жылдан 1363 жылға дейін созылды және романдық, готикалық, сондай-ақ классицизм немесе прото-Ренессанс элементтерін қамтиды. Тағы да бірнеше дөңгелек шіркеулер бар. Бағаналы ротонда Ренессанс архитектурасының ең ықпалды ғимараттарының бірі – Римдегі Монторио шіркеуінің ауласындағы Темпиеттода қайта жаңғыртылды. Оны Донато Браманте шамамен 1502 жылы күшті классикалық стильде жобалаған. Бұл кішкентай ғимараттың Батыс Еуропа үшін жаңашылдығы – толос пішінін күмбездің негізі ретінде пайдалану болды; бұл, мүмкін, Иерусалимдегі Мәсіх қабірінің үстіндегі византиялық құрылымды еске түсірген. Римдік Веста ғибадатханасы (күмбезі жоқ) да ықпал еткен болуы мүмкін. Толос пен күмбездің (қазір барабан немесе толобат деп аталады) осылай жұпталуы, көбінесе римдік ғибадатханалар үлгісінде салынған негізгі құрылымдардан биікке көтеріліп, өте танымал болды.
Орталық Еуропадағы ротонда
Бұл формада 9-11 ғасырларда Орталық Еуропада көптеген приход шіркеулері салынған. Мұндай дөңгелек шіркеулерді Венгрияда, Польшада, Словакияда, Хорватияда (әсіресе Далмацияда), Австрияда, Баварияда, Германияда және Чехияда көптеп кездестіруге болады. Бұл құрылыс Рим Пантеонынан тараған деп есептелген. Дегенмен, оны көбінесе бұрынғы Рим территорияларында емес, Орталық Еуропада табуға болады. Әдетте оның ішкі диаметрі 6-9 метр болатын, ал апсидасы шығысқа қарай бағытталған. Кейде орталық шеңберге үш немесе төрт апсида жалғастырылып, осы типтің тіпті Кавказда да туыстары кездеседі.
Карпат алабындағы ротонда
Ротондалардың бірнеше түрі Карпат алабында, бұрынғы Венгрия Корольдігінің шекараларында кездеседі. Карпат алабында ротондалар салу 9 ғасырда Ұлы Моравияда басталды. Зерттеулер мен пластердің радиокөміртектік жасы бойынша, Нитрианска-Блатницадағы Әулие Георгий ротондасы шамамен 830 жылы салынған, бұл оны Орталық Еуропа аймағындағы ең көне сақталған ғимараттардың бірі етеді. Дюковедегі Костолец төбесінде де ұқсас ротонда болған (қазір тек іргетастары қалған). Ротондалардың маңызы мен пішіні ежелгі шағын ауыл шіркеулерінің біртіндеп кеңеюінен қалыптасқан. Олардың көптегені бүгінге дейін сақталған, мысалы, Венгриядағы Нагитотлак, Каллошд және Киссикаторда, немесе Словакиядағы Биня мен Шиветицеде. Шиветицедегі ротонда Орталық Еуропадағы ең ірісі, диаметрі 11 метрді құрайды. Көптеген жерлерде ежелгі іргетастар қазылып, консервацияланған. Сароспатак ауыл шіркеуі қарапайым дөңгелек негізгі бөлігімен және шығыс апсидасымен толық. Дунакецкидегі Алагимайор шіркеуі 14 ғасырда апсидаға қарай кеңейтілген. Орталық ротонданың маңызды кеңеюі Исаскегте байқалады, онда кеңейтім шығыс және батысқа қарай созылған; ротонданың іргетастарын готикалық шіркеудің негізгі бөлігінің орталық бөлігінде де көруге болады. Көптеген жағдайларда ротонда ауылдың жаңа және үлкен шіркеуінің апсидасы ретінде қолданылған (Багод Сентпаль, Хидеггь, Вагкерсттур, Иполикезези, Херенсень, Салонна). Мұндай жартылай дөңгелек апсидалар Карпат алабының барлық жерінде сақталған. Ең қызықты пішін – алты апсидадан тұратын ротондалар Карксада, Венгриядағы Кишемборда, Украинадағы Хорьяниде және Арменияның бірнеше жерлерінде (Арагац, Багаран, Багнаир, Ботшор, Киагмис Алти) кездеседі.
Кавказ
Біздің заманымыздың 9-11 ғасырларындағы Орталық Еуропа мен Кавказ ротондалары арасында қызықты байланыс бар. Арменияда салынған бірнеше ротонда шіркеулері алты доғалы орталық апсидаға ие, мысалы, Армениядағы Арагац, Багаран, Багнаир, Ботшор, Киагмис Алты. Сонымен қатар, Арменияда сегіз доғалы орталық ғимараттар (ротонда) жиі кездеседі: Ани, Иринд, Варжахан. (Csemegi J.) болжағандай, бұл дәуірде Венгрия королі I Стефанның архитекторлары Батыс Еуропамен қатар Шығыс Кавказбен де байланысқа түскен. Грузин ротонда шіркеуінің көрнекті мысалы – қазір Түркия аумағында орналасқан Бана соборы.
Тұрғын үй ғимараттары
Вилла Капра "Ла Ротонда" итальяндық Ренессанс сәулетшісі Андреа Палладионың Виченца қаласындағы (Италия) вилласы. Англияның Саффолк графтығындағы Икворт үйі. Англияның Кент графтығындағы Мереворт қамалы. 1964 жылы кеңсе ғимараты ретінде салынған, Англияның Бирмингем қаласындағы Ротонда. Ротонда ғимараты, Вирджиния штатының Норфолк қаласы, 2007 жылы қайта жаңартылған.