Хиллсборо трагедиясы: 1989 жылғы футболдық апат

Хиллсборо трагедиясы: 1989 жылғы футбол матчындағы қасірет. 97 адам қаза тауып, 766-сы жарақаттанды. Трагедияның себебі мен салдары туралы біліңіз.

48 мин оқу

100%

Дереккөз: Hillsborough disaster — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

1989 жылғы ФА Кубогы жартылай финалындағы көпшілікке шабуыл

Хиллсборо трагедиясы – 1989 жылдың 15 сәуірінде Англияның Оңтүстік Йоркшир округындағы Шеффилд қаласындағы Хиллсборо стадионында өткен футбол матчындағы қазақтарға әкеп соққан көпшілікке шабуыл. Оқиға Ливерпуль және Ноттингем Форест командалары арасындағы ФА Кубогы жартылай финалында Ливерпуль жанкүйерлеріне бөлінген Леппинс Лейн трибунасының орталық екі бөлімінде болды. Матч басталар алдында полиция басшысы Дэвид Дакенфилд көпшілікті сейілту мақсатымен C шығу есігін ашуға бұйрық берді, бұл көптеген жанкүйерлердің трибунаға енуіне алып келді. Бұл трибуналарда тығырылуға және қазақтарға әкеп соқты, жалпы саны 97 адам қаза тауып, 766 адам жарақат алды. Бұл трагедия Ұлыбритания спорт тарихындағы ең қорқынышты оқиға болып саналады. Оқиға күні 94 адам көз жұмды, ал қалғандары ауруханада бірнеше күннен кейін және 1993 жылы қайтыс болды. 2021 жылдың шілдесінде сот сарапшысы Эндрю Девайнды, оқиға күні ауыр және қайтымсыз ми зақымдануынан 32 жылдан кейін қайтыс болған, 97-ші құрбан болған адам деп таныды. Матч тоқтатылып, 1989 жылдың 7 мамырында Манчестердегі Олд Траффорд стадионында қайтадан өтті. Ливерпуль жеңіске жетіп, сол маусымдағы ФА Кубогын жеңіп алды. Оқиғадан кейінгі күндер мен апталарда Оңтүстік Йоркшир полициясы (SYP) баспасөзге Ливерпуль жанкүйерлерінің футбол хулигандығы мен мас болуы трагедияға себеп болды деген жалған ақпараттарды таратты. Ливерпуль жанкүйерлерін кінәлау 1990 жылғы Тейлор есебінен кейін де жалғасты, онда трагедияның басты себебі SYP-тің көпшілікті бақылаудағы сәтсіздігі деп табылған. Тейлор есебінен кейін Бас прокурор жеке тұлғаларды немесе мекемелерді сотқа тартуға негіз болатын дәлелдер жоқ екенін мәлімдеді. Хиллсборо трагедиясы бойынша алғашқы сот тергеуі 1991 жылы аяқталды, нәтижесінде барлық қаза тапқандарға қатысты «көрінеу апатты өлім» үкімі шығарылды. Отбасылар бұл шешіммен келіспеді. 2012 жылы жарияланған есеп Тейлордың 1990 жылғы сын-пікірлерін растады және полицияның кінәні жанкүйерлерге ауыстыруға жасаған тырысының ауқымын, басқа да шұғыл қызметтердің рөлін және алғашқы сот тергеулерінің қателіктерін ашты. Комиссияның есебінен бұрынғы «көрінеу апатты өлім» үкімі жоққа шығарылып, жаңа сот тергеулері басталды. Сондай-ақ, 2012 жылы полиция жүргізген екі қылмыстық тергеу жүргізілді: трагедияның себептерін анықтау үшін «Resolve» операциясы және полицияның әрекеттерін тексеру үшін тәуелсіз полиция шағымдары комиссиясы (IPCC). Екінші сот тергеуі 2014 жылдың 1 сәуірінен 2016 жылдың 26 сәуіріне дейін өтті. Екінші сот тергеуі кезіндегі полицияның әрекеттеріне наразылық білдірген халықтың ашуынан кейін SYP бас комиссары Дэвид Кромптон қызметтен шеттетілді. 2017 жылдың маусымында алты адам қасақана немқұрайлылықпен адам өлтіру, лауазымдық өкілеттіктерін жеміссіз пайдалану және сот әділдігіне кедергі келтіру сияқты қылмыстарға қатысты айыптамалар алды. Кейіннен Бас прокуратура айыпталушылардың біріне қатысты барлық айыптамаларды қайтарып алды.

The Hillsborough disaster was a fatal crowd crush at a football match at Hillsborough Stadium in Sheffield, South Yorkshire, England, on 15 April 1989. It occurred during an FA Cup semi final between Liverpool and Nottingham Forest in the two standing only central pens within the Leppings Lane stand allocated to Liverpool supporters. Shortly before kick off, police match commander David Duckenfield ordered exit gate C to be opened in an attempt to ease crowding, which led to an influx of supporters entering the pens. This resulted in overcrowding of those pens and the fatal crush; with a total of 97 fatalities and 766 injuries, the disaster is the deadliest in British sporting history. Ninety four people died on the day; another person died in hospital days later, and another died in 1993. In July 2021, a coroner ruled that Andrew Devine, who died 32 years later, after suffering severe and irreversible brain damage on the day, was the 97th victim. The match was abandoned and restaged at Old Trafford in Manchester on 7 May 1989; Liverpool won and went on to win that season's FA Cup. In the following days and weeks, South Yorkshire Police (SYP) fed the press false stories suggesting that football hooliganism and drunkenness by Liverpool supporters had caused the disaster. Blaming Liverpool fans persisted even after the Taylor Report of 1990, which found that the main cause was a failure of crowd control by SYP. Following the Taylor Report, the Director of Public Prosecutions ruled there was no evidence to justify prosecution of any individuals or institutions. The first coroner's inquests into the Hillsborough disaster, completed in 1991, concluded with verdicts of "accidental death" in respect of all the deceased. Families disputed the findings, Reporting in 2012, it confirmed Taylor's 1990 criticisms and revealed details about the extent of police efforts to shift blame onto fans, the role of other emergency services and the error of the first coroner's inquests. The panel's report resulted in the previous findings of accidental death being quashed, and the creation of new coroner's inquests. It also produced two criminal investigations led by police in 2012: Operation Resolve to look into the causes of the disaster, and by the Independent Police Complaints Commission (IPCC) to examine actions by police in the aftermath. The second coroner's inquests were held from 1 April 2014 to 26 April 2016. Public anger over the actions of their force during the second inquests led to the suspension of the SYP chief constable, David Crompton, following the verdict. In June 2017, six people were charged with offences including manslaughter by gross negligence, misconduct in public office and perverting the course of justice for their actions during and after the disaster. The Crown Prosecution Service subsequently dropped all charges against one of the defendants.

Өткізу орны

Хиллсборо стадионы 1899 жылы «Шеффилд Уэнсдей» клубы үшін салынған болатын. Футбол қауымдастығы (ФА) оны «Ливерпуль» және «Ноттингем Форест» футбол клубтары арасындағы ФА кубогының жартылай финалын өткізу үшін бейтарап алаң ретінде таңдады. Матч 15 сәуірде сағат 15:00-ге жоспарланған, ал жанкүйерлерге осыдан 15 минут бұрын орналасуға кеңес берілді. Апат кезінде Англиядағы көптеген футбол стадиондарында жанкүйерлер мен ойын алаңы арасында биік металл қоршаулар болды, бұл алаңға басып кірудің алдын алу мақсатында жасалған. Хулигандық бірнеше жыл бойы спортқа кері әсер етіп, әсіресе Англияда кең таралған. 1974 жылдан бастап, осы қауіпсіздік стандарттары енгізілгеннен кейін, бірнеше ағылшын стадиондарында адамдардың қағысуына ұшыраған жағдайлар тіркелді. 1978 жылы «Иствуд энд Партнерс» компаниясының стадионға қауіпсіздік сертификаты туралы баяндамасында, стадион «Жасыл нұсқаулықта» (спорт алаңдарындағы қауіпсіздік туралы нұсқаулық) ұсынылған талаптарға толыққанды сай келмесе де, салдарының ауыр болмағаны айтылды. Баяндамада Хиллсборо стадионының жағдайы көптеген стадиондармен салыстырғанда қанағаттанарлық екені атап көрсетілді. Кейіннен «Шеффилд Уэнсдей» клубы 1981 жылғы ФА кубогының жартылай финалында болған оқиғадан кейін стадиондағы қауіпсіздік шараларын ұмытып кеткені үшін сынға ілікті. Апат болған кезде Леппинс-Лейн жағындағы трибунада жарамды қауіпсіздік сертификаты болмады, ол 1979 жылдан бері жаңартылмаған. 1985 жылғы мамыр айында «Брэдфорд Сити» стадионындағы өрттен кейін спорт алаңдарындағы жанкүйерлердің қауіпсіздігін зерттеу комитеті (Попплвелл тергеуі) жанкүйерлерді қоршауларға қамаумен байланысты тәуекелдерді атап көрсетті. Ол қоршаулардың ішіндегі жанкүйерлердің қауіпсіздігіне қатысты ұсыныстар жасады, оның ішінде «барлық шығу қақпалары әрқашан адамдармен қамтамасыз етілуі керек және төтенше жағдай туғанда іштен бірден ашылуы тиіс» делінді.

Бұрынғы оқиғалар

Хиллсборо стадионы 1980-ші жылдары FA Кубогының жартылай финалына бес рет қабылдады. 1981 жылы «Тоттенхэм Хотспур» және «Вулвергемптон Уондерерс» командалары арасындағы жартылай финал кезінде «Леппингс Лейн» тұсында тығын пайда болды. Жүздеген жанкүйерлерге террасаға қауіпсіз сыйымдылықтан артық кіруге рұқсат берілгендіктен, 38 адам жарақаттанды, оның ішінде қол, аяқ және қабырғалар сынды. Полиция жедел шаралар қабылданбаса, қаза болуы мүмкін деп сенді және клубтың сыйымдылығын азайтуды ұсынды. Ойыннан кейінгі брифингте Шейфилд Уэнсдей клубының төрағасы Берт МакГи: «Ақмақшалық – ешкім өлмес еді» деді. Осы оқиғаға қарамастан, Шейфилд Уэнсдей «Леппингс Лейн» тұсындағы құрылымды өзгертіп, террасаны үш жеке бөлікке бөлді, бұл жаққа қарай қозғалысты шектеді. Бұл өзгеріс және стадионға енгізілген басқа да өзгерістер стадионның қауіпсіздік сертификатын күштен шығарды, ол жаңартылмады, ал стадионның көрсетілген сыйымдылығы ешқашан өзгертілмеді. 1984 жылы клуб Бірінші дивизионға көтерілген кезде терраса бес бөлікке бөлінді, ал 1986 жылы орталық алаңға кіретін және шығатын жанкүйерлердің ағынын жақсарту үшін кіру туннеліне жақын бөгет алынып тасталды. 1981 жылғы тығыннан кейін Хиллсборо 1987 жылға дейін ФА Кубогының жартылай финалын қабылдауға таңдалмады. Сол жылы Шейфилд Уэнсдей мен «Ковентри Сити» арасындағы ширек финалда және «Ковентри Сити» мен «Лидс Юнайтед» арасындағы жартылай финалда стадионда айтарлықтай тығын байқалды. «Лидс Юнайтед» жанкүйерлеріне жартылай финалға «Леппингс Лейн» бөлігі тағайындалды; бір жанкүйер турникеттердегі тәртіпсіздік пен стадион ішінде стюардтардың немесе полицияның басшылығының болмауын сипаттады, нәтижесінде бір бөліктегі көпшілік соншалықты қысылып қалды, кейде ол қолын көтеріп, қол шапалақтап жатуға шамасы келмеді.

Оңтүстік Йоркшир полициясының командалық өзгерістері

Оңтүстік Йоркшир полициясының (SYP) өткен жылғы ФА кубогының жартылай финалында (Ливерпуль мен Ноттингем Форест командалары арасындағы, сондай-ақ Хиллсборо стадионында өткен) қатысуын бас инспектор Брайан Л. Моул қадағалаған. Моул бұрын да стадионда полиция күштерінің көптеген жұмыстарын басқарған. 1988 жылдың қазан айында Моулдың Оңтүстік Йоркширдегі F бөлімшесіндегі тәжірибелік офицері әріптес офицерлермен жалған тонау оқиғасы жасау үшін қолғапталды, суретке түсірілді және киімі шешілді – бұл әзілдеу мақсатында жасалған. Осы оқиғаға байланысты төрт офицер отставкаға кетті, жеті офицерге тәртіптік жаза қолданылды. Бас инспектор Моулдың өзі "кәсіби даму себептерімен" Барнсли бөлімшесіне ауыстырылуға тиіс болды. Ауыстыру 1989 жылдың 27 наурызында дереу күшіне енуі керек еді. Ал Хиллсборо стадионы Футбол қауымдастығы (FA) тарапынан 1989 жылдың 20 наурызында ФА кубогының жартылай финалын қабылдауға бекітілді.

Стадионға кіру

Англиядағы футбол матчтарындағы дәстүрлі практика бойынша, қарсыластар жанкүйерлері стадионда және оның айналасында бөлініп отырды. «Ноттингем Форестке» Оңтүстік трибуна және «Spion Kop» бөлінді, олардың біріктірілген сыйымдылығы 29 800 көрерменді құрады, ал 60 турникет стадионның оңтүстік және шығыс жағына орналасқан. «Ливерпульге» Солтүстік және Батыс трибуналары бөлінді, олардың біріктірілген сыйымдылығы 24 256 көрерменді құрады, ал «Leppings Lane» көшесінен тар дәліз арқылы 23 турникетке жетуге болады. Он турникет (1-ден 10-ға дейін нөмірленген) Солтүстік трибунадағы 9 700 орынға, алты турникет (11-ден 16-ға дейін нөмірленген) Батыс трибунасының жоғарғы қабатындағы 4 456 орынға, ал тағы жеті турникет (A-дан G-ға дейін әріптелген) Батыс трибунасының төменгі қабатындағы 10 100 тұрған орынға кіруді қамтамасыз етті. «Ливерпуль» жанкүйерлерінің көптеп келуі күтілгенімен, қарсыластардың өту жолдары кесіспеу үшін «Ноттингемге» үлкен көрермендер аймағы бөлінді. Стадионның орналасуы және бөлу саясатының нәтижесінде, әдетте Солтүстік трибунаға шығыстан кіруге мүмкіндік беретін қосымша турникеттер пайдаланылмады, ал «Ливерпуль» жанкүйерлері «Leppings Lane» көшесіндегі жалғыз кіреберіске жиналуға мәжбүр болды. Матч күні радио және теледидар арналары билетсіз келгендерге қатыспауға кеңес берді. Клубтар, жергілікті билік және полиция өздерінің рөлдері мен жауапкершіліктерін «хулигандық» көзқарасы арқылы қарастырды, қауіпсіздікті басты назарға алмады.

Құрылыс

1988 жылы Ливерпульдің жанкүйерлерін 1988 жылғы жартылай финалға Шеффилдке үш жалданылған пойыз жеткізген, бірақ 1989 жылы мұндай пойыздың тек біреуі ғана берілді. 350 жолаушы шамамен сағат 14:20-да стадионға келді. Көптеген жанкүйерлер күнді көтеріңкі көңілде өткізуді қалап, стадионға тым ерте кіруге асықпады. Кейбіреулері М62 тас жолында Пэннин тауларын кесіп өтетін кездегі жол жұмыстарынан кешікті, бұл ұсақ жол апаттарына себеп болды. Сағат 14:30 мен 14:40 аралығында Леппинс-Лейнге қарап тұрған турникеттердің сыртында көптеген жанкүйерлер жиналды, олар ойын басталғанға дейін стадионға кіруге асықты. Сағат 14:46-да BBC-дің футбол комментаторы Джон Мотсон Леппинс-Лейн секторындағы адамдардың тең емес таралуын байқады, ал эфирден тыс репетиция кезінде жақын маңдағы оператордың да назар аударуын сұрады. "Жердің кейбір бөліктері бос тұр. Егер Ливерпульдің қақпасына қарасаңыз, оң жақтағы сатыларда адам жоқ дерлік. Төмен қараңызшы". Осы кезде шамамен 5000 жанкүйер турникеттер арқылы кіруге тырысты. Қауіпсіздік алаңдаушылығы күшейгендіктен және стадион сыртындағы қаза-қорлықтан сақтау үшін полиция әдетте матчтан кейін жанкүйерлердің стадионнан еркін шығуына мүмкіндік беретін үлкен шығу қақпасын (C қақпасы) ашты. Қысымды одан әрі жеңілдету үшін тағы екі қақпа (A және B) ашылды. Алғашқы асығудан кейін мыңдаған жанкүйерлер стадионға "шапшаң жүріспен" кірді.

Қию

Қақпалар ашылғанда мыңдаған жанкүйерлер терассаның артқы жағынан екі тығыз толған орталық секторға (3 және 4 секторлар) апаратын тар туннельге кірді, бұл алдыңғы қатарда қысымға әкелді. Жүздеген адамдар арттағы көпшіліктің салмағынан бір-біріне және қоршауға қысылып қалды. Кіретін жанкүйерлер секторлардың алдындағы проблемалардан хабарсыз болды; әдетте полиция немесе стюардтар туннельдің кіреберісінде тұрып, орталық секторлар толып кетсе, жанкүйерлерді бүйіргі секторларға бағыттайтын, бірақ бұл жолы толыққанды түсіндірілмеген себептермен орындалмады. Ливерпуль мен Ноттингем Форест арасындағы матч жоспарланғандай сағат 15:00-де басталды. Матч басталғанда, жанкүйерлер әлі де артқы кіреберіс туннелі арқылы 3-ші және 4-ші секторларға ағылып келіп жатты. Біраз уақыт бойы Ливерпульдің орталық секторларының алдындағы проблемалар, сектордың ішіндегілер мен алаңның сол жағындағы бірнеше полицейлерден басқа, көбіне байқалмады. Ливерпульдің қақпашысы Брюс Гроббелар кейінірек жағдай нашарлағанда, оның артындағы жанкүйерлер одан көмек сұрап жалбарынғанын айтты. Жағдайды түсініп, алаңға жүгіріп, төреші Рей Льюистің назарын аударды, ол 15:05:30-да ойынды тоқтатты. Осы сәтте адамдар қоршаудың алдына шығып, алаңға қашуға тырысты. Қоршаудың кішкентай қақпасы күшпен ашылып, бірнеше жанкүйерлер осы жолмен қашып үлкерді, ал қалғандары қоршаудан өтуге тырысты. Кейбіреулерін Леппинс-Лейн террасасының үстіндегі Батыс трибунасының жоғарғы қабатындағы жанкүйерлер қауіпсіз жерге тартты. Қысымның күші террасадағы тағы да көп кедергілерді бұзды. Жанкүйерлер басқаларды құтқару үшін қоршаудың сыртына тесіктер жасады. Қалған 39 жедел жәрдем машинасы барлығы шамамен 149 адамды емдеу үшін Солтүстік жалпы ауруханасына, Корольдік Халламшир ауруханасына немесе Барнсли ауруханасына жеткізді. Екі дәрігердің жедел жәрдем көрсетуге қатысты сынды пікірлері бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланды. Олардың пікірлері "наразылық білдірген аз топтың жеке пікірі емес, бастапқыда болған мамандардың салмақты ойы болды".

When the gates were opened, thousands of fans entered a narrow tunnel leading from the rear of the terrace into two overcrowded central pens (pens 3 and 4), creating pressure at the front. Hundreds of people were pressed against one another and the fencing by the weight of the crowd behind them. People entering were unaware of the problems at the front of the pens; police or stewards would normally stand at the entrance to the tunnel and, if the central pens reached capacity, they would direct people to the side pens, but that did not happen on this occasion, for reasons not fully explained. The match between Liverpool and Nottingham Forest started at 3:00 pm, as scheduled. Fans were still streaming into pens 3 and 4 from the rear entrance tunnel as the match began. For some time, problems at the front of the Liverpool central goal pens went largely unnoticed except by those inside the pens and a few police at that end of the pitch. Liverpool's goalkeeper Bruce Grobbelaar later reported that fans behind him were pleading to him for help as the situation worsened. realised the situation, and ran onto the field to gain the attention of referee Ray Lewis, who stopped the match at 3:05:30. At this point, people were climbing the fence at the front of the pens in an effort to escape the crush and get to the pitchside. A small gate in the fence had been forced open and some fans managed to escape via this route, while others continued to climb over the fencing. Some were pulled to safety by people at the front of the upper tier of the West Stand above the Leppings Lane terrace. The intensity of the crush broke more crush barriers on the terrace. Holes were made in the perimeter fencing by fans desperately attempting to rescue others. The remaining 39 ambulances were collectively able to transport approximately 149 people to either Northern General Hospital, Royal Hallamshire Hospital, or Barnsley Hospital for treatment. The adverse comments of two doctors regarding the emergency response appeared in the media. Their views were not "a maverick view from a disaffected minority but the considered opinion of the majority of professionals present from the outset."

Реакциялар

Патшайым бастамасымен әлемнің түкпір-түкпірінен көңіл айтулар келіп түсті. Рим папасы Иоанн Павел II, АҚШ президенті Джордж Буш және «Ювентус» клубының бас директоры (Ливерпуль және «Ювентус» жанкүйерлері «Гейзель» стадионындағы апатқа қатысқан) және тағы да көптеген адамдар хабарламалар жолдады. Келесі күндері 200 мыңнан астам адам стадион ішіндегі «қасиетті орынға» барды. Келесі жексенбіде Гудисон паркі мен «Энфилд» арасындағы Стэнли паркі бойында 2 километрге созылған футбол шарфтарынан тізбек құрылды, ал соңғы шарф сағат 15:06-да орналастырылды. Сол күні Нотингем қаласының орталығында «Форест», «Ливерпуль» және «Уэднесдей» командаларының түстерімен безенілген Ноттингем қалалық кеңесінің ғимаратында сағат үште әуе шабуылы дабылымен ашылған үнсіздік сақталды. Матчқа қатысқан Англия футбол федерациясының бас директоры Грэм Келли оқиғаға қатысты тергеу жүргізілетінін мәлімдеді. Апаттан кейін Келли тұрғылықты орындық стадиондарды қолдап, «Жанкүйерлерді террасаларда тұру дәстүбінен аулақтатуымыз керек» деді. УЕФА президенті Жак Жорж Ливерпуль жанкүйерлерін «адамгершілігінен айырылғандар» деп сипаттап, қырқыс ұрыс салдарынан апат болды деген жалған пікір айтты, бұл апат «Гейзель» стадионындағы апаттан кейін төрт жыл ішінде орын алды. Оның бұл сөздері «Ливерпуль» футбол клубының оның отставкаға кетуін талап етуіне әкелді, бірақ қырқыс ұрыс апаттың себебі емес екенін білгеннен кейін ол кешірім сұрады. 1988–89 жылғы Англия футбол лигасының соңғы матчы, 1989 жылдың 26 мамырында «Ливерпуль» және екінші орындағы «Арсенал» командалары арасында өтті, онда «Арсенал» ойыншылары «Хиллсборо» апатында қаза тапқандардың құрметіне «Энфилдтің» әртүрлі бөліктеріндегі жанкүйерлерге гүлдер сыйлады.

Апаттардан құтқару қоры

Апаттық жәрдем қоры Ұлыбритания үкіметінен 500 000 фунт стерлинг, «Ливерпуль» футбол клубынан 100 000 фунт стерлинг және Ливерпуль, Шеффилд және Ноттингем қалаларынан әрқайсысы 25 000 фунт стерлинг көмекпен құрылды. «Ливерпуль» футбол клубының сыйлығы – жартылай финал жоспарланғандай өткенде клубтың матчтан түсетін кірістің үлесі ретінде алуға тиіс сомасы болды. Басқа да қаржы жинау іс-шараларының ішінде Factory Records-тың қайырымдылық концерті және бірнеше футбол матчтары бар еді. «Брэдфорд Сити» стадионындағы өртке қатысқан «Брэдфорд Сити» және «Линкольн Сити» командалары 1985 жылғы апаттан кейін алғаш рет кездесіп, «Хиллсбороу» қорына 25 000 фунт стерлинг жинаған ойын өткізді. 1990 жылы апелляция аяқталған кезде 12 миллион фунт стерлингтен астам жиналды. Ақшаның көп бөлігі апаттың құрбандары мен олардың туыстарына жұмсалды, сондай-ақ жедел жәрдемнің ауруханалық кезеңін жақсартуға арналған колледж курсына қаржы бөлінді. 1989 жылдың мамырында Джерри және «The Pacemakers» тобының «Ferry Cross the Mersey» әнінің қайырымдылық нұсқасы зардап шеккендерге көмек көрсету мақсатында жарық көрді. Жазбаны Stock Aitken Waterman жасады, онда Ливерпуль музыканттары Пол Маккартни, Джерри Марсден («The Pacemakers» тобынан), Холли Джонсон және «The Christians» тобы өнер көрсетті. Ол 20 мамырда Ұлыбританияның сингл чартында 1-орынға еніп, үш апта бойы көшбас болды. «Ливерпуль» футбол клубымен тығыз байланысы болғанына қарамастан, Джерри және «The Pacemakers» тобының бұрынғы хиті «You'll Never Walk Alone» әні қолданылмады, себебі ол жақында «Брэдфорд Сити» стадионындағы өртке байланысты апелляция үшін қайта жазылған еді.

Аман қалғандарға әсері

1999 жылы апаттың 10 жылдығына қарай, апаттан аман қалған кем дегенде үш адамның өз-өзіне қол жұмсағаны белгілі болды. Тағы бір аман қалған адам сегіз жыл психиатриялық көмекте болды. Оқиғаны куәгер болған адамдардың арасында алкоголизм, есірткіге құмарлық және отбасылық қарым-қатынастардың бұзылу жағдайлары тіркелді. Апаттың соңғы салдарының бәріне себеп немесе ықпал ететін фактор ретінде қарастырылды.

Құрбандар

Барлығы 97 адам апат кезінде алған жарақаттарынан қайтыс болды. 10 жастан 67 жасқа дейінгі 94 адам сол күні стадионда, жедел жәрдемде немесе ауруханаға келгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды. Жалпы 766 адам жарақат алды, олардың 300-і ауруханаға жеткізілді. Шеффилд ауданында тұрмайтын, жарақаттары жеңіл болған адамдарға жарақаттарын емдеу үшін жақын жердегі ауруханаларға жүгінуге кеңес берілді. 19 сәуірде 14 жасар Ли Никол өмірін сақтау аппаратын өшіргеннен кейін ауруханада қайтыс болды, соның салдарынан қаза болғандардың саны 95-ке жетті. 1993 жылдың наурыз айында қаза болғандардың саны 96-ға жетті, 22 жастағы Тони Блэндке қолдан тамақтандыру мен суландыруды тоқтатуға мәжбүр болды, ол жақсару белгісін көрсетпей, шамамен төрт жыл бойы комада жатқан еді. Бұл шешімге оның отбасы тарапынан жоғары сотқа заңдық шағым түсірілгеннен кейін келісім берілді, бұл шағым 1992 жылдың қараша айында қабылданды. Апат кезінде 22 жастағы Эндрю Девин Тони Блэнд сияқты жарақат алды және оның да комада екені анықталды. 1997 жылдың наурыз айында – апаттың сегізінші жылдығына таяу – ол осы жағдайынан шығып, сенсорлық панель арқылы қарым-қатынас жасай алатыны және үш жылға дейін айналасындағы оқиғаларға қызығушылық танытқандығы хабарланды. Девин 2021 жылы Хиллсборода алған жарақаттарының салдарынан қайтыс болды. Оның өлімі заңсыз өлтіру деп танылды, бұл апаттағы қаза болғандардың жалпы санын 97-ге жеткізді. Қаза болғандардың арасында екі қарындас, үш бауыр, әке мен ұл және Виднес қаласынан келген 30 жасар Питер Томпсон болды. 10 жастағы Джон Пол Гилхули ең жас құрбан болды. Оның туысы Стивен Джеррард 8 жасында «Ливерпуль» футбол клубының капитаны болды. Джеррард апат оны бала кезінде жақтаған команданы жетектеуге және кәсіби футболшы болуға шабыттандырғанын айтты. Хиллсбороуде қайтыс болған ең үлкен адам – 67 жастағы Джерард Барон, бұрынғы «Ливерпуль» футболшысы Кевин Баронның ағасы болды. Кейбіреулер Стивен Уиттлді де Хиллсбороның құрбаны деп санайды, себебі ол жұмыстық міндеттемелеріне байланысты билетін досына (оның өзі және отбасы оның есімін жария етуден бас тартты) сатқан, ол апатта қаза тапқан. Осы оқиғадан кейін қалған өмір бойы кінә сезімімен күрескен ол 2011 жылдың ақпанында 50 жасында өз өмірін өз қолымен аяқтады. Қаза болғандардың көп бөлігі Ливерпуль (38) және Үлкен Мерсисайд (20) аймақтарынан еді. Тағы 20 адам Мерсисайдке жақын округтерден келген. Үш адам Шеффилдтен, ал тағы екеуі Оңтүстік Йоркширдің көршілес округтерінде тұрды. Қалған 14 адам Англияның басқа аймақтарында тұрды.

In total, ninety seven people died as a result of injuries incurred during the disaster. Ninety four people, aged from 10 to 67 years old, died on the day, either at the stadium, in the ambulances, or shortly after arrival at hospital. A total of 766 people were reported to have suffered injuries, among whom 300 were hospitalised. The less seriously injured survivors who did not live in the Sheffield area were advised to seek treatment for their injuries at hospitals nearer to their homes. On 19 April, the death toll reached 95 when 14 year old Lee Nicol died in hospital after being taken off life support. The death toll reached 96 in March 1993, when artificial feeding and hydration were withdrawn from 22 year old Tony Bland after nearly four years, during which time he had remained in a persistent vegetative state showing no sign of improvement. This followed a legal challenge in the High Court by his family to have his treatment withdrawn, a landmark challenge which succeeded in November 1992. Andrew Devine, aged 22 at the time of the disaster, suffered similar injuries to Tony Bland and was also diagnosed as being in a persistent vegetative state. In March 1997—just before the eighth anniversary of the disaster—it was reported he had emerged from the condition and was able to communicate using a touch sensitive pad, and he had been showing signs of awareness of his surroundings for up to three years before. Devine died in 2021, as a consequence of the injuries sustained at Hillsborough, with his death being ruled by the coroner to have been an unlawful killing, raising the total death toll of the disaster to 97. Two sisters, three pairs of brothers, and a father and son were among those who died, and 30 year old Peter Thompson of Widnes. Jon Paul Gilhooley, aged 10, was the youngest person to die. His cousin, Steven Gerrard, then aged 8, went on to become Liverpool F. C.'s captain. Gerrard has said the disaster inspired him to lead the team he supported as a boy and become a top professional football player. The oldest person to die at Hillsborough was 67 year old Gerard Baron, an older brother of former Liverpool player Kevin Baron. Stephen Whittle is considered by some to be another victim of Hillsborough, as due to work commitments, he had sold his ticket to a friend (whom he and his family chose not to identify), who then died in the disaster; the resulting feeling of survivor guilt is believed to be the main reason he took his own life at age 50 in February 2011. The majority of victims who died were from Liverpool (38) and Greater Merseyside (20). A further 20 were from counties adjacent to Merseyside. An additional three victims came from Sheffield with two more living in counties adjacent to South Yorkshire. The remaining 14 victims lived in other parts of England.

1989-1991 жылғы сот тергеушісінің тыңдауы

Өлім-жітімге қатысты тергеу жұмыстары апаттан кейін бірден басталды да, дереу кейінге қалдырылды. 1990 жылдың 19 қарашасында қайта басталған ол тергеулер даулы болды. Оңтүстік Йоркширдің коронері доктор Стефан Поппер негізгі тергеуді апат болған күні сағат 15:15-ке дейін шектеді – ойын тоқтатылып, көрермендер алаңға құлағаннан кейін тоғыз минут өткен соң. Поппердің сөзіне қарағанда, сол уақытқа дейін құрбандардың барлығы қайтыс болған немесе миы тоқтаған. Бұл шешім отбасыларды ашуға толтырды, олардың көпшілігі тергеудің полиция мен басқа да жедел қызметтердің сол уақыттан кейінгі әрекеттерін қарастыра алмағанын ойлады. 1991 жылдың 26 наурызында тергеулер жазатайым оқиға салдарынан болған өлім туралы үкім шығарды, бұл қасірет көрген отбасыларды күңгірттендірді. Олар заңсыз өлтіру туралы үкім шығаруға немесе істі ашық қалдыруға, сондай-ақ апатқа қатысқан полицейлерге қарсы қылмыстық іс қозғалуына үміттенген. Екі қызы қаза тапқан Тревор Хикс бұл үкімдерді «заңды», бірақ «адамдыққа жатпайтын» деп сипаттады. Поппердің уақытты шектеу туралы шешімін Бөлімше соты да қолдады, оның пікірінше, бұл шешім сол кездегі медициналық сараптамаға сәйкес келеді. Кейін туыстары тергеуді қайта ашуға тырысты, бірақ полицияның әрекеттерін жан-жақты тексеруге және жеке істердің мән-жайларын мұқият қарастыруға мүмкіндік берілмеді. Отбасылар Поппердің полициямен «тымысық қарым-қатынаста» болғанын айтты. Үкім шыққаннан кейін ұлын жоғалтқан Барри Девонсайд Поппердің полиция офицерлерімен той кешін өткізгенін көрді. Өлімнің себебі толыққанды анықталмаған жағдайлардың бірі – Анна Уильямстың он бес жасар ұлы Кевин Уильямс. 2013 жылы қайтыс болған Энн Уильямс, Хиллсборо құрбандарының, соның ішінде ұлының да, сағат 15:15-ке дейін қайтыс болды деген коронердің шешімімен келіспеді. Ол куәгерлердің сөзіне сілтеме жасады, олар ұлының сағат 16:00-де тірі екенін айтқан. 2009 жылы ол Еуропалық адам құқықтары сотына шағым түсірді. Хиллсборо тәуелсіз комиссиясы қолжетімді мәліметтерді қарастырып, «алғашқы патологтың пікірі нақты болғандай көрінді, бірақ кейінірек берілген сарапшылық пікірлер осы бастапқы пікірдің дұрыстығына күмән тудырды» деп мәлімдеді. Поппер сол күні стадионда болған және төтенше жағдайға сын көзбен қараған екі Мерсисайд дәрігерінің (доктор Эштон мен доктор Филлипс) куәлігін ескермеді. Тейлор есебінде олардың пікірлері жоққа шығарылды. Олар 2016 жылы Уоррингтонде өткен тергеуде куәлік берді. Филлипс олардың куәлігін жоққа шығару Поппердің «ауыр қателігі» болғанын айтты. Ол «неліктен бізді шақырмағанын түсінбейтінін, егер ол біздің куәлігімізді естігісі келмесе, онда алғашқы тергеулер тіпті басталмас бұрын бұрмаланған және кемшілді болғанын» айтты. Эштон мен Филлипс апатқа қатысқан жалғыз дәрігерлер емес, Поппердің тергеуіне куәлік беру үшін шақырылмаған. Тек «Шеффилд Уэнсдей» клубының дәрігері ғана шақырылды.

Inquests into the deaths were opened and adjourned immediately after the disaster. Resumed on 19 November 1990, they proved to be controversial. South Yorkshire coroner Dr Stefan Popper limited the main inquests to events up to 3:15 pm on the day of the disaster—nine minutes after the match was halted and the crowd spilt onto the pitch. Popper said this was because the victims were either dead, or brain dead, by 3:15 pm. The decision angered the families, many of whom felt the inquests were unable to consider the response of the police and other emergency services after that time. The inquests returned verdicts of accidental death on 26 March 1991, much to the dismay of the bereaved families, who had been hoping for a verdict of unlawful killing or an open verdict, and for manslaughter charges to be brought against the officers who had been present at the disaster. Trevor Hicks, whose two daughters had been killed, described the verdicts as 'lawful' but 'immoral'. Popper's decision regarding the cut off time was subsequently endorsed by the Divisional Court who considered it to have been justified in the light of the medical evidence available to him. Relatives later failed to have the inquests reopened to allow more scrutiny of police actions and closer examination of the circumstances of individual cases. Families believed that Popper was 'too close' to the police. After the verdicts Barry Devonside, who had lost his son, witnessed Popper hosting a celebration party with police officers. One of the individual cases where the circumstances of death were not fully resolved was that of Kevin Williams, the fifteen year old son of Anne Williams. Anne Williams, who died in 2013, rejected the coroner's decision that the Hillsborough victims, including her son, had died before 3:15 pm, citing witness statements that described him showing signs of life at 4:00 pm. She unsuccessfully appealed to the European Court of Human Rights in 2009. The Hillsborough Independent Panel considered the available evidence and stated that "the initial pathologist's opinion appeared definitive, but further authoritative opinions raised significant doubts about the accuracy of that initial opinion." Popper had excluded the witness evidence of two qualified Merseyside doctors (Drs Ashton and Phillips) who had been inside the stadium on the day and who had been critical of the chaotic emergency response. The views of both were dismissed by the Taylor report. They both gave evidence at the 2016 Warrington inquests. Phillips stated that the exclusion of their evidence was a 'serious error of judgement' by Popper. He said that he 'could not fathom why he didn't call us, other than he specifically did not want to hear our evidence, in which case the first inquests were coloured and flawed before they even started'. Ashton and Phillips were not the only doctors present at the disaster not to be called to give evidence to the Popper inquests. The only one called was the Sheffield Wednesday club doctor.

Тейлор тергеуі

Апаттан кейін оқиғаларды тергеу үшін Лорд-Сот Тейлор тағайындалды. Тейлор тергеуі барлығы 31 күнге созылды (1989 жылдың 15 мамыры мен 29 маусымы аралығында) және екі есеп жариялады: оқиғалардың барысын және алдын ала қорытындыларды баяндаған аралық есеп (1989 жылдың 1 тамызында); және футбол стадиондарының қауіпсіздігі жөніндегі жалпы ұсыныстарды қамтитын қорытынды есеп (1990 жылдың 19 қаңтарында). Бұл екі жарияланым бірге «Тейлор есебі» деп белгілі болды. Есептен кейін Премьер-лиганың және көптеген Футбол лигасы командаларының арнайы салынған стадиондары тек орындықтармен жабдықталған. Честер Сити ФК-ның «Дева» стадионы Тейлор есебінің қауіпсіздік талаптарын орындаған алғашқы ағылшын футбол стадионы болды, ал Миллволл ФК-ның «The Den» стадионы – талаптарды орындаған алғашқы жаңа стадион. 1992 жылдың шілдесінде үкімет төменгі екі ағылшын лигасы үшін (қазіргі Бірінші лига және Екінші лига) ережелерді жеңілдету туралы хабарлады. Футбол көрермендері туралы заң Шотландияға қолданбастан, бірақ Шотландия Премьер-лигасы лига мүшелігінің шарты ретінде барлық орындықтары бар стадиондарды міндетті етті. Англия мен Уэльсте Премьер-лига және Футбол лигасы үшін, Чемпионатта үш маусымнан астам ойнаған клубтар үшін барлық орындықтар міндетті болып табылады. Бірнеше науқандар үкіметті ережелерді жеңілдетуге және тұрған орындарды Премьер-лига мен Чемпионат стадиондарына қайтаруға көндіруге тырысты.

Стюарт-Смит тексеруі

1997 жылдың мамыр айында Еңбек партиясы билікке келген кезде Ішкі істер министрі Джек Стро тергеу тапсырды. Оны Лорд-әділ Стюарт Смит жүргізді. Стюарт Смит тағайындалуы да әңгімеге толы болды. 1997 жылғы қазан айында Ливерпульде Хиллсборо оқиғасына қатысқан адамдардың туыстарымен болған кездесуде ол тілге келтіріп: «Сендердің адамдарың бар ма, әлде Ливерпуль жанкүйерлері сияқты соңғы сәтте келесі ме?» деді. Мен нақты қорытындыға келдім, Лорд Тейлордың тергеуін қайта ашуға немесе тағы бір сот тергеуін бастауға ешқандай негіз жоқ. 1988 жылғы «Coroners Act» бойынша Attorney General-ге өкілеттіктерін пайдалануға немесе Divisional Court-ке қайтадан үндеу жасауға да негіз жоқ. Прокуратура директорына немесе Полиция шағымдары жөніндегі органға бұрын қабылданған шешімдерін қайта қарауға себеп болатын материал жоқ деп санаймын. Жедел жәрдем және аурухана қызметтерінің жұмысын қосымша тексеруге де қажеттілік көрінбейді. Оңтүстік Йоркшир полициясының қызметкерлерінің жеке жазған мәлімдемелеріне өзгерістер енгізілген жағдайларды қарастырдым, бірақ одан әрі тергеуге себеп жоқ деп есептеймін. Маңыздысы, Стюарт Смит есебінде коронердің сағат 15:15-тен кейін алынған дәлелдерді қабылдамауының себебі расталды, себебі «сағат 15:15-ке дейін өлімнің басты себебі – яғни, адамдарды басып өлтіру тоқтаған». Бұл полиция мен жедел жәрдем қызметтерінің одан әрі жасаған әрекеттері тексерілмейтіндіктен, дау тудырды. Есепті Парламентке жариялаған Ішкі істер министрі Джек Стро Стюарт Смит қорытындысын қолдап: «Менің ойымша, одан әрі тергеу маңызды жаңа дәлелдерді ашпайды немесе қайғыға ұшырағандарға көмектеспейді» деді. Фалконер қосты: «Бұл Хиллсборо апатынан зардап шеккен отбасыларға бір мекеме жасырғаннан кейін, тағы бір жасыру орын алды деген сезімді тудырды». Бұл мәліметтер екі жыл ішінде 85 ұйым мен жеке тұлғадан жиналды.

In May 1997, when the Labour Party came into office, Home Secretary Jack Straw ordered an investigation. It was performed by Lord Justice Stuart Smith. The appointment of Stuart Smith was not without controversy. At a meeting in Liverpool with relatives of those involved in Hillsborough in October 1997, he flippantly remarked "Have you got a few of your people or are they like the Liverpool fans, turn up at the last minute?" I have come to the clear conclusion that there is no basis upon which there should be a further Judicial Inquiry or a reopening of Lord Taylor's Inquiry. There is no basis for a renewed application to the Divisional Court or for the Attorney General to exercise his powers under the Coroners Act 1988. I do not consider that there is any material which should be put before the Director of Public Prosecutions or the Police Complaints Authority which might cause them to reconsider the decisions they have already taken. Nor do I consider that there is any justification for setting up any further inquiry into the performance of the emergency and hospital services. I have considered the circumstances in which alterations were made to some of the self written statements of South Yorkshire Police officers, but I do not consider that there is any occasion for any further investigation. Importantly, Stuart Smith's report supported the coroner's assertion that evidence after 3:15 pm was inadmissible as "that by 3:15 pm the principal cause of death, that is, the crushing, was over." This was controversial as the subsequent response of the police and emergency services would not be scrutinised. Announcing the report to the House of Commons, Home Secretary Jack Straw backed Stuart Smith's findings and said that "I do not believe that a further inquiry could or would uncover significant new evidence or provide any relief for the distress of those who have been bereaved." Falconer added: "It made the families in the Hillsborough disaster feel after one establishment cover up, here was another." collated from 85 organisations and individuals over two years.

Қорытындылар

2012 жылдың 12 қыркүйегінде Хиллсборо тәуелсіз комиссиясы Ливерпуль жанкүйерлерінің апатқа ешқандай қатысы болмағанын, ал оның басты себебі – "полиция бақылауының жетіспеушілігі" екенін мәлімдеді. Көрермендердің қауіпсіздігі "барлық деңгейде" бұзылған, ал көпшілік жиналу мәселелері екі жыл бұрын тіркелген. Комиссия осы күнге дейін қайтыс болған 96 адамның арасындағы 41-і шұғыл көмек көрсету және үйлестіру жақсырақ болғанда аман қалуы мүмкін еді деген қорытындыға келді. Бұл сан, құрбандардың денесін қараған патологоанатомдардың, кейбір құрбандардың қаза болғаннан кейін де біраз уақыт бойы жүрек, өкпе немесе қан айналымы функциялары сақталғанын анықтауына негізделген. Есепте, есінен танып құлаған жанкүйерлерді қалпына келтіру орнына арқаларына жатқызу, тыныс жолдарының бітелуіне байланысты олардың өліміне әкелуі мүмкін екені айтылды. Баяндама 395 беттен тұрады және 153 маңызды тұжырымды қамтиды. Тұжырымдардың нәтижесінде 164 куәгердің көрсетулері өзгертілген. Осы көрсетулердің 116-сы Оңтүстік Йоркшир полициясына қатысты жағымсыз пікірлерді жою немесе өзгерту мақсатымен түзетілген. Оңтүстік Йоркшир полициясы құрбандардың арасындағы, тіпті балалардың да, қандағы алкоголь деңгейін тексеріп, олардың беделін жою мақсатымен ұлттық полиция дерекқорында компьютерлік тексерулер жүргізген. Есепте Шеффилд Халлам округінің сол кездегі консервативті депутаты Ирвин Патник полициядан баспасөзге дәл емес және шындыққа сай келмейтін ақпарат бергені айтылды. Комиссия, Тейлор есебінде жоққа шығарылған алкогольдің апатқа ықпал еткені туралы идеяның таңқаларлықтай берік екенін атап өтті. Жарияланған құжаттар алкогольдің фактор екенін дәлелдеу үшін бірнеше рет әрекет жасалғанын және қолда бар дәлелдердің айтарлықтай бұрмаланғанын растады. "Бос уақыт шаралары үшін алкогольді тұтынудың қарапайым деңгейіне объективті дәлелдерге қарамастан, алкогольге салған салмақ орынсыз болды. Бұл мас жанкүйерлердің мінез-құлқы туралы тұрақты және негіссіз айыптауларға әкеп соқты" делінген. Онлайн жарияланған дәлелдерге полиция есептерінің өзгертілген нұсқалары да кірді.

On 12 September 2012, the Hillsborough Independent Panel concluded that no Liverpool fans were responsible in any way for the disaster, and that its main cause was a "lack of police control". Crowd safety was "compromised at every level" and overcrowding issues had been recorded two years earlier. The panel concluded that "up to 41" of the 96 who had died up to that date, might have survived had the emergency services' reactions and co ordination been better. The number is based on post mortem examinations which found some victims may have had heart, lung or blood circulation function for some time after being removed from the crush. The report stated that placing fans who were "merely unconscious" on their backs rather than in the recovery position, would have resulted in their deaths due to airway obstruction. Their report was in 395 pages and delivered 153 key findings. The findings concluded that 164 witness statements had been altered. Of those statements, 116 were amended to remove or change negative comments about South Yorkshire Police. South Yorkshire Police had performed blood alcohol tests on the victims, some of them children, and ran computer checks on the national police database in an attempt to "impugn their reputation". The report concluded that the then Conservative MP for Sheffield Hallam, Irvine Patnick, passed inaccurate and untrue information from the police to the press. The panel noted that, despite being dismissed by the Taylor Report, the idea that alcohol contributed to the disaster proved remarkably durable. Documents disclosed confirm that repeated attempts were made to find supporting evidence for alcohol being a factor, and that available evidence was significantly misinterpreted. It noted "The weight placed on alcohol in the face of objective evidence of a pattern of consumption modest for a leisure event was inappropriate. It has since fuelled persistent and unsustainable assertions about drunken fan behaviour". The evidence it released online included altered police reports.

Әсерлер

Кейінгі уақытта Премьер-министр Дэвид Кэмерон үкімет, «Шеффилд Уэнсдей» футбол клубы, Оңтүстік Йоркшир полициясы және «The Sun» газетінің бұрынғы редакторы Келвин Маккензи атынан кешірім сұрады. Маккензи «Жалғандық» деген тақырыпты жазу керек еді, бірақ бұл кешірімді «Хиллсборо» отбасылық қолдау тобы мен «Ливерпуль» жанкүйерлері қабылдамады, себебі бұл «кінәні тағы бір рет ауыстыру» деп есептелді. Олар сондай-ақ полиция қызметкерлерінің апатты тудыруы мен өз әрекеттерін жасыруына байланысты заңсыз кісі өлтіру, корпоративтік кісі өлтіру және әділеттіліктің жолын бұрмалау қылмыстары үшін қылмыстық жауапкершілікке тартуды талап етті; сондай-ақ «Шеффилд Уэнсдей» ФК, Шеффилд қалалық кеңесі және Футбол қауымдастығы стадионды ұсыну, сертификаттау және таңдау бойынша жауапкершіліктері үшін де талаптар қойылды. Оқиғаға қатысқан полиция қызметкерлерінің отставкаға кетуі, сондай-ақ «Шеффилд Уэнсдей», полиция және Футбол қауымдастығы өз кінәсін мойындауы туралы талаптар қойылды. Сондай-ақ, сэр Дэйв Ричардстың Премьер-лига төрағасы лауазымынан және апат кезінде «Шеффилд Уэнсдейдегі» мінез-құлқының нәтижесінде рыцарь атағынан бас тартуы туралы талаптар қойылды. Ішкі істер министрі заң бұзушылықты тергеуді талап етті және жеке немесе жүйелі мәселелерді тексеру үшін ресурстарды уәделеді. 2012 жылдың 23 қазанында Норман Беттисон Батыс Йоркшир полициясының бас комиссары лауазымынан дереу кетті, себебі Мария Игл парламенттік иммунитетпен қорғалған және палата төрінде оны «Ливерпуль» жанкүйерлерінің барлығы мас екендігі туралы мақтануда айыптады, сондай-ақ полиция қақпаларды бұзуынан қорқып, оларды ашуға шешім қабылдады. Беттисон бұл айыптаманы және оның мінез-құлқына қатысты басқа да айыптамаларды жоққа шығарды, былай деді: «Жанкүйерлердің мінез-құлқы, егер ол маңызды болса, «Леппингс-Лейн» бұрылысының сыртындағы қақтығыста полицияның жұмысын қажетсіз қиындатты. Бірақ ол апатқа себеп болған жоқ, стадионға жақындағанда адамдарды сыртта тоқтатуға ынталандырған күн де себеп болған жоқ. Мен сол кезде де осылай ойладым, қазір де осылай ойлаймын. Тейлордың куәлігін естігеннен бері жеке немесе қоғамдық түрде басқа түсінік ұсынған емеспін». Мерсисайд полициясының басқармасы Беттисон қылмыстық қылмыс жасағаны үшін сотталмаса, 83 000 фунт көлемінде зейнетақы алатынын растады. «Хиллсборо» отбасылары ХИКК тергеуі кезінде төлемдерді тоқтатуды талап етті. 22 қазанда өткен парламенттік дебатта Стивен Мосли Вест-Мидлендс полициясының куәгерлерге – полиция қызметкерлеріне де, азаматтарға да – өздерінің мәлімдемелерін өзгерту үшін қысым көрсеткенін мәлімдеді. Мария Игл WMP-нің осыған қатысты әрекеттері IPCC-нің қарауына түсетінін растады. Сэр Джон Голдринг Оңтүстік Йоркширдің (Шығыс) және Батыс Йоркширдің (Батыс) сот тергеушісінің көмекшісі болып тағайындалды, ол осы тергеулерді жүргізуі керек еді. Тергеу тыңдаулары 2014 жылдың 31 наурызында Уоррингтонда басталды. Сот отырысының протоколдары мен тыңдаулар кезінде ұсынылған дәлелдер «Хиллсборо» тергеулерінің ресми сайтында жарияланды. 2016 жылдың 6 сәуірінде тоғыз қазылар алқасы өздерінің үкімдерін қарастыру үшін жіберілді. Бұл үкімдер 2016 жылдың 26 сәуірінде сағат 11:00-де ресми түрде тергеуге жіберілді. Сот 96 құрбанның барлығының заңсыз өлтірілгені туралы үкім шығарды (7-2 көпшілік дауыспен). 2016 жылдың сәуір айында «Хиллсборо» отбасылық қолдау тобының төрағасы Маргарет Аспиналл, оның 18 жасар ұлы Джеймс апатта қаза тапқан, былай деді: «Шындықты айтсақ, адамдар бізге қарсы болды. Бізге қарсы бұқаралық ақпарат құралдары да, билік те болды. Бәрі бізге қарсы болды. Бізге қарсы емес жалғыз адам – біздің қаламыз. Сондықтан мен қалама өте ризамын және қалама өте мақтан тұтамын. Олар әрқашан бізге сенді». Үкім шығарылғаннан кейін ертесі күні Ішкі істер министрі Тереза Мэй парламентке мәлімдеме жасады, онда Оңтүстік Йоркшир полициясының, Оңтүстік Йоркшир жедел жәрдем қызметінің, «Шеффилд Уэнсдей» футбол клубының және «Хиллсборо» стадионының инженерлерінің рөліне қатысты қойылған он төрт сұраққа қазылар алқасының жауаптары және әрбір қаза тапқан адамның өліміне қатысты уақыт және себепке қатысты екі нақты сұрақ қамтылды. «Заңсыз өлтіру» үкімімен қатар, қазылар алқасы полиция басшыларының, «Шеффилд Уэнсдейдің», жедел жәрдем қызметінің және стадионның дизайны мен сертификатының «қателері немесе кемшіліктері» өлімге «себеп болған немесе ықпал еткенін» мәлімдеді, бірақ футбол жанкүйерлерінің мінез-құлқы себеп болған жоқ. Барлық жағдайдың біреуін қоспағанда, қазылар алқасы өлім уақытын алғашқы тергеулерде сот судьясы қабылдаған сағат 15:15 шегінен кейін деп жазды. Премьер-министр Дэвид Кэмерон 2016 жылғы сәуір айындағы үкімге жауап беріп, бұл «көптен күткен, бірақ әділет іздеудегі маңызды сәт» екенін айтты, сондай-ақ «Барлық отбасылар мен аман қалғандар енді ресми түрде олардың әрқашан білгенін растады, яғни «Хиллсбородағы» апатта «Ливерпуль» жанкүйерлерінің ешқандай кінәсі болған жоқ» деді. Лейборист партиясы «Хиллсборо» апатының қарапайымдылығын «біздің заманымыздың ең үлкен әділетсіздігі» деп сипаттады, сондай-ақ Лейборист депутаттары Энди Бёрнэм мен Стив Ротерам жауапкершілікке тарту және кінәлілерді қудалау қажеттігін мәлімдеді. Либерал-демократ депутат Джон Пью Дэвид Кэмеронды «Хиллсборода» қаза тапқандардың отбасыларына және «Ливерпуль» қаласына парламентте ресми кешірім сұрауға шақырды. Бұрынғы Ішкі істер министрі Джек Строу 1997 жылғы апатты қарастырудағы қателіктері үшін отбасылардан кешірім сұрады. «The Sun» газетінің «Шындық» атты бетін жазған Келвин Маккензи өзінің басылымға алданғанын айтты, бірақ оның «жүрегі осы оқиғадан зардап шеккен отбасылармен бірге» екенін айтты, сондай-ақ «Бүгін жанкүйерлердің оқиғаға қатысы жоқ екені анық». Алайда Маккензи оқиғаға жеке жауапкершілікті мойындаған жоқ. Тергеу кезінде сол кездегі полиция констеблі Максвелл Грум апатты «Шеффилдтің» құпия қоғамына таңу үшін жасалған жоғары деңгейдегі «конспирация» туралы айыптаулар жасады, сондай-ақ кіші офицерлерге апаттан кейін өздерінің мәлімдемелерін өзгерту үшін қысым көрсетілгенін және оларды ресми полиция қалташаларына жазбаларын жасамауға кеңес берілгенін айтты. Грум матч командирі Дакенфилдтің бұрынғы басшысы Брайан Мольмен бірге «өте ықпалды» Доул ложасының мүшесі болғанын да мәлімдеді. Сот судьясы Сэр Джон Голдринг қазылар алқасына ешқандай құпия қоғамның өткеніне дәлел жоқ екенін ескертті, сондай-ақ аталағандардың барлығы құпия қоғамның мүшелері емес екенін айтты, қазылар алқасын «әңгімелер мен естігендерге» сенбеуге кеңес берді. Тергеу кезінде Дакенфилд 1975 жылы құпия қоғамға қосылғанын және апаттан бір жыл өткен соң 1990 жылы жергілікті ложасының шебері болғанын растады, осы ақпаратты естігеннен кейін құпия қоғамның мүшелері ХИКК тергеуіне және «Operation Resolve» операциясына қатысуға тыйым салынды, бұл бейтарап тергеуді қамтамасыз ету үшін жасалды.

Subsequent apologies were released by Prime Minister David Cameron on behalf of the government, Sheffield Wednesday Football Club, South Yorkshire Police, and former editor of The Sun, Kelvin MacKenzie, who apologised for making false accusations under the headline "The Truth". MacKenzie said he should have written a headline that read "The Lies", although this apology was rejected by the Hillsborough Family Support Group and Liverpool fans, as it was seen to be "shifting the blame once again." They also called for prosecutions for unlawful killing, corporate manslaughter and perversion of the course of justice in respect of the actions of the police both in causing the disaster and covering up their actions; and in respect of Sheffield Wednesday FC, Sheffield Council and the Football Association for their various responsibilities for providing, certifying and selecting the stadium for the fatal event. Calls were made for the resignation of police officers involved in the cover up, and for Sheffield Wednesday, the police and the Football Association to admit their blame. Calls were also made for Sir Dave Richards to resign as chairman of the Premier League and give up his knighthood as a result of his conduct at Sheffield Wednesday at the time of the disaster. The Home Secretary called for investigations into law breaking and promised resources to investigate individual or systematic issues. On 23 October 2012, Norman Bettison resigned with immediate effect as chief constable of West Yorkshire Police, after Maria Eagle MP on the floor of the House and protected by parliamentary privilege, accused him of boasting about concocting a story that all the Liverpool fans were drunk and police were afraid they were going to break down the gates and decided to open them. Bettison denied the claim, and other allegations about his conduct, saying:
Fans' behaviour, to the extent that it was relevant at all, made the job of the police, in the crush outside Leppings Lane turnstiles, harder than it needed to be. But it didn't cause the disaster any more than the sunny day that encouraged people to linger outside the stadium as kick off approached. I held those views then, I hold them now. I have never, since hearing the Taylor evidence unfold, offered any other interpretation in public or private. Merseyside Police Authority confirmed that Bettison would receive an £83,000 pension, unless convicted of a criminal offence. Hillsborough families called for the payments to be frozen during the IPCC investigation. In the same 22 October House of Commons debate, Stephen Mosley MP alleged West Midlands police pressured witnesses—both police and civilians—to change their statements. Maria Eagle confirmed her understanding that WMP actions in this respect would be the subject of IPCC scrutiny. Sir John Goldring was appointed as Assistant Coroner for South Yorkshire (East) and West Yorkshire (West) to conduct those inquests. The inquests hearings started on Monday 31 March 2014 at Warrington. Transcripts of the proceedings and evidence that was produced during the hearings were published at the Hillsborough Inquests official website. On 6 April 2016, the nine jurors were sent out to consider their verdicts. These were formally given to the inquests at 11:00 on 26 April 2016. The jury returned a verdict of unlawful killing in respect of all 96 victims (by majority verdict of 7–2). Upon receiving the April 2016 verdict, Hillsborough Family Support Group chair Margaret Aspinall, whose 18 year old son James was killed in the disaster, said:
Let's be honest about this—people were against us. We had the media against us, as well as the establishment. Everything was against us. The only people that weren't against us was our own city. That's why I am so grateful to my city and so proud of my city. They always believed in us. On the day after the verdicts were reached, the Home Secretary, Theresa May, made a statement to Parliament which included the verdicts of the jury to the fourteen questions they had been asked regarding the roles of South Yorkshire police, the South Yorkshire Metropolitan Ambulance Service, Sheffield Wednesday football club and Hillsborough stadium's engineers and two specific questions specific relating to the time and cause of death for each of the dead. In addition to the "unlawful killing" verdict, the jury concluded that "errors or omissions" by police commanding officers, Sheffield Wednesday, the ambulance service and the design and certification of the stadium had all "caused or contributed" to the deaths, but that the behaviour of football supporters had not. In all but one case, the jury recorded the time of death as later than the 3:15 pm cut off point adopted by the coroner at the original inquests. Prime Minister David Cameron also responded to the April 2016 verdict by saying that it represented a "long overdue" but "landmark moment in the quest for justice", adding "All families and survivors now have official confirmation of what they always knew was the case, that the Liverpool fans were utterly blameless in the disaster that unfolded at Hillsborough." The Labour Party described the handling of the Hillsborough disaster as the "greatest miscarriage of justice of our times", with Labour MPs Andy Burnham and Steve Rotheram calling for accountability and the prosecution of those responsible. Liberal Democrat MP John Pugh called for David Cameron to make a formal apology in the House of Commons to the families of those killed at Hillsborough and to the city of Liverpool as a whole. former Home Secretary Jack Straw apologised to the families for the failures of his 1997 review of the disaster. Kelvin MacKenzie, who wrote the now infamous "The Truth" front page for the Sun, said that although he was "duped" into publishing his story, that his "heart goes out" to the families of those affected, saying that "It's quite clear today the fans had nothing to do with it". However, MacKenzie did not accept any personal responsibility for the story. During the inquests, Maxwell Groome—a police constable at the time of the disaster—made allegations of a high level "conspiracy" by Freemasons to shift blame for the disaster onto Superintendent Roger Marshall, also that junior officers were pressured into changing their statements after the disaster, and told not to write their accounts in their official police pocketbooks. Groome also claimed that match commander Duckenfield was a member of the "highly influential" Dole lodge in Sheffield (the same lodge as Brian Mole, his predecessor). Coroner Sir John Goldring warned the jury that there was "not a shred of evidence" that any Masonic meeting actually took place, or that those named were all Freemasons, advising the jury to cast aside "gossip and hearsay". During the inquests, Duckenfield confirmed that he became a Freemason in 1975 and became Worshipful Master of his local lodge in 1990, a year after the disaster; following this revelation, Freemasons were forbidden to take part in the IPCC investigation and Operation Resolve as civilian investigators to prevent any perceived bias.

Тәуелсіз полиция шағымдар комиссиясының тергеуі

Тергеу үкімдерінен кейін Оңтүстік Йоркшир полициясы өз қызметкерлерінің әрекеттерін Тәуелсіз полиция шағымдар комиссиясына (IPCC) жіберетінін мәлімдеді. Батыс Йоркшир полициясы қыркүйек айының ортасында өзінің полиция бастығы Норман Беттисонды IPCC-ге жіберетінін мәлімдеді. Беттисон Хиллсбороның тәуелсіз тобы дәлелдерді манипуляциялауда айыптаған бірнеше полиция қызметкерлерінің бірі болды. Қазан айының басында Беттисон зейнетке шығуын жариялады, ол топтың есебі жарияланғаннан кейін қызметтен кеткен алғашқы жоғары лауазымды тұлға болды. IPCC 2012 жылғы 12 қазанда полицияның ірі оқиға жарияламағанын, тұрғындарға арналған алаңдарға баратын туннельді жаппай жаба алмағанын (бұған дейін осындай жағдайларда жабылған болатын), полиция қызметкерлерінің мәлімдемелеріне өзгерістер енгізілгенін, Парламент пен БАҚ-ты жаңылыстырған әрекеттерді, бұрынғы тергеулердің кемшіліктерін және Норман Беттисонның рөлін зерттейтінін мәлімдеді. 2012 жылдың 22 қазанына дейін кем дегенде 1444 қазіргі және бұрынғы полиция қызметкерлерінің аты-жөні IPCC тергеуіне жіберілді. IPCC Хиллсборо отбасыларының шындық пен әділдік үшін күресінің табандылығын жоғары бағалады. 2012 жылдың 16 қазанында Бас прокурор Парламентте алғашқы тергеу үкімдерін күштен шығару туралы өтініш бергенін мәлімдеді, оның себебі – тергеу жалған негізде жүргізілген және қазір қолға алынған дәлелдер осы ерекше қадамды қажет етеді. 2013 жылдың 12 шілдесінде IPCC бұған дейін 164 полиция қызметкерінің мәлімдемелері өзгертілгенін анықтады, сондай-ақ тағы 55 полиция қызметкері өз мәлімдемелерін өзгерткенін хабарлады. "Бізге хабарласып отырған адамдар – мұз таудың ұшы ғана", – деді IPCC төрағасының орынбасары Дебора Гласс. Бұл Хиллсборо байланыс тобының 2012 жылдың қазан айынан бері 230 хат алғаннан кейін айтылды. IPCC сонымен қатар 1989 жылы Оңтүстік Йоркшир полициясының іс-әрекетін тергеуді тапсырған Батыс Мидлендс полициясының іс-әрекеттерін де тергеп жатыр. 2016 жылдың сәуірінде Корольдік прокуратурасы Тәуелсіз полиция шағымдар комиссиясының қылмыстық тергеуі аяқталғаннан кейін жеке және заңды тұлғаларға қарсы айыптаулар туралы мәселені қарастыратынын мәлімдеді.

Following the inquests verdicts, South Yorkshire police announced it would refer the actions of its officers to the Independent Police Complaints Commission (IPCC). West Yorkshire Police announced it would refer its Chief Constable, Norman Bettison, to the IPCC in mid September. Bettison had been one of a number of police officers who were accused by the Hillsborough Independent Panel of manipulating evidence. In early October, Bettison announced his retirement, becoming the first senior figure to step down since publication of the panel's report. The IPCC announced on 12 October 2012 that it would investigate the failure of the police to declare a major incident, failure to close the tunnel to the stands which led to overcrowded pens despite evidence it had been closed in such circumstances in the past; changes made to the statements of police officers; actions which misled Parliament and the media; shortcomings of previous investigations; and the role played by Norman Bettison. By 22 October 2012, the names of at least 1,444 serving and former police officers had been referred to the IPCC investigation. In its announcement, the IPCC praised the tenacity of the Hillsborough families' campaign for truth and justice. On 16 October 2012, the Attorney General announced in Parliament he had applied to have the original inquests' verdicts quashed, arguing it proceeded on a false basis and evidence now to hand required this exceptional step. On 12 July 2013, it was reported that the IPCC had found that in addition to the now 164 police statements known to have been altered, a further 55 police officers had changed their statements. Deborah Glass, deputy chair of the IPCC said, "We know the people who have contacted us are the tip of the iceberg." That was after the IPCC's Hillsborough Contact team had received 230 pieces of correspondence since October 2012. The IPCC is also investigating the actions of West Midlands Police, who in 1989 had been tasked with investigating South Yorkshire Police's conduct for both the original inquests and also the Taylor independent inquiry. In April 2016, the Crown Prosecution Service announced that it would consider bringing charges against both individuals and corporate bodies once the criminal investigation by the Independent Police Complaints Commission—Operation Resolve—had been completed.

"Байлықсыз биліктің қамқорлықпен әрекет етуі" атты баяндама

2016 жылдың сәуірінде сол кездегі ішкі істер министрі Тереза Мэй құрметті Джеймс Джонсқа (1998 жылдан 2013 жылға дейінгі Ливерпуль епископы) Хиллсборо отбасыларының басынан өткен жағдайлар туралы есеп дайындауды тапсырды, олардың ауыртпалығы мен қайғысы қайталанбасын және олардың көзқарасы естен шығармасын деген үмітпен. Жапқыш тексеруден кейін Джонс өзінің «Есеп беруге жауапты емес биліктің жоғарыдан қараушылық көзқарасы: Хиллсборо отбасыларының қайғысы мен азаптарының қайталанбауын қамтамасыз ету жөніндегі есеп» атты есебін 2017 жылдың 1 қарашасында жариялады. Есепті дайындау барысында Хиллсборо отбасыларымен жеке және топтық кездесулер өткізген Джонс, олардың жеке және мемлекеттік органдармен болған кездесулері туралы көптеген бірінші қолдан алған мәліметтерді есебіне қосты. Заң жобасының толық мәтіні оның есебіне қосымша ретінде ұсынылды. Дегенмен, «Хиллсборо заңы» ұсынысы үкімет тарапынан «қажет емес» деп танылып, қабылданбады.

Қылмыстық іс жүргізу

2000 жылдың ақпан айында бас инспектор Дэвид Дакенфилд пен тағы бір офицер Бернард Мюррейге қарсы жеке қудалау ісі қозғалды. Қудалаушылар осы қақтығыстың "болжауға болатын" жағдай екенін, демек айыпталушылардың "өте немқұрайлы" болғанын дәлелдеді. Ішкі істер министрі Тереза Мэй 2012 жылдың 18 желтоқсанында Хиллсборо трагедиясы бойынша полициядан басқа да агенттіктерге айып тағу мүмкіндігін зерттеу үшін жаңа полициялық тергеу басталатынын мәлімдеді. Тергеуге алғашқыда бұрынғы Дарем полициясының бастығы Джон Стоддарт, кейіннен полиция комиссары Роб Бекли жетекшілік етті. 2017 жылдың 28 маусымында алты адам трагедиямен байланысты қылмыстар жасады деген айып тағылды. Бұрынғы бас инспектор Дакенфилд, матчтің жауапты тұлғасы, өте немқұрайлылық салдарынан 95 адамның өліміне кінәлі деп айыпталды. Оған трагедиядан төрт жыл кейін қайтыс болған Тони Блэндтің өліміне қатысты айып тағылмады. Бұрынғы бас инспектор сэр Норман Беттинсон мемлекеттік қызметтегі тәртіпсіздіктерге қатысты төрт айыпқа тап болды. «Шеффилд Уэнсдей» футбол клубының бұрынғы хатшысы Грэм Макрелл 1975 жылғы Спорт алаңдарындағы қауіпсіздік туралы заңды бұзғаны үшін айыпталды. Адвокат Питер Меткалф, бұрынғы бас инспектор Дональд Дентон және бұрынғы детектив-бас инспектор Алан Фостер полиция күшінің «кемшіліктерін жасыру» мақсатымен 68 полиция қызметкерінің мәлімдемелерін өзгерту арқылы әділеттіліктің жолын бұрмалауда айыпталды. 2018 жылдың 29 маусымында Дакенфилдке қасақана немқұрайлылық салдарынан адам өлтіру айыбы қойылды. 2017 жылдың желтоқсанында Хиллсборо трагедиясында полиция атының темекімен күйдірілгені туралы әңгіме жасаған полиция офицері мен балташыға қатысты айыптардан бас тартылды. Темір ұстаны әділеттіліктің жолын бұзғаны үшін айыптауға жеткілікті дәлелдер болғанымен, оны айыптау қоғамдық мүддеге қайшы деп танылды. Полиция офицеріне қарсы айыптауға жеткілікті дәлелдер табылған жоқ. 2018 жылдың 21 тамызында Беттисонға қарсы барлық айыптар алынып тасталды, себебі CPS айыптаудың сәтті болуы үшін жеткілікті дәлелдер жоқ деп санайды. Бұл шешімге екі куәгердің қайтыс болуы және басқа куәгерлердің көрсетулеріндегі қайшылықтар себеп болды. Трагедияда қаза тапқан 96 адамның өкілдері «Қайта қарау құқығы» схемасы бойынша шешімді тәуелсіз түрде қайта қарауды сұрайтындарын мәлімдеді. 2018 жылдың 10 қыркүйегінде Престон қалалық сотында өткен сотқа дайындық отырысында Дакенфилд өзіне тағылған барлық 95 айып бойынша кінәсіз екенін мәлімдеді. Макрелл өзіне тағылған екі айып бойынша кінәсін мойындамады. Сот отырысын 2019 жылдың 14 қаңтарына белгіледі, сол күні сот Престон қалалық сотында судья Опеншоу төрағалығымен басталды. 2019 жылдың 13 наурызында Дакенфилдтің өзінің қорғаны үшін куәлік беруге шақырылмағаны хабарланды. Сондай-ақ, қазылар алқасы дәлелдердің жеткіліксіздігіне байланысты Макреллді стадионның қауіпсіздік сертификатын бұзғаны үшін кінәсіз деп тануға бағытталатындығы туралы хабарлады. 3 сәуірде қазылар алқасы Макреллге денсаулық пен қауіпсіздік саласындағы айып бойынша кінәлі үкім шығарды, бірақ Дакенфилдке қатысты үкім шығара алмады. 25 маусымда Дакенфилдтің қайта сотталуы туралы хабарланды, сот отырысы 7 қазан күні Престон қалалық сотында басталды. 2019 жылдың 28 қарашасында Дакенфилд қасақана немқұрайлылық салдарынан адам өлтіргенінен босатылды. 2021 жылдың 26 мамырында Дентон, Фостер және Меткалф 68 полиция қызметкерінің мәлімдемелерін өзгерту арқылы әділеттіліктің жолын бұрмалау бойынша кінәсіз деп танылды, өйткені судья Уильям Дэвис олардың жауап беруіне ешқандай негіз жоқ деп тапты. Себебі 1990 жылы өткен, өзгертілген мәлімдемелер ұсынылған тергеу заңмен бекітілмеген, демек сот емес. Осылайша, мемлекеттік сот әділдігінің жолын бұрмалау мүмкін емес еді. Сондай-ақ, сот шешімінде түпнұсқалық мәлімдемелер жойылмағанын және оларды жоюға бұйрық берілмегенін атап өтті. Ақтау үкіміне жауап ретінде, Парламенттік мәселелер жөніндегі жетекшісі Джейкоб Рис Могг Хиллсборо трагедиясы бойынша есеп берудің болмауы «өміріміздегі британдық полицияның ең үлкен даулы оқиғасы» екенін айтты. Гарстон және Хейлвуд округінің депутаты Мария Игл «әділетсіздіктің тағы бір апатты сәтсіздіктерін болдырмау» үшін заңды өзгертуді талап етті.

In February 2000, a private prosecution was brought against Chief Superintendent David Duckenfield and another officer, Bernard Murray. The prosecution argued that the crush was "foreseeable" hence the defendants were "grossly negligent". Home Secretary Theresa May announced on 18 December 2012 that a new police inquiry would be initiated to examine the possibility of charging agencies other than the police over the Hillsborough deaths. The inquiry was first headed by former Durham Chief Constable Jon Stoddart, and later by Assistant Commissioner Rob Beckley. On 28 June 2017, it was announced that six people were to be charged with offences in relation to the disaster. Former Chief Superintendent Duckenfield, in charge of the match, faced 95 counts of manslaughter by gross negligence. He faced no charge in respect of the death of Tony Bland, who died four years after the disaster. Former Chief Inspector Sir Norman Bettinson faced four counts of misconduct in public office. Former Sheffield Wednesday F. C. Club Secretary Graham Mackrell faced a charge of breaching the Safety at Sports Ground Act 1975. Solicitor Peter Metcalf, former Chief Superintendent Donald Denton, and former Detective Chief Inspector Alan Foster were all charged with perverting the course of justice, for having altered 68 police officers' statements in order to "mask the failings" of the police force. On 29 June 2018, a ruling was made that Duckenfield would be prosecuted on the manslaughter charges. It was announced in December 2017 that a police officer and a farrier would not be prosecuted over allegations that they fabricated a story about a police horse being burned with cigarettes at Hillsborough. Although there was enough evidence to charge the farrier with perverting the course of justice, it was felt not to be in the public interest to charge him. There was insufficient evidence against the police officer to charge him with the offence. On 21 August 2018, it was announced that all charges against Bettison were being dropped as the CPS felt that there was insufficient evidence to have a realistic chance of a conviction. The death of two witnesses and contradictions in the evidence of others were cited as part of the reason for the decision. Representatives of the 96 victims of the disaster stated that they would be asking for an independent review of the decision under the Right to Review Scheme. At a trial preparation hearing at Preston Crown Court on 10 September 2018, Duckenfield pleaded not guilty to all 95 charges against him. Mackrell pleaded not guilty to the two charges against him. A provisional trial date was set for 14 January 2019, on which date the trial started at Preston Crown Court before Mr Justice Openshaw. On 13 March 2019, it was reported that Duckenfield would not be called to give evidence in his defence. It was also reported that the jury would be directed to find Mackrell not guilty on the charge of contravening the stadium's safety certificate due to a lack of evidence. On 3 April, the jury returned with a guilty verdict against Mackrell on a health and safety charge but was unable to reach a verdict on Duckenfield. It was announced on 25 June that Duckenfield would face a retrial, which was scheduled to start on 7 October at Preston Crown Court. On 28 November 2019, Duckenfield was found not guilty of gross negligence manslaughter. On 26 May 2021, Denton, Foster and Metcalfe were all found not guilty of perverting the course of justice by altering 68 police officers' statements, when Mr Justice William Davis found that they had no case to answer. The reason given was that the public inquiry in 1990, to which the altered statements were submitted, was not a statutory inquiry, and therefore not a Court of Law. Consequently, a course of public justice could not have been perverted. The ruling also noted that the original statements had neither been destroyed, nor had they been ordered to be destroyed. In response to the acquittals, Leader of the House of Commons Jacob Rees Mogg called the lack of accountability over Hillsborough "the greatest scandal of British policing of our lifetimes". Garston and Halewood MP Maria Eagle called for the law to be changed to "prevent another catastrophic failure of justice".

Психиатриялық жарақат және басқа да сот іс-қатыстары

Полицияға қарсы түрлі шалақұлық істерін жерде болған, бірақ қақпаларға кірмеген көрермендер, сондай-ақ оқиғаны теледидардан көрген (немесе радиодан естіген) адамдар қозғады. «Алкок және Оңтүстік Йоркшир полициясының бас комиссары» (1992) 1 A.C. 310 ісі Лордтар палатасының апелляциялық комитетіне шағымданылып, екіншілік құрбандардың шалақұлық салдарынан туындаған психикалық жарақаттарына қатысты заңдағы маңызды кезең болды. Апатты теледидардан көрген/радиодан тыңдаған талапкерлер «тікелей байланысты» емес деп танылды және олардың талаптары қабылданбады. «Уайт және Оңтүстік Йоркшир полициясының бас комиссары» (1999) 2 A.C. 455 ісі де Лордтар палатасына әкелінді. Оны қызметте болған полиция қызметкерлері апатқа кінәлі деп саналған бас комиссарға қарсы қозғады. Олардың талаптары қабылданбады және «Алкок» шешімі күшінде қалды. Бұл соттардың екіншілік құрбандардың психикалық жарақаттарына қатысты позициясын тағы да бекітті. Хиллсборо апатынан туындаған үшінші сот ісі «Airedale N.H.S. Trust v Bland» [1993] A.C. 789 болды, бұл Англияның қылмыстық құқығындағы Лордтар палатасының маңызды шешімі, ол Хиллсборо құрбаны Тони Блэндтің өмірді сақтау аппаратын өшіруге рұқсат берді. 2016 жылдың сәуір айында құрбандардың туыстары атынан жоғары сотқа SYP және Вест-Мидлендс полициясына (SYP-ның әрекеттерін тергеген) қарсы іс қозғалды, олар қызметтік өкілеттігін теріс пайдаланғанын, полицияны кінәдан шығару мақсатында жасалған ұйымдасқан жасырын әрекеттерге қатысқанын айыптады. 2021 жылдың сәуір айында істі бітісу туралы келісімге қол жеткізілді, бірақ Дентон, Фостер және Меткалфтың ісі күтіліп тұрғандықтан, хабарлау шектеулері салынды. Олардың жауап беруге негіздері жоқ екені анықталғаннан кейін, шектеулер алынып тасталды.

Тұрақты ескерткіштер

Хиллсборо апатының құрбандарын еске алу үшін бірнеше ескерткіштер орнатылды. Хиллсборо апатында өмірін жоғалтқан жанкүйерлердің есіміне Ливерпуль футбол клубының эмблемасының екі жағына да жалын қосылды. Анфилдтегі Хиллсборо мемориалы (өмірін жоғалтқан 96 адамның есімдері мен мәңгілік жалын) 2016 жылы жаңартылған басты трибунаның алдына көшірілгенге дейін Шанкли қақпасының жанында орналасқан. 2021 жылы апат құрбаны қайтыс болғаннан кейін 97-ші есім қосылды. 1999 жылдың 15 сәуірінде Хиллсборо стадионында апаттың он жылдығына арналған ескерткіш ашылды. Онда: "ФА Кубогының жартылай финалы. Ливерпуль – Ноттингем Форест. 1989 жылдың 15 сәуірі. 'Ешқашан жалғыз қалмайсыз'" деп жазылған. Ливерпуль Англикан соборының оңтүстік жағындағы жерге орнатылған ескерткіш тас. "Ешқашан жалғыз қалмайсыз" деген сөздермен безендірілген Хиллсборо паркіндегі ескерткіш бақшасы. Мидлвуд жолының, Леппинс-лейн мен Уэдсли-лейннің қиылысындағы, жерге жақын және Шеффилд Супертрам бағытының бойында орналасқан ескерткіш. Порт-Санлайттағы Хиллсборо мемориалдық гүлбақшасы, Вирал. Оңтүстік Ливерпульдегі Садли егістігіндегі мемориалдық роза бақшасы (APH деп те аталады). Әрбір алты роза төсегінің ортасында "Ливерпульді еске аламыз" деп аталатын қызыл розалармен қоршалған ақ стандартты роза бұтасы бар. Бақ қақпаларының екі жағында мыс ескерткіш тақталар және "Уақыт өтеді, бірақ біз әрқашан есте сақтаймыз" деген сөздермен жазылған күн сағаты орнатылған. Кросби кітапханасының ауласында Хиллсборо апатында қаза болған Сефтон қаласының 18 футбол жанкүйерінің есіміне арналған мемориал. Мемориал қара граниттен жасалған және Ливерпульді еске түсіретін қызыл роза гүлдері бар көтерілген роза төсегінде орналасқан. Онда: "1989 жылдың 15 сәуірінде Хиллсборо, Шеффилдте қайтыс болған 96 футбол жанкүйерінің құрметіне. Өмірін жоғалтқандардың арасында Сефтон отбасыларынан шыққан жас жігіттер болды" деп жазылған. Ескерткіштің ашылуы 1991 жылдың 4 қазанында (Тони Блэнд қайтыс болғанға дейін екі жыл бұрын) Сефтон қаласының мэрі, кеңесші Сид Уитби тарапынан жүзеге асырылды. Жоба кеңес Сефтон аман қалғандар тобымен кеңескеннен кейін іске асырылды. 2013 жылдың сәуірінде Ливерпульдің Ескі Хеймаркет ауданында жеті фут биіктігіндегі дөңгелек қоладан жасалған мемориал ашылды. Бұл ескерткіште: "Хиллсборо апаты – біз оларды еске аламыз" деген сөздер мен қаза болған 96 құрбанның есімдері жазылған. 1780 жылдарға жататын сегіз фут биіктігіндегі сағат 2013 жылдың сәуірінде Ливерпуль қалалық залына орнатылды, сағат тілдері 3:06 көрсетті (матч тоқтатылған уақыт). Ливерпульдегі Гудисон паркінде жергілікті қарсыластар Эвертон ФК-ның үйіне арналған 96 құрбанға арналған мемориалдық тақта. Хиллсборо Эйк – Кросс Хиллокс Вуд орманшасына, Ноусли экспресс-жолының жанына 96 емен ағашы отырғызылды, ал 2000 жылдың 20 қыркүйегінде мемориал ашылды.

Several memorials have been erected in memory of the victims of the Hillsborough disaster. Flames were added either side of the Liverpool F. C. crest in memory of the fans who lost their lives in the Hillsborough disaster. The Hillsborough memorial at Anfield (featuring the names of the 96 who lost their lives, and an eternal flame) was located next to the Shankly Gates before it was moved to the front of the redeveloped main stand in 2016. It was modified with a 97th name after a victim of the disaster died in 2021. A memorial at Hillsborough stadium, unveiled on the tenth anniversary of the disaster on 15 April 1999, reads: "In memory of the 96 men, women, and children who tragically died and the countless people whose lives were changed forever. FA Cup semi final Liverpool v Nottingham Forest. 15 April 1989. 'You'll never walk alone.'" A memorial stone in the pavement on the south side of Liverpool's Anglican cathedral. A memorial garden in Hillsborough Park with a 'You'll never walk alone' gateway. A headstone at the junction of Middlewood Road, Leppings Lane and Wadsley Lane, near the ground and by the Sheffield Supertram route. A Hillsborough Memorial Rose Garden in Port Sunlight, Wirral. A memorial rose garden on Sudley Estate in South Liverpool (also known as the APH). Each of the six rose beds has a centre piece of a white standard rosebush, surrounded by red rose bushes, named 'Liverpool Remember'. There are brass memorial plaques on both sets of gates to the garden, and a sundial inscribed with the words: "Time Marches On But We Will Always Remember". In the grounds of Crosby Library, to the memory of the 18 football fans from Sefton who lost their lives in the Hillsborough disaster. The memorial, sited in a raised rose bed containing the Liverpool Remembers red rose, is made of black granite. It is inscribed "In loving memory of the 96 football supporters who died at Hillsborough, Sheffield on 15 April 1989. Of those who lost their lives the following young men were from Sefton families." The memorial was unveiled on 4 October 1991 (two years before the death of Tony Bland) by the Mayor of Sefton, Councillor Syd Whitby. The project was carried out by the council after consultation with the Sefton Survivors Group. A seven foot high circular bronze memorial was unveiled in the Old Haymarket district of Liverpool in April 2013. This memorial is inscribed with the words: "Hillsborough Disaster – we will remember them", and displays the names of the 96 victims who died. An eight foot high clock, dating from the 1780s, was installed at Liverpool Town Hall in April 2013, with the hands indicating 3:06 (the time at which the match was abandoned). A memorial plaque dedicated to the 96 at Goodison Park in Liverpool, home of local rivals Everton F. C.
Hillsborough Oaks – 96 oak trees planted in Cross Hillocks Wood, next to the Knowsley Expressway, with a memorial unveiled on 20 September 2000.

Еске алу рәсімдері

Ливерпуль қауымы және жалпы футбол жыл сайын 15 сәуірде осы трагедияны еске алады. Анфилд стадионында және Ливерпульдегі шіркеуде жыл сайын еске алу рәсімі өткізіледі. 10 және 20 жылдық мерейтойлар құрбан болғандарды еске алуға арналған арнайы шаралармен белгіленді. «Ливерпуль» футбол клубы әдетте осы трагедияның жылдығына ойын өткізбеуді сұрайды. 2007 жылдан бастап Оңтүстік Африка Республикасы, Квазулу-Наталдағы Спион-Копте жыл сайынғы Хиллсбороу еске алу рәсімі өткізіледі. Салтанатты шара Анфилдтегі Kop Stand-қа атын берген Spion Kop шайқасы алаңында өтті. Жақын жердегі пансионатта шайқас алаңына қарап тұрған орындық түрінде 96 жанкүйердің құрметіне орнатылған ескерткіш бар. Оңтүстік Африкалық «Ливерпуль» жанкүйерлері осы шараны ұйымдастырды және орындық 2008 жылы жасалды. Хиллсбороу отбасыларының 2016 жылы Анфилдтегі ресми еске алу рәсімдерін аяқтау туралы шешімінен кейін, Спион-Копта бұдан әрі еске алу шараларын өткізуге болмайды деп шешілді. Ескерткіш орындық Spion Kop Lodge-де сақталады. 2023 жылдың сәуір айында 97-ші құрбан болған Эндрю Девайнның есіміне арналған бір орындық қосылады. 2014 жылы трагедияның 25 жылдығын белгілеу үшін Англия Футбол қауымы (FA) 11-14 сәуір аралығында өтетін барлық Англия кубогы, Премьер-лига, Футбол лигасы және Футбол конференциясы матчтарының басталу уақытын жоспарланғаннан жеті минутқа кешіктіріп, алты минутқа тоқтап, бір минуттық үнсіздікпен басталатынын шешті.

10 жылдығы

1999 жылы апаттан кейін он жыл өткен соң «Энфилд» стадионы шамамен 10 мың адамға толы болды. 96 құрбанның әрқайсысына бір шам жақылды. «Коп Энд» тұсындағы сағат 1989 жылы төрешінің сыбызғысын соққан сәттегі уақыт – сағат 15:06-да тоқтатылды, содан кейін бір минуттық үнсіздік сақталды, осы күнгі матч төрешісі Рей Льюис бастады. Ливерпуль епископы Джеймс Джонс басқарған қызметке Ливерпульдің бұрынғы және қазіргі ойыншылары қатысты, олардың ішінде Робби Фаулер, Стив Макманаман және Алан Хансен болды. BBC хабарлағандай, "құрбан болғандардың есімдері ескерткіш кітаптан оқылды және олардың есімдері жазылған тақтаға гүлдер қойылды". Госпель хоры өнер көрсетті, ал салтанат "You'll Never Walk Alone" әнімен аяқталды. Мерейтойға орай демалыс күндері өткен лига матчтарында және ФА Кубогының жартылай финалында да бір минуттық үнсіздік сақталды.

20 жылдығы

2009 жылы апаттың 20 жылдығына орай «Ливерпульдің» Чемпиондар лигасының 1/4 финалының 15 сәуірге жоспарланған екінші ойынының күнін бір күнге ықшамдау туралы өтініші қабылданды. Оқиға Анфилд стадионында 28 000-нан астам адамның қатысуымен салтанатты шаралармен еске алынды. «Коп», «Centenary» және «Main Stands» трибуналары жанкүйерлерге ашылды, ал «Anfield Road End» трибунасының бір бөлігі де қолжетімді болды. Ливерпуль епископы басқарған еске алу рәсімі сағат 14:45 GMT-де басталды, ал екі минуттық үнсіздік (Ливерпуль, Шеффилд және Ноттингемде, соның ішінде қоғамдық көлік тоқтатылды) апат болған күні, сағат 15:06 GMT-де сақталды. Ол кездегі спорт министрі Бернхам жиналғандарға сөз сөйледі, бірақ «96 үшін әділдік!» деп ұрандаған жанкүйерлер наразылық білдірді. Салтанатты шараға апаттан аман қалғандар, құрбандардың отбасылары және «Ливерпуль» командасы қатысты, қақпашы Пепе Рейна команда мен жаттықтырушылар штабын алаңға жетектеді. Команда капитаны Стивен Джеррард және вице-капитаны Джейми Каррагер барлық құрбандардың отбасыларына қаланың құрметті азаматтығын табыстады. 96 адамның әрқайсысына арналған шамдар жағылды. Апат кезінде «Ливерпульдің» бас жаттықтырушысы болған Кенни Далглиш Киелі кітаптан «Еремияның айқай-шуы» үзіндісін оқыды. «Ливерпульдің» бапкері Рафаэль Бенитес 96 шарды аспанға жіберді. Салтанатты шара қала бойынша 96 шіркеу қоңырауының соғысымен және «You'll Never Walk Alone» әнімен аяқталды. Сол уақытта Англикандық Ливерпуль соборында және Рим-католик Ливерпуль метрополиялық соборында да басқа да шаралар өтті. Екі минуттық үнсіздіктен кейін Мерсисайд аймағындағы қоғамдық ғимараттардың қоңыраулары соғылды. 20 жылдыққа арналған «Fields of Anfield Road» әні шығарылды, ол Ұлыбритания хит-парадында 14-орынды иеленді. «Ливерпуль», «Челси», «Арсенал» және «Манчестер Юнайтед» ойыншылары 2009 жылдың 14 және 15 сәуірінде Чемпиондар лигасының ширек финалында қара лента тағып құрмет көрсетті. 14 мамырда Анфилд стадионы құрбандардың есіне арналған матчқа 20 000-нан астам жанкүйерді қабылдады. «Ливерпульдің» экс-футболшыларынан құралған «Ливерпуль аңыздары» командасы актер Рики Томлинсон басқарған «Жұлдыздар» командасын 3:1 есебімен жеңді. Шара сонымен қатар Айнтридегі Университет ауруханасындағы сәулелік терапия орталығына көмек көрсеткен Марина Далглиш атындағы қайырымдылық қорына қаражат жинады. 1989 жылдың 15 сәуіріндегі оқиғаларға қатысты полиция құжаттарының жариялануына байланысты «Хиллсборо отбасылық қолдау тобы» 2009 жылдың 1 тамызында «Жоба 96» атты қайырымдылық акциясын бастады. 96 қазіргі және бұрынғы «Ливерпуль» футболшылары 96 данадан тұратын қол қойылған фотосуреттерді аукционға шығару арқылы 96 000 фунт стерлинг жинауға ниет білдірді. 2009 жылдың 11 сәуірінде «Ливерпуль» жанкүйерлері «Блэкберн Роверске» қарсы өткен ойын алдында (ойында «Ливерпуль» 4:0 есебімен жеңіске жетті) апаттың алдағы жылдығына арналған құрмет ретінде «You'll Never Walk Alone» әнін шырқады, содан кейін «Ливерпульдің» экс-ойыншысы Стивен Уорнок «Коп» трибунасына 96 қызыл гүлден тұратын ескерткіш гүлдестесін сыйлады.

In 2009, on the 20th anniversary of the disaster, Liverpool's request that their Champions League quarter finals return leg, scheduled for 15 April, be played the day before was granted. The event was remembered with a ceremony at Anfield attended by over 28,000 people. The Kop, Centenary and Main Stands were opened to the public before part of the Anfield Road End was opened to supporters. The memorial service, led by the Bishop of Liverpool began at 14:45 BST and a two minute silence (observed across Liverpool and in Sheffield and Nottingham, including public transport coming to a stand still) was held at the time of the disaster twenty years earlier, 15:06 BST. Burnham, by then the Sports Minister, addressed the crowd but was heckled by supporters chanting "Justice for the 96". The ceremony was attended by survivors of the disaster, families of victims and the Liverpool team, with goalkeeper Pepe Reina leading the team and management staff onto the pitch. Team captain Steven Gerrard and vice captain Jamie Carragher handed the freedom of the city to the families of all the victims. Candles were lit for each of the 96 people who died. Kenny Dalglish, Liverpool's manager at the time of the disaster, read a passage from the Bible, "Lamentations of Jeremiah". The Liverpool manager, Rafael Benítez, set 96 balloons free. The ceremony ended with 96 rings of church bells across the city and a rendition of "You'll Never Walk Alone". Other services took place at the same time, including at the Anglican Liverpool Cathedral and the Roman Catholic Liverpool Metropolitan Cathedral. After the two minutes' silence, bells on civic buildings rang out throughout Merseyside. A song was released to mark the 20th anniversary, entitled "Fields of Anfield Road" which peaked at No. 14 in the UK charts. Liverpool, Chelsea, Arsenal, and Manchester United players showed respect by wearing black armbands during their Champions League quarter final matches on 14 and 15 April 2009. On 14 May, more than 20,000 people packed Anfield for a match held in memory of the victims. The Liverpool Legends, comprising ex Liverpool footballers beat the All Stars, captained by actor Ricky Tomlinson, 3–1. The event also raised cash for the Marina Dalglish Appeal which was contributed towards a radiotherapy centre at University Hospital in Aintree. With the imminent release of police documents relating to events on 15 April 1989, the Hillsborough Family Support Group launched Project 96, a fundraising initiative on 1 August 2009. At least 96 current and former Liverpool footballers are being lined up to raise £96,000 by auctioning a limited edition (of 96) signed photographs. On 11 April 2009, Liverpool fans sang "You'll Never Walk Alone" as a tribute to the upcoming anniversary of the disaster before the home game against Blackburn Rovers (which ended in Liverpool winning 4–0) and was followed by former Liverpool player, Stephen Warnock presenting a memorial wreath to the Kop showing the figure 96 in red flowers.

Басқа да сыйлықтар

Хиллсборо трагедиясы Ливерпульді ғана емес, Англия мен әлемнің футбол клубтарын да тебірендірді. Ливерпульдің дәстүрлі қарсыласы «Эвертон» клубының жанкүйерлері де зардап шекті, олардың көптегені достары мен туыстарын жоққа шығарды. Жанкүйерлер гүлдер мен көк-ақ түсті шарфтарды қойып, қаза тапқандарға құрмет көрсетіп, Мерсисайд ағайындарымен бірлікте екендерін білдірді. 1989 жылдың 19 сәуірінде, трагедиядан төрт күн өткен соң, Еуропа кубогының жартылай финалының екінші ойыны «А.С. Милан» және «Реал Мадрид» командалары арасында өтті. Төреші ойын басталғалы екі минуттан кейін сыбызғысын соғып, ойынды тоқтатты және Хиллсборо трагедиясында қаза тапқандардың құрметіне бір минуттық үнсіздік жарияланды. Үнсіздік минуттарының ортасында «А.С. Милан» жанкүйерлері құрмет белгісі ретінде «Ливерпульдің» «You’ll Never Walk Alone» әнін шырқады. 1989 жылдың сәуір айында «Брэдфорд Сити» және «Линкольн Сити» командалары Хиллсборо трагедиясының құрбандарына көмек көрсету мақсатында достық матч өткізді. Бұл екі команданың 1985 жылы «Брэдфорд Сити» стадионындағы өрттен кейін, «Вэлли Парадта» 56 адамның қаза болуынан бері алғашқы кездесуі болды. 1989 жылдың 30 сәуірінде Глазгодағы «Селтик Парк» стадионында «Селтик Ф.К.» ұйымдастырған достық матч өтті, онда үй командасы «Ливерпульмен» кездесті. Бұл матч Ливерпульдің екі апта бұрынғы трагедиядан кейін футбол алаңына алғашқы қадамы болды. Кездесуге 60 мыңнан астам адам келді, оның ішінде шамамен 6 мың «Ливерпуль» жанкүйері болды, ал матчтан түскен барлық қаржы Хиллсбороға көмек қорына аударылды. «Ливерпуль» матчты 4:0 есебімен жеңіп алды. Трагедияның салдарынан «Ливерпульдің» «Арсеналға» қарсы жоспарланған матчы 23 сәуірден маусым соңына дейін кейінге шегерілді, ал бұл ойын лига титулын шешуге әсер етті. Матч қайтадан жоспарланғанда «Арсенал» ойыншылары алаңға гүлдер әкеліп, ойын басталғанға дейін стадион төңірегіндегі «Ливерпуль» жанкүйерлеріне сыйлады. 2011 жылы Парламентте өткен пікірсайыста Ливерпуль Уолтон округінен депутат Стив Ротерэм құрбандардың тізімін оқыды, нәтижесінде олардың есімдері Хансард стенограммасына енгізілді. 2021 жылдың желтоқсанында Ливерпуль қалалық кеңесі Эндрю Девайнды қаланың құрметті азаматы атағына көрсетті, бұл құрмет 2016 жылы трагедияда қаза тапқан 96 құрбанға арналған еді.

The Hillsborough disaster touched not only Liverpool, but football clubs in England and around the world. Supporters of Everton, Liverpool's traditional local rivals, were affected, many of them having lost friends and family. Supporters laid down flowers and blue and white scarves to show respect for the dead and unity with fellow Merseysiders. On Wednesday 19 April 1989, four days after the disaster, the second leg of the European Cup semi final tie between A. C. Milan and Real Madrid was played. The referee blew his whistle two minutes into the game to stop play and a minute's silence was held for those who lost their lives at Hillsborough. Halfway through the minute's silence, the A. C. Milan fans sang Liverpool's "You'll Never Walk Alone" as a sign of respect. In April 1989, Bradford City and Lincoln City held a friendly match to benefit the victims of Hillsborough. The occasion was the first in which the two teams had met since the 1985 Bradford City stadium fire that had claimed 56 lives at Valley Parade. On 30 April 1989, a friendly match organised by Celtic F. C. was played at Celtic Park, Glasgow, between the home club and Liverpool. This game was Liverpool's first appearance on the football field since the disaster two weeks earlier. The crowd numbered more than 60,000, including around 6,000 Liverpool fans, and all the match proceeds went to the Hillsborough appeal fund. Liverpool won the match by four goals to nil. As a result of the disaster, Liverpool's scheduled match against Arsenal was delayed from 23 April until the end of the season, and the game eventually decided the league title. At the rescheduled fixture, Arsenal players brought flowers onto the pitch and presented them to the Liverpool fans around the stadium before the game commenced. During a 2011 debate in the House of Commons, the Labour MP for Liverpool Walton, Steve Rotheram, read out a list of the victims and, as a result, the names were recorded in the Hansard transcripts. In December 2021, Liverpool City Council nominated Andrew Devine posthumously for the freedom of the city of Liverpool, a tribute given to the original 96 victims in 2016.

" Таймс " газеті

Журналист Эдвард Пирс апаттан кейін, көптеген құрбандардың жерлеу рәсімі өтіп жатқан кезде, даулы мақала жазғаны үшін сынға түсті. 23 сәуірдегі 1989 жылғы The Sunday Times газетінде жазған мақаласында: "Жеті жыл ішінде екінші рет Ливерпульдің үлкен жақтастары адамдарды өлтірді – Анфилдтің қақпа аузындағы қасиетті орын, полицияны қарғысқа салу, барлық театрлық ойындар, қазірдің өзінде өзін-өзі аяудың әлемдік астанасы болып табылатын қалаға жақсы келді. Ливерпульді жақсы көру үшін саясатшылар бар, ал Ливерпульдің өзі әрқашан өзін жақсы көруге дайын тұрады. "Неге біз? Неге бізді жануарлардай көріп жүр?" – деген сұраққа қарапайым жауап: "Көптеген сіздер жануарлар сияқты әрекет етесіздер". Пирс Саут-Йоркшир полициясының қандай да бір жауапкершілігі болса, "олардың қандай айбандармен жұмыс істегенін түсінбегендіктен" екенін айтты. Профессор Фил Скратон Пирстің пікірлерін апаттан кейін жарияланған "ең фанатикалық және фактілерден алыс" деп сипаттады. Мақалаға қатысты Баспасөз кеңесіне көптеген шағымдар келіп түсті, бірақ Кеңес, қайғылы оқиғалар немесе апаттар жазушылардың себепсіз қоздыруы үшін жағдай емес екенін ескерсе де, пікірлерді талқылауға мүмкіндігі жоқ деп шешті. 2016 жылдың 27 сәуірінде Times газетінің спорт бөлімінің қызметкерлері газеттің 26 сәуірдегі тергеуді жариялау туралы шешіміне наразылық білдірді, онда 96 адам заңсыз өлтірілген деп шешілді, бұл жаңалық тек газеттің ішкі таралымында және спорт беттерінде жарияланды. Газеттегілердің кейбіреулері спорт бөлімінде "талау" болғанын мәлімдеді. Кейінірек Times газеті Twitter-де "Біз бірінші басылымның бірінші бетінде қате жібердік және екінші басылымда түзеттік" деп жазды. Times газеті Ұлыбританиядағы ірі газеттердің бірі болды, ол бұл жаңалықты басқа News UK газеттерінен өзгеше, бірінші бетке жарияламады. Гари Линекер бұл оқиғаны "көрініссіз, бірақ таң қалдырмайтын" деп сипаттады, ал Sunday Times газетінің бас спорт жазушысы Дэвид Уолш бұл жаңалықты бірінші бетке қоспау "нашар шешім" болды деді. Алайда, инсайдерлер News UK иесі Руперт Мердоктың сот үкімі күні Times газетінің редакциясына келгенінің редакциялық шешімге қатысы жоқ екенін мәлімдеді. Соның салдарынан, сол кезде FHM журналына ие болған Emap Australia компаниясы құрбандардың отбасыларына ақшалай көмек беруге уәде берді. Журналдың австралиялық редакторы Джефф Кэмпбелл бұл кешірімді "жетілдіргіш" деп санамағандықтан басылмағанымен, былай деп мәлімдеді: "Біз 1989 жылғы Хиллсборо апаты туралы мақалаға қоса, FHM журналының австралиялық басылымының қараша айындағы санында жарияланған фотосуреттерге өте өкініш білдіреміз. Дұрыс әрекет – осы басылымды сатудан алып тастау, біз солай істейміз. Біз Хиллсборо отбасыларын қолдау тобымен және Хиллсборо әділеттік науқанымен байланысып, қатты өкініш білдірдік және шын жүректен кешірім сұрадық". Бигли мырзаның өліміне қатысты күшті реакцияның себебі оның Ливерпульдік екендігінде. Ливерпуль – әдемі қала, оның тұрғындарының бір-біріне деген сезімі күшті. Экономикалық қиындықтардың – оның порты негізінен Англияның дұрыс емес жағында орналасқан, Ұлыбритания қазіргі Еуропалық Одаққа кірген кезде – және әлеуметтік жәрдемге деген шектен тыс құштарлықтың салдарынан көптеген ливерпульдіктердің ерекше және өте тартымсыз психологиясы қалыптасқан. Олар мүмкіндігінше өзін құрбан деп санайды, өздерінің құрбандық мәртебесін жек көреді, бірақ сонымен бірге оған батылады. Осы кемшілікке толы психологиялық күйдің бір бөлігі – олар өздерінің бақытсыздықтарына қандай да бір үлес қосқанын қабылдай алмайды, керісінше, оны басқа біреуді кінәлауға тырысады, осылайша қоғамның қалған бөлігіне қатысты жалпы тайпалық наразылық сезімін тереңдетеді. 1989 жылы Хиллсборо стадионында 50-ден астам Ливерпуль футбол жанкүйерлерінің қаза болуы, әрине, Бигли мырзаның қаншалықты қорқынышты болса да, бірден-бір өлімінен гөрі үлкен қайғылы оқиға болды, бірақ бұл Ливерпульдің, тіпті осы күнге дейін, демалыс күні түстен кейін жерге ұмтылуға тырысқан көпшіліктің артында мас күйшілердің апатқа атсалысқанын мойындамауы үшін ешқандай ақталу жоқ. Полиция қолайлы күнәнің құрбаны болды, ал The Sun газеті баланы жазалауды батыл, бірақ әдепсіз түрде, оқиғаның кеңінен себептеріне нұсқаған үшін. Бұл мақаланы редактор Борис Джонсон жазбаса да, журналист Саймон Хеффер мақаланың алғашқы жобасын Джонсонның өтініші бойынша жазғанын айтты. Джонсон мақала жазған кезде Ливерпульге барып кешірім сұрады, және 2012 жылы Хиллсборо тәуелсіз тобының есебі жарияланғаннан кейін де кешірім сұрады. Хиллсборо отбасыларын қолдау тобының төрағасы Маргарет Аспиналл Джонсонның кешірімін қабылдамады, оның ұлы Джеймс, 18 жаста, апатта қаза болды: "Ол біз 23 жыл бойы шындықты айтқанымызды түсінуі керек, ал кешірімдер кешегі оқиғадан кейін ғана басталды. Бұл тым кеш. Кешірім сұрау одан кейін жақсы, олар енді өздерінің атын жамандыққа араластырмағысы келмейді. Жоқ, оның кешірімі маған ештеңе білдірмейді". The Spectator журналының пікірлері 2016 жылдың сәуір айында Хиллсборо тергеуінің екінші отырысынан кейін кеңінен таралды, онда Хиллсбородағы 96 адамның заңсыз өлтірілгені дәлелденді.

The journalist Edward Pearce was criticised for writing a controversial article in the aftermath of the disaster, at a time when a number of victims' funerals were taking place. His column in The Sunday Times on 23 April 1989, included the text:
For the second time in half a decade a large body of Liverpool supporters has killed people the shrine in the Anfield goalmouth, the cursing of the police, all the theatricals, come sweetly to a city which is already the world capital of self pity. There are soapy politicians to make a pet of Liverpool, and Liverpool itself is always standing by to make a pet of itself. 'Why us? Why are we treated like animals?' To which the plain answer is that a good and sufficient minority of you behave like animals. Pearce went on to reflect that if South Yorkshire Police bore any responsibility, it was "for not realising what brutes they had to handle." Professor Phil Scraton described Pearce's comments as amongst the "most bigoted and factually inaccurate" published in the wake of the disaster. A number of complaints were made to the Press Council concerning the article, but the Council ruled that it was unable to adjudicate on comment pieces, though the Council noted that tragedy or disaster is not an occasion for writers to exercise gratuitous provocation. On 27 April 2016, Times staffers in the sports department expressed their outrage over the paper's decision to cover 26 April inquest, which ruled that the 96 dead were unlawfully killed, only on an inside spread and the sports pages, with some in the newspaper claiming there was a "mutiny" in the sports department. The Times later tweeted that "We made a mistake with the front page of our first edition, and we fixed it for our second edition." The Times was the only major UK newspaper not to give the story front page coverage other than fellow News UK owned Sun. Gary Lineker described the incident as "disgusting as it is unsurprising", and David Walsh, chief sports writer at the Sunday Times, said it was a "shocking misjudgment" to not include this story on the front page. However, insiders dismissed any suggestion that a visit by News UK owner Rupert Murdoch to the Times newsroom on the day of the verdict had anything to do with the editorial decision. As a result, Emap Australia, who owned FHM at the time, pledged to make a donation to the families of the victims. Although the original apology was not printed in the magazine as it was not considered "serious enough", its Australian editor, Geoff Campbell, released a statement: "We deeply regret the photograph captions published in the November issue of the Australian edition of FHM, accompanying an article about the Hillsborough disaster of 1989. The right course of action is to withdraw this edition from sale—which we will be doing. We have been in contact with the Hillsborough Family Support Group and the Hillsborough Justice Campaign to express our deep regret and sincere apologies." The extreme reaction to Mr Bigley's murder is fed by the fact that he was a Liverpudlian. Liverpool is a handsome city with a tribal sense of community. A combination of economic misfortune—its docks were, fundamentally, on the wrong side of England when Britain entered what is now the European Union—and an excessive predilection for welfarism have created a peculiar, and deeply unattractive, psyche among many Liverpudlians. They see themselves whenever possible as victims, and resent their victim status; yet at the same time they wallow in it. Part of this flawed psychological state is that they cannot accept that they might have made any contribution to their misfortunes, but seek rather to blame someone else for it, thereby deepening their sense of shared tribal grievance against the rest of society. The deaths of more than 50 Liverpool football supporters at Hillsborough in 1989 was undeniably a greater tragedy than the single death, however horrible, of Mr Bigley; but that is no excuse for Liverpool's failure to acknowledge, even to this day, the part played in the disaster by drunken fans at the back of the crowd who mindlessly tried to fight their way into the ground that Saturday afternoon. The police became a convenient scapegoat, and the Sun newspaper a whipping boy for daring, albeit in a tasteless fashion, to hint at the wider causes of the incident. Although the editor Boris Johnson did not write this piece, journalist Simon Heffer said he had written the first draft of the article at Johnson's request. Johnson apologised at the time of the article, travelling to Liverpool to do so, and again following the publication of the report of the Hillsborough Independent Panel in 2012; Johnson's apology was rejected by Margaret Aspinall, chair of the Hillsborough Family Support Group, whose son James, 18, died in the disaster:
What he has got to understand is that we were speaking the truth for 23 years and apologies have only started to come today from them because of yesterday. It's too little, too late. It's fine to apologise afterwards. They just don't want their names in any more sleaze. No, his apology doesn't mean a thing to me. The Spectator comments were widely circulated following the April 2016 verdict by the Hillsborough inquest's second hearing proving unlawful killing of the 96 dead at Hillsborough.

Чарльз Итандже

Ливерпульдің қақпашысы Чарльз Итандже 2009 жылғы естелік шарасында Хиллсборо трагедиясының құрбандарына құрметсіздік көрсеткені үшін айыпталды, себебі ол камераға түсірілгенде командаласы Дэмиен Плессисті итеріп, күлімсірегені байқалды. Ол клубтан екі аптаға шеттетілді, ал көптеген жанкүйерлер оның енді клуб үшін ойнамауы керек деп ойлады. Ол негізгі құрамнан алынып тасталып, клуб үшін ешқандай жағдайда қайта ойнамады.

Джереми Хант

2010 жылғы 28 маусымда Англияның Оңтүстік Африкада өткен 2010 жылғы ФИФА әлем чемпионатынан шығуын күтіп, Ұлыбританияның Мәдениет және спорт министрі Джереми Хант Англия жанкүйерлерінің жарыс барысындағы мінез-құлқына жоғары баға берді, былай деді: "Футболға қатысты бірде-бір қылмыс үшін тұтқынға алынған жоқ, ал 1980 жылдардағы Хейзел мен Хиллсборо трагедиялары енді артта қалғандай көрінеді." Кейін ол кешірім сұрап: "1989 жылғы сәуірдегі қайғылы оқиғаларға жанкүйерлердің наразылығының ешқандай қатысы болмағанын жақсы білемін. Сондықтан Хиллсборо апатында қаза тапқандардың отбасылары мен жарақат алғандарға, сондай-ақ Ливерпуль жанкүйерлеріне менің сөздерім реніш тудырған болса, кешірім сұраймын." Хиллсборо отбасылық қолдау тобының төрағасы Маргарет Аспиналл кешірімді қабылдау туралы шешім қабылдамас бұрын Хантпен жеке кездесу өткізуді сұрады.

Жарыстар ән салады

Футбол матчтарында қарсыластар клубтарының жанкүйерлері Ливерпуль жанкүйерлерін мазалау үшін Хиллсборо апаты туралы әндер айтады. 2012 жылдың қыркүйегіндегі тәуелсіз комиссияның қорытындысынан кейін Алекс Фергюсон және екі «Манчестер Юнайтед» жанкүйерлер тобы «нашар әндерді» тоқтатуға шақырды. «Лидс Юнайтед» төрағасы Кен Бейтс клуб бағдарламасында бұл шақыруды қолдап, «Лидс кейде «Галатасарайға» қатысты қиындықтарға тап болды; біздің жанкүйерлеріміздің де кінәсі болды, әсіресе «Мюнхен» оқиғасына қатысты» деді. «Мюнхен» – 1958 жылы Мюнхендегі әуе апатында «Манчестер Юнайтедтің» сегіз ойыншысы қаза тапқан оқиғаға сілтеме.

Оливер Попплвелл

2011 жылдың қазан айында Валли-Парадта 56 адамның қаза болған 1985 жылғы Брэдфорд қаласы стадионындағы өрт бойынша қоғамдық сауалнаманы басқарған сэр Оливер Попплвелл Хиллсборо трагедиясының құрбандарының отбасыларын "Батыс Йоркшир қаласындағы туыстарының трагедиядан кейін көрсеткен тыныш таттылығы мен зор қайраткерлігіне" көңіл бөлгісіне шақырды. Ол Брэдфорд отбасы туралы: "Олар қандай да бір артық ойларға бой алған жоқ. Тағы да создықтау сауалдар қоймады. Көмеске кеткендерін жерлеп, күйіскендерді жұбатты, жаралыларға көмек көрсетті. Ақылға қонымды өтемақы жүйесін ұйымдастырып, өмірімен әрі қарай жылжыды. Бәлкім, Хиллсборо үшін күрескендерге осыдан сабақ бар ма?" деді. Попплвеллдің бұл сөздері сынға ұшырады, тіпті Брэдфорд өртінен аман қалғандардың бірі де оны айыптады. Лейбористтік партияның депутаты Стив Ротерэм: "Адам қаншалықты беймүміс болуы керек, осындай нәрселерді жазу үшін?" деп түсіндірді.

Дэвид Кромптон

2013 жылы Хиллсборо трагедиясына қатысты ішкі электрондық хаттар бойынша Оңтүстік Йоркширдің бас комиссары Дэвид Кромптонға қарсы ресми шағым түсті. 2012 жылдың 8 қыркүйегінде, Хиллсборо тәуелсіз комиссиясының баяндамасы жарияланғанға дейін төрт күн қалғанда, Кромптон полицияның бас комиссарының орынбасары Энди Холт пен медиа бөлімінің басшысы Марк Томпсонға электрондық хат жіберді. Ақпарат ашықтығы туралы сұраныс нәтижесінде жарық көрген электрондық хатта Кромптон отбасылардың "кейбір оқиғалар туралы нұсқасы, шындық болмаса да, "ақиқатқа" айналып кеткенін" айтқан. Оңтүстік Йоркшир полициясы және қылмыс комиссары Шон Райт бұл мәселені тергеу үшін Кембриджшир полициясының бас комиссары Саймон Паррды тағайындады. Райт: "Бұл сұранысты Ливерпульдегі заң фирмасы, оқиғадан зардап шеккен бірнеше адамның атынан әрекет ете отырып, жіберді" деді. 2016 жылдың наурыз айында Кромптон қарашада зейнетке шығатынын хабарлады. 2016 жылдың 26 сәуірінде, сот алқасы полицияға қарсы барлық айыптауларды растағаннан кейін, Кромптон үкімдерді, соның ішінде заңсыз өлтіруді "толыққанды қабылдады", трагедия болған күні стадиондағы полиция операциясы "апаттық қате" болғанын айтты және өте кешірім сұрады. Заңсыз өлтіру туралы үкімнен кейін Кромптонға сын-пікірлер жалғасып, Оңтүстік Йоркшир полициясы және қылмыс комиссары Алан Биллингс 2016 жылдың 27 сәуірінде Кромптонды қызметтен шеттетуге мәжбүр болды.

Мемлекеттік қызметші

2014 жылдың маусым айында 24 жастағы британдық мемлекеттік қызметкер апат туралы қарапайымдықпен айтылған сөздерді Википедияға жазғаны үшін жұмыстан босатылды.

Стивен Коэн

2009 жылы, апаттан дәл жиырма жыл өткен соң, АҚШ-тағы Fox Soccer Channel және Sirius спутниктік радиосының жүргізушісі Стивен Коэн (ағылшын және «Челси» жанкүйері) радиодағы бағдарламасында «билетсіз» «Ливерпуль» жанкүйерлері апаттың «басты себебі» және «қылқыстырушылары» екенін айтты. Американдық «Ливерпуль» жанкүйерлерінің жарнама берушілерге бойкот жариялауы нәтижесінде ол кешірім сұрады. Бұл одан кейін Fox Football Fone бағдарламасының жүргізушілігінен алынуына себеп болды. «Челси» футбол клубы оның бұл әрекеттерін жоққа шығарды және ол енді телехабаршы ретінде жұмыс істемейді.

Бернард Ингем

1996 жылы бұрынғы премьер-министр Маргарет Тэтчердің бұрынғы баспасөз хатшысы сэр Бернард Ингем апат туралы жасаған мәлімдемелерімен дау тудырды. Ингем бір құрбан болған адамның ата-анасына жазған хатында апаттың себебі "маскыраған, тәртіпсіз адамдар" екенін жазды. 1996 жылы Ливерпуль жанкүйеріне жазған тағы бір хатында Ингем адамдардың "Хиллсбороу туралы үнсіз болуы керек" деген пікірін білдірді. Іс бойынша сот шешімі шыққан күні Ингем бұрынғы сөздері үшін кешірім сұраудан немесе жауап беруден бас тартты, тілшіге: "Менің айтарым жоқ" деді.

Топман

2018 жылдың наурыз айында британдық Topman киім сауда компаниясы сатқан футболканы халық, соның ішінде Хиллсборо трагедиясының құрбандарының туыстары, трагедияны қысымға алу ретінде қабылдады. Футболка Ливерпуль клубының формасын еске түсіретін қызыл түсті және ақ детальдермен жасалған, артында футбол формасындағыдай 96 саны, «Карма» және «Не істесең, соның нәтижесі келеді» деген сөздер, сондай-ақ Йоркширмен байланысты ақ раушан бейнеленген. Topman компаниясы футболканың 1996 жылы қайта жарияланған Боб Марли әніне сілтеме екенін мәлімдеп, кешірім сұрады және сатудан алып тартты.

1989: After Dark (Теледидарлық талқылау бағдарламасы)

1989 жылы 20 мамырда апаттан бес апта өткен соң, Channel 4 телеарнасының After Dark бағдарламасы "Футбол – Соңғы сыбызғы?" деген ұзақ тікелей эфирдегі талқылауды көрсетті. Шақырылғандардың арасында қайғыға ұшыраған әке Джеймс Делани және оның әйелі Айлин болды. Олар: "Трагедияда қаза тапқан жандарға ешқандай құрмет көрсетілмеді. Мен [ұлыммен] сүйісіп, сөйлескім келіп иілдім, тұрғанда артымнан келген полицей мен күйеуімді сыртқа шығаруға тырысты. Полицей қызметкеріне бізге жеке қалғанша рұқсат беру үшін мен айқайлауға мәжбүр болдым. Олардың жалпы көзқарасы – сіз 33 нөмірліні анықтадыңыз, енді кете беріңіз!" болды. Айлин Деланидің бағдарламада айтқан сөздерінің толық мәтінін Hillsborough Justice Campaign веб-сайтында және Фил Скратонның "Хиллсбороу: Шындық" кітабында табуға болады.

1994: Кук баяндамасы

1994 жылы Роджер Кук «Кук баяндамасы» телешоуының 9-сериясы, 3-бөлімінде Хиллсборо трагедиясын зерттеді, бұл бөлім «Кевиннің анасы» деп аталды.

1996: Хиллсборо (Теледидар драма)

Апат пен одан кейінгі оқиғаларға негізделген, жай ғана "Хиллсборо" деп аталған теледрама 1996 жылы Granada Television студиясымен түсірілді. Ол 1997 жылы ең үздік драмалық фильм үшін BAFTA сыйлығын жеңіп алды. Кристофер Экклстон, Аннабель Апсион, Рикки Томлинсон және Марк Вомак актерлік құрамға кірді. Фильм алғаш рет 1996 жылы көрсетілді және содан бері төрт рет қайта көрсетілді: 1998 жылы, 2009 жылы, 2012 жылдың қыркүйегінде (Хиллсборо тәуелсіз комиссиясының қорытындылары жарияланғаннан кейін) және 2016 жылдың 1 мамырында ITV телеарнасында.

2009: Реюньон (радиодиалог)

Апатқа байланысты 20 жыл толуына орай, BBC Radio 4 телерадиоканалы "The Reunion" сериясынан Хиллсборо тақырыбында бір бөлім дайындады. Сью Макгрегор сол күні оқиғаға қатысқан адамдарды жинап, олар әділеттік күресінің кезеңінде болған оқиғалар туралы әңгімелестірді. Бағдарлама 2016 жылдың 1 мамырында қайта жарияланды, бұл Хиллсборо бойынша сот отырысы 96 Ливерпуль футбол жанкүйерінің өлімі заңсыз деп танылған аптаның соңына тура келді.

2014: Хиллсбороу (Теледидар деректі фильм)

Америкалық спорт арнасы ESPN «Hillsborough» деректі фильмін «30 for 30» спорттық фильмдер сериясының бөлігі ретінде (жаңа «Футбол әңгімелері» бөлімшесі аясында) жасады. Дэниел Гордонның режиссерлігімен және BBC-мен бірлесіп түсірілген екі сағаттық фильм апатты, оны тергеуді және оның салдары мен әсерін көрсетеді; сондай-ақ, оқиғадан аман қалғандардың, құрбандардың туыстарының, полиция қызметкерлерінің және тергеушілердің сұхбаттары да бар. «Hillsborough» алғаш рет АҚШ-та 2014 жылдың 15 сәуірінде, апаттың 25 жылдығы күні көрсетілді. Деректі фильмде апат болған күні стадионнан алынған, бұрын жарияланбаған қауіпсіздік камерасының кадрлары болғандықтан, 2012 жылғы Жоғары соттағы тергеу әлі жалғасып жатқандықтан, ол бастапқыда Ұлыбританияда көрсетілмеді. Тергеу қорытындысы шыққаннан кейін, BBC 2016 жылдың 8 мамырында деректі фильмен бірге тергеуден алынған қосымша кадрлар мен соңғы шешімін де көрсетті.

2022: Энн (Теледидар драмасы)

Anne – бұл Энн Уильямстың ұлының қазасының шындығын ашу үшін күрес туралы төрт бөлімді деректі драмалық фильм, ол 2022 жылдың қаңтарында ITV телеарнасында көрсетілді. Уильямстың рөлін Максин Пик сомдады, оның ойыны The Guardian газетінде "көруге тым ауыр, өте қарқынды" деп сипатталды.