Кіріспе

Одақ армиясының генералы (1839–1881)

Эмори Аптон (27 тамыз, 1839 – 15 наурыз, 1881) – Америка Құрама Штаттары армиясының генералы және әскери стратегияшысы. Ол Америка Азаматтық соғысы кезінде Спотсильвания соты шайқасында жаяу әскерді бекініп алған жау позицияларына сәтті шабуылға бастағандығымен көзге түсті, бірақ артиллерия және атқыштар бөлімдерінде де өте жақсы жұмыс істеді. Оның "Америка Құрама Штаттарының әскери саясаты" атты еңбегі американдық әскери саясат пен тәжірибесін талдап, елдің әскери тарихын алғаш рет жүйелі түрде қарастырды. Ол 1904 жылы қайтыс болғаннан кейін жарияланғанда, АҚШ армиясына зор әсер етті.

Ерте өмір

Уптон Нью-Йорк штатының Батавия қаласына жақын жердегі фермада дүниеге келді. Ол Дэниел мен Электра Рэндалл Уптонның оныншы баласы және алтыншы ұлы болды. Кейіннен ол Эндрю Дж. Александр мен Фрэнк П. Блэрдің інісіне айналды. 1856 жылы АҚШ Әскери академиясының Вест-Пойнт бөліміне түсуге дейін екі жыл бойы Оберлин колледжінде танымал уағызшы Чарльз Г. Финниден білім алды. Вест-Пойнтта оқып жүргенде Аптон Оңтүстік Каролинадан келген курсант Уэйд Хэмптон Гиббспен болған дуэльде жеңілді. Гиббс басқа курсанттарға Аптонның Оберлин колледжінде афроамерикандық қыздармен болған қарым-қатынасы туралы әңгімелеген, соның салдарынан Аптон Гиббсті дуэльге шақырды. Екеуі курсант жатақханасының қараңғы бөлмесінде қылыштармен шайқасты. Аптонның бетіне терең жарақат тиді. 1861 жылдың 6 мамырында 45 курсанттың арасында сегізінші орынды алып, Азамат соғысының басталуына үлкерді. 1868 жылы Аптон қайырымдылықпен айналысқан және қоғамдық белсенді Корнелия Уильямс Мартиннің қызы Эмили Норвуд Мартинге үйленді. Ол 1870 жылы туберкулезден қайтыс болды.

Азаматтық соғыс

Уптон 4-ші АҚШ артиллериясының екінші лейтенанты болып тағайындалды, 14 мамыр күні 5-ші АҚШ артиллериясына бірінші лейтенант ретінде ауысты. Ол генерал Ирвин Макдауэллдің Солтүстік-Шығыс Вирджиния армиясында генерал Дэниел Тайлердің лагерь көмекшісі болып қызмет етті. 1861 жылғы 21 шілдеде Булл-Ран шайқасының бірінші күнінде Блэкберн Фордындағы шайқас кезінде қолына және сол жағына жараланды, бірақ шайқас алаңынан шықпады. Ол Винчестер үшін екі мәрте жоғарылауға ие болды: тұрақты армияда полковник (19 қыркүйек 1864) және еріктілер армиясында генерал-майор (19 қазан). Дивизия Вильсонның шабуылы мен Сельма шайқасына қатысты. 1865 жылғы 16 сәуірде дивизия Колумбус шайқасында Конфедерацияның нығайтылған бекінісіне түнгі шабуыл жасап, көптеген қару-жарақ, оқ-дәрі, жабдықтар мен 1500 тұтқынды жаулап алды, сондай-ақ аяқталмаған казематты темір кеме, CSS Muscogee-ді өртеп жіберді. Бұл оқиға Роберт Ли армиясы Вирджинияда капитуляциядан бір апта өткен соң болды және соғыс кезіндегі соңғы ірі шайқас болды. Бірнеше аптадан кейін, 1865 жылдың мамыр айында Уптонға Конфедерацияның вице-президенті Александр Стивенсті тұтқындауға бұйрық берілді, ал кейін Джефферсон Дэвис оның күзетіне берілді. Ол Сельмадағы әрекеттері үшін тұрақты армияда бригадир генерал және тұрақты армияда генерал-майор шеніне ие болды, екеуі де 1865 жылғы 13 наурызда берілді.

Соғыстан кейінгі мансап және өлім

Соғыстан кейін Уптон 1865 жылдың шілдесінен қыркүйегіне дейін Камберленд департаментіндегі атқыштар бригадасына қолбасшылық етті және 1866 жылдың сәуіріне дейін Колорадо ауданында қызмет етті. 1866 жылдың 30 сәуірінде ол еріктілер қатарынан босатылды. Ол Вест-Пойнттегі кеңеске мүше болып кірді, ол 1867 жылы бекітілген жаяу әскер тактикасының жаңа жүйесін қарастырды. 1866 жылдың шілдесінде ол 25-ші АҚШ жаяу әскерінің полковник-лейтенанты болып тағайындалды және 1869 жылдың наурыз айында 18-ші АҚШ жаяу әскеріне ауыстырылды. 1881 жылдың 15 наурызында ол өзін-өзі атып өлтірді. Ол Форт-Хилл зиратында, Оберн, Нью-Йорк штатында жерленген. Оны АҚШ тарихындағы маңызды тұлға деп санауға болады. Ол АҚШ Армиясының АҚШ Әскери-теңіз күштерінің реформаторы және стратегияшысы Альфред Тейер Маханға теңдес деп есептеледі. Тактика және Азия мен Еуропа армиялары туралы оның кітаптары ықпалды деп танылса да, оның ең үлкен үлесі 1775 жылдан бергі АҚШ-тың әскери саясаты деп аталатын еңбегі болды. Ол осы еңбек үстінде жылдар бойы жұмыс істеді, бірақ 1881 жылы қайтыс болған кезде оны аяқтамады. Әскери саясат – даулы тудырған еңбек, онда Уптон АҚШ-тың әскери тарихын талдап, елдің қарулы күштерінің ақылсыз және әлсіз болғанын, «американдық әскери жүйенің барлық кемшіліктері әскерилерге шамадан тыс азаматтық бақылаудың негізгі себебінде жатыр» деген тұжырым жасады. Ол соғыс министрінің ықпалын сынай отырып, президенттің бас қолбасшы рөлін сақтап, барлық әскери шешімдерді майданда кәсіби офицерлер қабылдауы керек деген пікірді қолдады. Ол соғыс кезінде еріктілермен немесе әскерге шақырылғандармен күшейтілетін, тұрақты армияны, пруссиялық үлгідегі бас штаб жүйесін, лауазымға тағайындау үшін емтиханды, белгілі бір жасқа жеткен офицерлерді міндетті түрде зейнеткерлікке шығаруды, жоғары әскери білімді және үш батальондық жаяу әскер полктерінің төрт тобымен ұрыс қимылдарын ұсынды. Уптонның еңбегі жылдар бойы әскери және азаматтық стратегия мәселелерін талқылауға зор әсер етті.

Ескерткіштер

1895 жылы генерал-майор Джеймс Х. Уилсон (Питер Мичи) еңбегі "Эмори Аптонның өмірі мен хаттары" кітабына кіріспе мақала жазды. Уилсонның бұрынғы қарауында болған офицерге арналған құрметі Эмори Аптонның жетістіктері мен қасиеттерінің маңыздылығын көрсетеді: