Кіріспе
Зара Леандер (1907–1981) – швед актрисасы және әншісі. Оның ең үлкен жетістігі 1936–1943 жылдары Германияда болды, ол мемлекеттік Universum Film AG (UFA) компаниясымен жұмыс істеуге келісімшарт жасаған кезде. Нақты дискі сатылымдарының саны белгісіз болғамен, ол 1945 жылға дейінгі жылдары Еуропаның ең көп сатылатын әншілерінің бірі болды. UFA-мен байланысы оның фильмдері мен әндерінің мәтіні нацистік пропаганда ретінде танылуына себеп болды. Ол ешқандай саяси ұстаным білдірмегенімен, Йозеф Геббельс оны «Германияның жауы» деп атады, бірақ өмірінің соңына дейін даулы тұлға болып қала берді. Әнші ретінде Леандер өзінің сенімді әнімен және терең контральто дауысымен танымал болды, сондай-ақ «әйел баритоны» деп те аталды.
Zarah Leander (; 15 March 1907 – 23 June 1981) was a Swedish singer and actress whose greatest success was in Germany between 1936 and 1943, when she was contracted to work for the state owned Universum Film AG (UFA). Although no exact record sales numbers exist, she was probably among Europe's best selling recording artists in the years prior to 1945. Her involvement with UFA caused her films and lyrics to be identified as Nazi propaganda. Though she had taken no public political position and was dubbed an "Enemy of Germany" by Joseph Goebbels, she remained a controversial figure for the rest of her life. As a singer, Leander was known for her confident style and her deep contralto voice, and was also known as a "female baritone".
Ерте мансап
Ол Карлстадта Сара Стина Хедберг болып дүниеге келді, бала кезінде фортепиано мен скрипканы оқыды және алты жасында алғаш рет сахнада ән шырқады. Бастапқыда ол кәсіби әртіс болуды ойламаған және бірнеше жыл бойы қарапайым өмір сүрді. Жасөспірім кезінде ол екі жыл Ригада (1922–1924) өмір сүрді, онда неміс тілін үйренді, хатшы болып жұмыс істеді, Нильс Леандермен (1926) үйленді және екі баласы болды (1927 және 1929). Бірақ 1929 жылы ол әуесқой ретінде, әртіс және продюсер Эрнст Рольфтің гастрольдік кабаресіне қатысып, алғаш рет "Vill ni se en stjärna" ("Жұлдызды көргіңіз келе ме?") әнін орындады, ол тез арада оның визиттік карточкасына айналды. 1930 жылы ол Стокгольмде төрт кабареде өнер көрсетті, алғашқы жазбаларын жасады, олардың ішінде Марлен Дитрихтің "Қайтадан ғашық болу" әнінің кавер нұсқасы да болды, сондай-ақ бір фильмде роль ойнады. Алайда, оның нағыз табысы Франц Лехардың "Күлкілі жесір" опереттасындағы Ханна Главари рөлімен келді (1931). Ол кезде ол Нильс Леандерден ажырасқан еді. Келесі жылдары ол мансабын кеңейтіп, Скандинавияда сахнада және кинода әртіс ретінде өмір сүрді. Оның даңқы оған Еуропадан және Голливудтан ұсыныстар әкелді, онда көптеген швед актерлері мен режиссерлері жұмыс істеді. 1930 жылдардың басында ол шведтік ревю әртісі, продюсері және әнші-күйші Карл Герхардпен бірге өнер көрсетті, ол белгілі антинацист болған. Ол 1934 жылы Зара Леандер үшін "I skuggan av en stövel" ("Бүттенің көлеңкесінде") әнін жазды, ол нацистік Германиядағы еврейлерді қудалауды қатты айыптады. Леандер Еуропа құрлығында халықаралық мансапты таңдады. Екі мектеп жасындағы баласы бар ана ретінде, ол балаларын алысқа алып барудың және жұмыс таба алмаудың салдарынан қорқып, Америкаға көшуді қабылдамады. Саяси жағдайға қарамастан, Австрия мен Германия үйге жақын болды, ал Леандер неміс тілін жақсы білді. Оның екінші табысы, қазіргі заманғы өлшемдер бойынша халықаралық дебюті, 1936 жылы Венадағы Театр ан дер Вьенде Макс Хансеннің режиссерлігімен "Аксель ан дер Химмельштур" ("Аспан қақпасындағы Аксель") әлемдік премьерасы болды. Бұл Голливудтың, және әсіресе Марлен Дитрихтің пародиасы болды. Одан кейін ол Австрияның "Премьера" фильмінде түсті, онда ол сәтті кабаре жұлдызының рөлін ойнады.
UFA жұлдызы
1936 жылы режиссер Дуглас Сирк оны студия басшысы Эрнст Корреллге таныстырды және Берлиндегі UFA компаниясымен келісімшарт жасады. Ол өте қатал келіссөзші ретінде танымал болды, ықпал мен жоғары жалақы талап етті, оның жартысы Стокгольмдегі банкке швед кроналарымен төленуге тиіс еді. Пропаганда министрі Жозеф Геббельс оның осы мінез-құлқы үшін «Германияның жауы» деп атады, бірақ UFA-дағы жетекші киножұлдыз ретінде ол он фильмге түсті, олардың көпшілігі үлкен жетістікке жетті. Леандер партияның жетекші мүшелерімен араласпады және нацистік партияның ресми шараларына қатыспады. Геббельспен болған болжамды кездесуде мынадай әңгіме болған деседі: «Зарах – еврей есімі емес пе?» – деп сұрады Геббельс. «Олай болса, мүмкін, бірақ Жозефті не дейсіз?» – деп жауап берді актриса. «Хм, иә, жақсы жауап», – деп бағалады Геббельс. Нацистік пропаганда машинасымен байланысы 1938 жылы «Bei Mir Bistu Shein» идиш әнін жазуға кедергі болмады. Оның көптеген әндерін Майкл Джарри, онымен роман болған, және Бруно Балц сәйкесінше музыка мен сөздерімен жазды. Леандер фильмдерінде тәуелсіз, әдемі, құмарлы және өзіне сенімді әйелдердің рөлін ойнады. Леандер өзінің ең танымал екі әнін жазды – өзінің ерекше терең дауысымен үміт пен тіршілік туралы гимндерді орындады: „Davon geht die Welt nicht unter” («Әлемнің соңы емес») және "Ich weiss, es wird einmal ein Wunder geschehen" («Бір күні керемет болады»). Бұл екі ән қазіргі заманғы деректі фильмдерде тиімді нацистік пропаганданың айқын мысалы ретінде жиі қолданылады. Нақты сатылым туралы мәліметтер болмаса да, ол 1945 жылға дейінгі жылдары Еуропаның ең көп сатылатын әншілерінің бірі болды деп есептеледі. Кейінірек ол өзінің байлығын UFA-дан алған жалақысы емес, шығарған пластинкаларынан түскен авторлық гонорары жасағанын айтты.
Швецияға оралу
Оның нацистік Германиядағы соңғы фильмі 1943 жылдың 3 наурызында көрсетілді. Грюневальдтағы вилласына әуе шабуылы жасалды, ал нацистер оны неміс азаматтығын алуға басымдықпен талап етті. Осы кезде ол Швецияға қашуға шешім қабылдады, онда Стокгольмге жақын жердегі sv ауданында үй сатып алған еді. Ол әлі де UFA компаниясымен келісімшарт бойынша тағы бір фильмге міндетті болды, бірақ сценарийлерді қабылдамай, фильм өкілдерін тоқтатты. Бірте-бірте ол швед сахнасында жұмыс істеуге мүмкіндік алды. Соғыстан кейін ол Германия мен Австрияға гастрольдік сапарлар жасап, концерттер берді, жаңа жазбалар шығарды және мюзиклдерде ойнады. Оның қайта оралуы соғысқа дейінгі буын арасында оны ешқашан ұмытпаған, қуанышпен күткен тыңдарманды тапты. Ол бірнеше фильмдерде және телешоуларда түсті, бірақ Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі және соғыстың алғашқы жылдарындағы танымалдылығына толығымен жете алмады. 1981 жылы, шоу-бизнестен зейнеткерлікке шыққаннан кейін, Стокгольмде инсульт салдарынан қайтыс болды.
Дау
Лиандердің нацистік Германияда өткізген жылдары туралы көбінесе сұрақтар қойылды. Ол өзінің өткені туралы ерікті түрде айтуға дайын болса да, нацистік режимге деген ықыласы болған деген айыптамаларды қатаң түрде жоққа шығарды. Ол неміс киноактрисасы ретінде қиын кезеңде жақсы көрерменді қуантуға тырысқан жай ғана ойыншы болғанын мәлімдеді. Алайда, 1996 жылы қайтыс болғанға дейін жазылған сұхбатында жоғары дәрежелі советтік барлау қызметкері Павел Судоплатов Лиандердің іс жүзінде "Стина Роуз" кодовый аты бар советтік агент болғанын айтты. Соғыс басталмас бұрын Совет Одағы тарапынан тартылған ол, Швеция Коммунистік партиясының құпия мүшесі болғандықтан, еңбегі үшін жалақы алудан бас тартты және осылайша саяси мақсатта жұмыс істеді. Лиандер өзінің ешқандай елге тыңшылық қызмет еткені туралы кез келген ұсынысты жоққа шығарды.
Мұра
Леандер Германияда Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін де көптеген жылдар бойы танымал болды. Өліміне дейін неміс теледидарында бірнеше рет сұхбат берді. 1983 жылы Нина Хаген атты New Wave әншісі, бала кезінде Леандерді құдай санағандықтан, "Ich weiss, es wird einmal ein Wunder geschehen" әніне негізделген "Zarah" синглын шығарды. 1987 жылы Зара Леандер туралы екі швед мюзиклі жазылды. 2003 жылы Зара Леандердің туған қаласы Карлстадта, оның мансабын бастаған Вярмланд опера үйінің жанына қола мүсін орнатылды. Көп жылдық талқылардан кейін қала әкімдігі бұл мүсінді жергілікті Зара Леандер қоғамының атынан қабылдады. Норрчепинг қаласының шетіндегі оның сарайының жанында Зара Леандер мұражайы ашылды. Жыл сайын оның дәстүрімен шығармашылық жолдағы талант иесіне стипендия табысталады. 2010 жылы бұл сыйлықты sv орындаушысы, 2009 жылы sv әйел бейнесін сомдаушы, ал 2008 жылы мұражайдың құрушысы және Зараның досы Бригитт Петтерссон алды.