Башқортостан: Тарихы мен географиясы

Кіріспе

Ресейдің бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлінісі, сондай-ақ Башкирия деп те аталады, Ресейдің Шығыс Еуропадағы Волга және Урал таулары арасында орналасқан республикасы. Республиканың солтүстігінде Пермь өлкесі, солтүстік-шығысында Свердловск облысы, шығысында Челябинск облысы, оңтүстігінде Орынбор облысы, батысында Татарстан және солтүстік-батысында Удмуртиямен шектеседі. Оның аумағы және халқы 4 миллион адамды құрайды. Бұл Ресей Федерациясының ең көп халқы бар жетінші федералдық құрамы және ең көп халқы бар республика. Оның астанасы және ең ірі қаласы – Уфа. Башқортостан 1917 жылдың 28 қарашасында құрылды [ескі стиль бойынша 15 қараша 1917 жыл]. 1919 жылдың 20 наурызында ол Башқорт Автономдық Кеңестік Социалистік Республикасына (Башқорт АССР), Ресей КСР-нің алғашқы автономиялық республикасына айналды. 1990 жылдың 11 қазанында ол Мемлекеттік егемендік туралы декларацияны қабылдады. Башқортостан Конституциясы мен Ресей Конституциясында Башқортостан мемлекет ретінде белгіленген.

Терминология

"Башқортостан" атауы башқор этносының атына байланысты. Атаудың түбірі түркі тіліне қатысты (түркі тілінде "баш" сөзі бас, көшбасшы, маңызды, негізгі мағыналарын білдіреді, ал "құрт" – қасқырды білдіреді, түркі халықтары үшін қасиетті саналып келген жануарлардың бірі); "стан" жұрнағы парсы тілінен алынған, ол Еуразиядағы көптеген аймақтық атауларда қолданылады. Башқорлар түркі тілдер тобының қыпшақ тармағына жататын башқор тілінде сөйлейді.

Тарих

Қазіргі Башқұртстан аумағындағы алғашқы қоныстар ерте палеолит кезеңінен басталады, бірақ қола дәуірі осы аумақтың халқының өсуіне ықпал етті. Бұл жерге қоныс аударған Абашево мәдениетінің адамдары қоладан құралдар, қару-жарақтар және әшекейлер жасауда жоғары шеберлікке ие болды. Олар Оңтүстік Уралда тұрақты қоныстарды алғаш құрғандар. Башқұртстан өз атын жергілікті халық – башқұрттардан алады. Елдің славян тіліндегі атауы – Башкирия – 16 ғасырдың соңында қалыптасқан. Алғашқыда ол Башқұрт жері, Башқұрт, Башқұрда және Башқұрт ордасы түрінде кездесетін. Башқұрттар этнонимі алғаш рет 7 ғасырда белгілі болды. 10 ғасырда әл-Балхи башқұрттарды екі топқа бөлінген халық ретінде сипаттады, олардың бірі Оңтүстік Уралды мекендеген, ал екіншісі Дунай өзені маңында, Византия шекарасына жақын жерде тұрған. Оның замандасы Ибн Русте башқұрттарды «Волга, Кама, Тобол және Яик өзендерінің жоғары ағысындағы, Орал тау жотасының екі жағындағы аумақтарды мекендейтін тәуелсіз халық» деп сипаттады. 14 ғасырда ерте феодалдық моңғол мемлекеті ыдырағаннан кейін қазіргі Башқұртстан аумағы Қазан, Сібір хандықтары және Ноғай Ордасы арасында бөлісті. Бұл жерде тұратын тайпаларды билер (тайпа басшылары) басқарды. 1554–1555 жылдары Қазан Иван Грозныйға бағынғаннан кейін батыс және солтүстік-батыс башқұрт тайпаларының өкілдері Мәскеуге ерікті түрде қосылу туралы өтінішпен жүгінді. 1662–1664 жылдардағы және 1704–1711 жылдардағы башқұрт көтерілістерінің басты себебі – орыс үкіметінің башқұрттар мен орыс билігі арасындағы бұрынғы келісімдерді бұзуы болды. 16 ғасырдың екінші жартысынан бастап Башкирия аумағы Ресей мемлекетінің құрамында қалыптаса бастады. 1798 жылы Ресей мұсылмандарының рухани жиналысы құрылды, бұл патша үкіметінің башқұрттардың, татарлардың және басқа мұсылман халықтарының ислам дінін ұстану және діни рәсімдерін орындау құқығын мойындағанын көрсетті. 1865 жылы Уфа губерниясы (губерния) құрылды, бұл аумақтық айқындалуға тағы бір қадам болды. 1917 жылғы Ресей революциясынан кейін Бүкіл Башқұрт құрылтайлары (съездері) өткізілді, олар Ресей құрамында ұлттық федеративтік республика құру қажеттігі туралы шешім қабылдады. Нәтижесінде 1917 жылдың 28 қарашасында Башқұрт аймақтық (орталық) Шуросы (кеңесі) башқұрттар көп тұратын Орынбор, Пермь, Самара және Уфа провинцияларында аумақтық және ұлттық автономия орнату туралы жарлық шығарды. 1917 жылдың желтоқсанында барлық ұлт өкілдерінің мүддесін білдіретін Бүкіл Башқұрт (құрылтай) съезінің делегаттары Башқұртстанның ұлттық аумақтық автономиясын (Республикасын) жариялау туралы Башқұрт облыстық Шуросының (Фарман №2) қаулысына бірауыздан дауыс берді. Съезде Башқұртстан үкіметі, Препарламент – Кесе Құрылтайы және басқа да билік пен басқару органдары құрылды, сондай-ақ қалай әрекет ету керектігі туралы шешімдер қабылданды. 1919 жылдың наурыз айында Ресей үкіметімен келісімге сәйкес Башқұрт Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасы құрылды. Кеңес кезеңінде Башкирияға кең ауқымды автономиялық құқықтар берілді, бұл Ресейдің басқа аймақтарынан бұрынғысы болды. Башқұрт АССР-нің әкімшілік құрылымы Ресейдің басқа автономиялық республикаларына ұқсас принциптерге негізделген. 1990 жылдың 11 қазанында Республиканың Жоғарғы Кеңесі Башқұрт АССР-інің мемлекеттік егемендігі туралы декларацияны қабылдады. 1992 жылдың 25 ақпанында Башқұрт АССР-і Башқұртстан Республикасы деп қайта аталды. 1992 жылдың 31 наурызында «Ресей Федерациясының федералды билік органдары мен Башқұртстан Республикасының билік органдары арасындағы билік пен өкілеттіктерді бөлу туралы» Федеративтік келісімге қол қойылды. 1994 жылдың 3 тамызында «Ресей Федерациясының билік органдары мен Башқұртстан Республикасының билік органдары арасында билікті бөлу және өкілеттіктерді өзара беру туралы» келісімге қол қойылды, бұл республикаға автономия берді. Бұл келісім 2005 жылдың 7 шілдесінде біржақты түрде жойылды.

The first settlements in the territory of modern Bashkortostan date from the early Paleolithic period, but the Bronze Age spurred an upsurge in the population of this territory. When people of the Abashevo culture started settling here, they possessed high skills in manufacturing bronze tools, weapons and decorations. They were the first to establish permanent settlements in the Southern Urals. Bashkortostan takes its name from its native people, the Bashkirs. The Slavonic name of the country, Bashkiriya, formed at the end of the 16th century. Originally it appeared in the forms Bashkir land, Bashkir, Bashkirda and Bashkir horde. The ethnonym Bashkirs first became known in the 7th century. In the 10th century, Al Balkhi wrote about Bashkirs as a people, divided into two groups, one of which inhabited the Southern Urals, while the other lived near the Danube River, close to the boundaries of Byzantium. His contemporary Ibn Ruste described the Bashkirs as "an independent people, occupying territories on both sides of the Ural mountain ridge between Volga, Kama, Tobol and upstream of Yaik River". After the early feudal Mongolian state had broken down in the 14th century, the territory of modern Bashkortostan became divided between the Kazan, the Siberia Khanates and the Nogai Horde. The tribes that lived there were headed by bi (tribal heads). After Kazan fell to Ivan the Terrible in 1554–1555, representatives of western and northwestern Bashkir tribes approached the Tsar with a request to voluntarily join Muscovy. The Bashkir rebellion of 1662–1664 and the Bashkir rebellion of 1704–1711 were primarily caused by the Russian government's violations of the terms and conditions previously agreed between the Bashkirs and the Russian authorities. Starting from the second half of the 16th century, Bashkiria's territory began taking shape as a part of the Russian state. In 1798, the Spiritual Assembly of Russian Muslims was established, an indication that the tsarist government recognized the rights of Bashkirs, Tatars, and other Muslim nations to profess Islam and perform religious rituals. Ufa Governorate (guberniya), with a center in Ufa, was formed in 1865—another step toward territorial identification. After the Russian Revolution of 1917 were the All Bashkir Qoroltays (conventions), which required a decision on the need to create a national federal republic within Russia. As a result, on 28 November 1917, the Bashkir Regional (Central) Shuro (Council) proclaimed the establishment of territorial and national autonomy in areas of Orenburg, Perm, Samara, and Ufa provinces with a predominantly Bashkir population. In December 1917, delegates to the All Bashkir (constituent) Congress, representing the interests of the population edge of all nationalities, voted unanimously for the resolution (Farman #2) of the Bashkir regional Shuro for the proclamation of national territorial autonomy (of the Republic) Bashkurdistan. The congress formed the government of Bashkurdistan, the Pre parliament—Kese Qoroltay and other bodies of power and administration, and decisions were made on how to proceed. In March 1919, based on the agreements of the Russian Government, the Bashkir Autonomous Soviet Socialist Republic was formed. During the Soviet period, Bashkiria was granted broad autonomous rights, the first among other Russian regions. The administrative structure of the Bashkir ASSR was based on principles similar to those of other autonomous republics of Russia. On 11 October 1990, the Supreme Soviet of the Republic adopted the declaration on state sovereignty of the Bashkir ASSR. On 25 February 1992, the Bashkir ASSR was renamed the Republic of Bashkortostan. On 31 March 1992, a Federative Compact "On separation of authorities and powers among federal organs of power of the Russian Federation and the organs of power of the Republic of Bashkortostan" was signed. On 3 August 1994, a Compact "On separation of authorities and mutual delegating of powers among the organs of power of the Russian Federation and the organs of power of the Republic of Bashkortostan" was signed, granting the republic autonomy. This agreement was unilaterally abolished on 7 July 2005.

Көлдер

Республикада 2700 көл мен су қоймасы бар. Ірі көлдер мен су қоймаларына мыналар жатады:
Асылкүл көлі (23,5 км²)
Қандырқұл көлі (15,6 км²)
Үрген көлі (12,0 км²)
Павловское су қоймасы (120,0 км²)
Нұғұшское су қоймасы (25,2 км²)

Табиғи ресурстар

Башқортостан Республикасы – Ресейдің минералды ресурстарға ең бай аймақтарының бірі. Ресейдің мұнай қорының үлкен бөлігі осы аймақта орналасқандықтан, мұнай өндірудің маңызды орталығы болып табылады. Басқа да маңызды ресурстарға табиғи газ, көмір, темір кендері, марганец, хромит және т.б. жатады. Республиканың өз энергиясын және отынмен қамтамасыз етуге жеткілікті минералды ресурстары бар. Аймақта металлургиядан бастап шыны өндірісіне дейін әртүрлі салаларды қолдауға қажетті шикізаттың қоры жеткілікті. Башқортостан – түсті металлургияда қолданылатын материалдардың маңызды көзі. Республикада битумға толы қоңыр көмірдің мол қоры бар. Бұл көмірден шайыр, беттік белсенді заттар, иірімді тыңайтқыштар және өсімдіктердің өсуін стимуляциялайтын басқа да химиялық өнімдер алуға болады. Аймақта кен өндірісіне қолданылатын шикізаттың қоры да маңызды. Башқортостан орманды алқаптарымен де бай. Оның үштен бір бөлігінен астамы орманмен жабылған. Орманның басым бөлігін қайың, қылқан жапырақты ағаштар, жасыл жеміс, емен және шаған жапырақты ағаштар құрайды. Ағаш қорының жалпы көлемі 717,9 миллион м³ деп есептелген. Башқортостанның орманды алқаптарында арнайы қорықтар мен ұлттық саябақтар бар. Башқортостан ауыз сумен қамтамасыз ететін көптеген бұлақтары да бар. Геологиялық уақыттың перм кезеңінің басындағы Ассель дәуірі Башқортостан арқылы ағатын Ассель өзенінің құрметіне аталған.

Саясат

Башқортостан Республикасы үкіметінің басшысы Бас деп аталады (2015 жылғы 1 қаңтарға дейін атағы "Президент" болды). Конституцияға сәйкес, Башқортостан Республикасының Басы ел халқы мен азаматтарының құқықтары мен бостандықтарына кепілдік береді, Башқортостан Республикасының экономикалық және саяси мүдделерін қорғайды және оның аумағында заңдылықты, құқықтық тәртіпті қамтамасыз етеді. 2018 жылғы 11 қазанынан бастап Башқортостан Республикасының Басы Радий Хабиров болып табылады. Ол алғаш рет Ресей Президенті Владимир Путин тарапынан міндетін атқарушы басшы ретінде тағайындалды. 2019 жылы ол 2019 жылғы Башқортостан Басы сайлауында 82% дауыс жинағаннан кейін сайланды. Келесі сайлау 2024 жылы өтеді. Радий Хабиров осы лауазымға тағайындалғанға дейін Мәскеу облысы Красногорск қаласының басшысы болды. Оның алдындағы Басы – 2010 жылғы 19 шілдеден бастап басшылық қызметін атқарған Рустем Хамитов болды. Ол сайлау алдында 2018 жылғы 11 қазанда қайта сайлануға түспеу туралы шешім қабылдағандықтан, қызметінен кетті. Республиканың Парламенті – Мемлекеттік жиналыс – Құрултай, ол әрбір бес жыл сайын халық сайлауы арқылы сайланады. Бір палаталы Мемлекеттік жиналыста 110 депутат бар. Республиканың Конституциясы 1993 жылғы 24 желтоқсанда қабылданды. Конституцияның 1-бабында Башқортостан Ресей құрамындағы егемен мемлекет екендігі, оның Ресей Федерациясының өкілеттігі шегінен тыс мемлекеттік билігі бар және Ресей Федерациясы мен Башқортостан Республикасының бірлескен өкілеттігі мәселелерінде Ресей Федерациясының өкілеттігі бар екендігі айтылған. Башқортостан Республикасы – Ресей Федерациясының тең және келісім негізіндегі толыққанды субъектісі болып табылады. Башқортостан Республикасы мен Ресей Федерациясының қарым-қатынастары Ресей Федерациясының Конституциясы, Башқортостан Республикасының Конституциясы, Федеративтік шарт (қосымшаларымен) және Башқортостан Республикасының мемлекеттік билік органдары арасындағы өкілеттіктерді бөлу және өкілеттіктерді өзара жүктеу туралы келісімнің қағидаларына негізделген. Республиканың сот билігі Конституциялық сот, Жоғарғы сот, Апелляциялық сот, аудандық соттар және әділеттердің қолында. Халықаралық құқықтың жалпыға танылған қағидаларына, Жергілікті өзін-өзі басқару жөніндегі еуропалық хартаның қағидаларына және Ресей Федерациясының Конституциясына сәйкес, Башқортостан Республикасы өз Конституциясында жергілікті өзін-өзі басқаруды республика аумағында тануды және кепілдік беруді қамтамасыз етеді. Башқортостан Республикасы әкімшілік-аумақтық құрылым мәселелерін өз бетінше шешеді. Аудандық және қалалық аудандар, муниципалитеттер тізімі, сондай-ақ муниципалитеттердің шекараларын белгілеу, өзгерту және атауларын өзгерту тәртібі "Башқортостан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылысы және муниципалитеттердің аумағы туралы" Башқортостан Республикасының Заңында белгіленген. Мемлекеттің батыс көршісі – Татарстан Республикасымен тығыз экономикалық және мәдени байланыстары бар.

The head of the government of the Republic of Bashkortostan is called the Head (before 1 January 2015 the title was "President"). According to the Constitution, the Head of the Republic of Bashkortostan guarantees rights and liberties to the country's people and citizens, protects the economic and political interests of the Republic of Bashkortostan, and secures legitimacy, law, and order within its territory. Since 11 October 2018, the Head of the Republic of Bashkortostan has been Radiy Khabirov. He was first appointed as acting head by Russian President Vladimir Putin. In 2019 he was elected after winning 82% of the vote in the 2019 Bashkir head election. The next election will be in 2024. Before his current role, Radiy Khabirov was the Head of Krasnogorsk, Moscow Oblast. His predecessor was Rustem Khamitov, the leader after 19 July 2010. He resigned on 11 October 2018 ahead of the election because he decided to not run for reelection. The Republic's parliament is the State Assembly—Kurultai, popularly elected every five years. The one chamber State Assembly has 110 deputies. The Republic's Constitution was adopted on 24 December 1993. Article 1 of the Constitution stipulates that Bashkortostan is a sovereign state within Russia, it has state power beyond the limits of the authority of the Russian Federation and the powers of the Russian Federation concerning the aspect of the joint authority of the Russian Federation and the Republic of Bashkortostan. The Republic of Bashkortostan is a full fledged subject of the Russian Federation on equal and agreed bases. The relations of the Republic of Bashkortostan and the Russian Federation are based on the articles of the Constitution of the Russian Federation, the Constitution of the Republic of Bashkortostan, the Federative Treaty (with amendments) and the Agreement on Separation of authorities and powers and mutual delegating of powers among the organs of state power of the Republic of Bashkortostan. The judicial power of the republic is in the hands of the Constitutional Court, the Supreme Court, the Court of Appeals, District Courts, and justices of the peace. In full accord with universally recognized principles of international law, articles of the European Charter of Local Self Government and the Constitution of the Russian Federation, the Republic of Bashkortostan ensures in its Constitution that local self government is recognized and guaranteed within the republic's territory. The Republic of Bashkortostan resolves all issues of administrative territorial structure on its own. The list of districts and towns, municipalities, as well as the order of establishing, amending and changing borders of municipalities and their names, are stipulated by the Republic of Bashkortostan law "On administrative territorial structure of the Republic of Bashkortostan and territory of municipalities". The state has strong economic and cultural ties with its western neighbour, the Republic of Tatarstan.

Экономика

Башқортостан Ресей Федерациясының аймақтық өнім, өнеркәсіптік өндіріс көлемі, ауыл шаруашылығы өндірісі және негізгі капиталға инвестициялар бойынша ең дамыған өңірлерінің бірі болып табылады. Аймақтың ірі компаниялары: «Башнефть», «Уфа қозғалтқыштар өндірістік бірлестігі» («Бірлескен қозғалтқыштар корпорациясының» құрамында), «Петон Холдинг», «Башким», «Уфаоргсинтез», «Белорецк темір-құрылыс зауыты». Башқортостанда шикі мұнайды өндіру 1932 жылы басталды, ал ірі кен орындары 1943 жылы табылды. Ұлы Отан соғысы кезінде Башқортостан Батыс Ресейден эвакуацияланған зауыттар мен фабрикаларды, сондай-ақ көптеген адамдарды қабылдау үшін Совет Одағының маңызды өңірлерінің біріне айналды, сонымен қатар елді қару-жарақ, отын және азық-түлікпен қамтамасыз етті. Соғыстан кейін Башқортостанда тау-кен өндірісі (Бақыр-Тай және Блявинск мыс кен орындары), машина жасау және мұнай өңдеу сияқты бірнеше салалар одан әрі дамыды. Башқортостанның өнеркәсібі Ресейдің барлық Еуропалық шет аймақтарының экономикалық өсуіне негіз болды. Башқортостанның экономикасы әртүрлі, оның ішінде ауыл шаруашылығы да маңызды рөл атқарады. Бірақ республикадағы ең маңызды сала – химиялық өңдеу. Башқортостан жылына шамамен 26 миллион тонна мұнай өндіреді, бұл Ресейдің басқа аймақтарынан көп, сондай-ақ елдің 17%-ын бензинмен және 15%-ын дизель отынымен қамтамасыз етеді. Башқортостанда өндірілетін басқа да маңызды өнімдерге спирттер, пестицидтер және пластиктер жатады. 2016 жылы Башқортостанның жалпы аймақтық өнімі (ЖАӨ) 1,34 триллион рубльді құрады, бұл республиканы Ресейдегі ЖАӨ бойынша тоғызыншы орынға қойды. 2013 жылы экспорт 13,7 миллиард доллар, ал импорт 1,2 миллиард долларды құрады, нәтижесінде оң сауда балансы қалыптасты. Башқортостандағы кәсіпорындардың 82,9%-ы пайдалы, бұл жалғасты республикалық орташа көрсеткіштен (68,42%) жоғары. Башқортостан экономикалық тәуекелдері ең төменгі аймақ ретінде танылды. Башқортостан жылжымайтын мүлік дамыту, электр энергетикасы және туризм салаларында көшбасшылардың бірі. 2013 жылы Forbes журналы Уфаны Ресейдегі бизнес үшін ең қолайлы қалалардың қатарына енгізді.

Bashkortostan is one of the Russian Federation's most developed regions in terms of its cross regional output, the volume of industrial production, agricultural production, and investment in fixed assets. The region's largest companies include Bashneft, Ufa Engine Industrial Association (part of United Engine Corporation), Peton Holding, Bashkhim, Ufaorgsintez, Beloretsk Iron and Steel Works. The extraction of crude oil in Bashkiria began in 1932. with major deposits first discovered in 1943. During the Great Patriotic War, Bashkiria became one of the major regions of the Soviet Union to accommodate plants and factories evacuated from Western Russia, as well as great masses of people, while also providing the country with weaponry, fuel, and foodstuffs. After the war, several industries developed further in Bashkiria, such as mining (Bakr Tay and Blyavinsky copper mines), machine building and oil refining. Bashkiria's industry became a base for the further economic growth of all European outlying territories of Russia. Bashkortostan has a diverse economy, including a large agricultural sector. But the republic's most important industry is chemical processing. Bashkortostan produces more oil than any other region of Russia, about 26 million tons annually, and provides 17% of the country's gasoline and 15% of its diesel fuel. Other important products manufactured in Bashkortostan include alcohols, pesticides, and plastics. Bashkortostan's gross regional product (GRP) in 2016 was 1.34 trillion rubles, making the republic the subject with the ninth highest GRP in Russia. The state had a positive trade balance, with $13.7 billion exported and $1.2 billion imported in 2013. As much as 82.9% of enterprises in Bashkortostan are profitable, higher than the nationwide average of 68.42%. Bashkortostan has been recognized as the region with the lowest economic risk. Bashkortostan is among the leaders in real estate development, developed electric power industry and tourism. Ufa was ranked by Forbes as among the best cities for business in Russia in 2013.

ЖПБ құрылымы

2013 жылға арналған Башқортостанның ЖІӨ құрылымы. Сала % Өңдеу өнеркәсібі 36.2 Көтерме және бөлшек сауда 16.7 Көлік және коммуникациялар 7.3 Қ жылжымайтын мүлік мәмілелері 7 Құрылыс 6.9 Ауыл шаруашылығы 6.5 Білім беру 4.1 Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер 4.1 Мемлекеттік басқару және әлеуметтік қамсыздандыру 3.8 Кен өндіру 2.8 Электр энергиясы, газ және су өндірісі 2.4 Қонақүйлер мен мейрамханалар 1.1 Басқалары 1.1

Туризм

Бұл аймақтағы туризмді Ресей Федерациясы реттейді. Солтүстік-шығыс аймағында туризм және қонақжайлылықты жақсарту жұмыстары жүргізілуде. Бұл шаралар "Янған-Тау" Геопаркінің инновациялық ғылыми, білім беру және өнеркәсіптік инфрақұрылымына негізделген.

Этностық топтар

Башқұрттар - Башқұртстанның түпкілікті (автохтондық) халқы. 2021 жылғы халық санауы бойынша этникалық құрамы:
Орыстар 37.5%
Башқұрттар 31.5%
Волга татарлары 24.2%
Мари 2.1%
Чуваштар 2.0%
Удмурттар 0.4%
Украиндықтар 0.4%

Этнографиялық топ 1920 жылғы санақ 1926 жылғы санақ 1939 жылғы санақ 1959 жылғы санақ 1970 жылғы санақ 1979 жылғы санақ 1989 жылғы санақ 2002 жылғы санақ 2010 жылғы санақ 2021 жылғы санақ¹ Саны % Саны % Саны % Саны % Саны % Саны % Саны % Саны % Саны % Саны % Саны % Саны % Башқұрттар 807,213 40.13% 625,845 23.5% 671,188 21.2% 737,744 22.1% 892,248 23.4% 935,880 24.3% 863,808 21.9% 1,221,302 29.8% 1,172,287 29.5% 1,268,806 31.5% Орыстар 794,131 39.48% 1,064,707 39.9% 1,281,347 40.6% 1,418,147 42.4% 1,546,304 40.5% 1,547,893 40.3% 1,548,291 39.3% 1,490,715 36.3% 1,432,906 36.1% 1,509,246 37.5% Татарлар 103,928 5.17% 461,871 17.3% 777,230 24.6% 768,566 23.0% 944,505 24.7% 940,436 24.5% 1,120,702 28.4% 990,702 24.1% 1,009,295 25.4% 974,533 24.2% Мари 84,809 4.22% 79,298 3.0% 90,163 2.9% 93,902 2.8% 109,638 2.9% 106,793 2.8% 105,768 2.7% 105,829 2.6% 103,658 2.6% 84,988 2.1% Чуваштар 47,929 2.38% 84,886 3.2% 106,892 3.4% 109,970 3.3% 126,638 3.3% 122,344 3.2% 118,509 3.0% 117,317 2.9% 107,450 2.7% 79,950 2.0% Удмурттар 23,907 1.32% 23,256 0.9% 25,103 0.8% 25,388 0.8% 27,918 0.7% 25,906 0.7% 23,696 0.6% 22,625 0.6% 21,477 0.5% 17,149 0.4% Украиндықтар 57,024 2.84% 76,710 2.9% 99,289 3.1% 83,594 2.5% 76,005 2.0% 75,571 2.0% 74,990 1.9% 55,249 1.3% 39,875 1.0% 14,876 0.4% Басқалар 5,103 0.12% 249,263 9.3% 107,757 3.4% 104,298 3.1% 94,819 2.5% 87,445 2.3% 87,349 2.2% 96,231 2.3% 87,772 2.2% 75,819 1.9%

¹ 66,056 адам әкімшілік дерекқорларынан тіркелді және этникалық белгісін көрсетуге мүмкіндік алмады. Бұл топтағы этникалық топтардың үлесі мәлімделген топпен бірдей деп есептеледі.

Тілдер

2021 жылғы халық санағы бойынша қолданылатын тілдер: орыс тілі (97%), башқұрт тілі (23%) және татар тілі (20%).

Білім

Республикада 60-қа жуық ғылыми ұйым қызмет етеді. Ресей Ғылым академиясының 12 институтында, өнеркәсіптің түрлі салаларының 29 институтында, сондай-ақ көптеген конструкторлық бюролар мен ұйымдарда, университеттер мен колледждерде фундаменталды және қолданбалы ғылыми зерттеулер жүргізілуде. Елдің жалпы білім беру жүйесі көп ғасырлар бойы қалыптасып, башқұрт халқының фольклорын, ұлттық салт-дәстүрлерін көрсетеді. X ғасырда Башқортостанда ислам діні тараған кезде білім беру жүйесі біртіндеп қалыптаса бастады – негізінен мешіттердегі діни мектептер (мақтаб және медресе) басқаруында болды. Сонымен қатар, республикада көптеген жоғары білім беру мекемелері жұмыс істейді, оның ішінде 16 жетекші ресейлік университеттер мен колледждердің филиалдары бар. Мамандар 200-ге жуық мамандық және кәсіп бойынша диплом алады. Білім беру негізінен орыс және башқұрт тілдерінде жүзеге асырылады.

Спорт

Ресей Премьер Лигасының футбол клубы ФК Уфа Уфа қаласынан. Қалада КХЛ командасы "Салават Юлаев Уфа", Жоғарғы хоккей лигасының "Торос Нефтекамск" командасы, Жастар хоккей лигасының "Толпар Уфа" командасы және Ресей әйелдер хоккей лигасының "Агидель" командасы ойнайды. Ресей волейбол суперлигасының "Урал" және "Самрау УГНТУ" командалары Уфа қаласынан. Ресей қолғабол суперлигасының "Угнту ВНЗМ" және Ресей әйелдер қолғабол суперлигасының "Уфа Алиса" командалары да Уфадан. Формула-1 жүргізушісі Даниил Квят Уфада туған. 2018 жылы бандиді қайта жандандыру туралы шешім қабылданды. Тіпті жабық арена салу жоспарлары да қарастырылып жатыр.

Мәдениет

Башқортостан – ән мен би ұжымдарының, ұлттық театрлардың, мұражайлар мен кітапханалар желісінің, сондай-ақ көптеген жылдық халық фестивальдерінің отаны. Республикада жеті башқор, төрт орыс және екі татар мемлекеттік драма театры, Мемлекеттік опера және балет театры, Ұлттық симфониялық оркестр, "Башқортостан" киностудиясы, отыз филармония ұжымы және Башқор мемлекеттік халық би ансамблі бар. Башқор би мектебі жоғары бағаланады, оның көптеген студенттері Ресей мен басқа елдердегі байқауларда халықаралық наградалар жеңіп алды. Әлемдік деңгейдегі балет бишісі Рудольф Нуриев бала кезінде башқор халық өнерінде билеуге ынталандырылып, Уфа қаласында би карьерасын бастады. Башқор әдебиеті – Башқорстан Республикасының әдеби дәстүрі. Республикада аймақтың тарихын көрсететін көптеген мұражайлар бар. Олардың ішіндегі ең ірілері – Башқорстан Республикасының Ұлттық мұражайы, Башқор Нестеров атындағы өнер мұражайы, Археология және этнография мұражайы.