Эйзенах қаласы: Тарих, мұра және индустриялық орталық

Кіріспе

Германияның Тюрингия штатындағы қала

Эйзенах – Германияның Тюрингия штатындағы 42 000 тұрғыны бар қала. Ол Эрфурттың батысында, Кассельдің оңтүстік-шығысында және Франкфурттың солтүстік-шығысында орналасқан. Батыс Тюрингияның маңызды қалалық орталығы болып табылады және бұрынғы Ішкі Германия шекарасына жақын, Солтүстік-Шығыс Гессен аймақтарымен шекаралас жатыр. 1999 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Вартбург қамалы – басты көрікті орындардың бірі. Эйзенах 12-13 ғасырларда Тюрингияның алғашқы астанасы болған. Әйелі Елизавета 1211-1228 жылдар аралығында Людовигтер сарайында тұрған. Кейіннен Мартин Лютер Эйзенахқа келіп, Киелі кітапты неміс тіліне аударған. 1685 жылы Иоганн Себастьян Бах осы қалада дүниеге келді. Ерте заманауи дәуірде Эйзенах Эрнестин Веттиндердің резиденциясы болды және Иоганн Вольфганг Гете сияқты Веймар классицизмінің көптеген өкілдері бұл қалаға келді.

Орта ғасырлар

Айзенахтың шығу тегі мен ерте тарихы белгісіз. Петерсберг төбесінің маңындағы 8-ші ғасырға жататын франктердің қонысы Айзенахтың бастауы саналады. Бірақ, осы ерте кезең туралы жазбаша мәліметтер жоқ. Аңыз бойынша, Людовик Спринггер 1067 жылы елді мекеннің үстінде Вартбург қамалын салуға кіріскен. Екінші дүниежүзілік соғысқа дайындық барысында Айзенахта жаңа казармалар салынып, автомобиль өнеркәсібі әскери техника өндірісін бастады. 1940 жылдан кейін қаланың зауыттарында 4000-ге жуық мәжбүрлі жұмысшы (көпшілігі кеңес одағынан) жұмыс істеді, олардың кейбіреуі нашар еңбек жағдайларынан қаза тапты. Соғыстан кейін BMW авиациялық қозғалтқыштар зауытының директоры доктор Шааф Федден комиссиясына қалада 11 000 адам жұмыс істейтінін, оның 4500-і тау ішінде орналасқан зауытта BMW 132 қозғалтқыштары мен 801-ге қатысты бөлшектер шығарып, қалғаны қала ішінде еңбек ететінін мәлімдеді. Соғыс кезіндегі бомбалау салдарынан 2000-ға жуық тұрғын үй, автомобиль зауыттарының үлкен бөлігі және қала орталығындағы бірнеше тарихи ғимараттар қирады, олар соғыс аяқталғаннан кейін жақын уақытта қайта жаңартылды. АҚШ әскері 1945 жылдың 6 сәуірінде Айзенахқа келді, бірақ 1945 жылдың 1 шілдесінде совет әскері қаланың бақылауын өз қолына алып, оны коммунизмнің батысқа қарайғы ең ірі қаласына айналдырды. 1949 жылдан кейін Айзенах ГДР құрамына кірді. Ішкі Германия шекарасы Айзенахтан батысқа қарай он шақырымдай жерде орналасқан және 1952 жылы жабылып, Айзенахтың дәстүрлі аймағының бір бөлігін бөліп тастады. Шекараға жақын орналасқандықтан келесі 40 жыл бойы даму тежеліп, халық саны азайды. Дегенмен, Айзенах маңызды өнеркәсіптік орталық болып қала берді. BMW автозауыты мемлекеттік меншікке алынып, жаңа EMW деген атпен «Шығыстың Мерседесі» аталған Wartburg өндірісі басталды. Көптеген тарихи үйлердің тозуы 1970 жылдары тұрғын үй тапшылығына алып келді. Үкімет бұл мәселені шешу үшін кейбір тарихи аудандарды (мысалы, Якобштрассе) бұзып, олардың орнына Plattenbau (үлгілі үйлер) салуға кірісті. Plattenbau аудандарының ең үлкені 1978 мен 1985 жылдар аралығында Айзенахтың солтүстік шетінде салынды, онда 4000-ға жуық пәтер болды. 1975 жылы трамвай жүйесі тоқтатылды. 1990 жылы Германияның бірігуінен кейін экономикалық жағдай өзгерді. Автомобиль зауытын Opel сатып алды, ал көптеген басқа зауыттар жабылды. Бірақ, Айзенах Германияның ішкі шекарасынан қайта біріккен елдің ортасына көшірілді. Туризм қарқынды дамыды және 1999 жылы Вартбург қамалы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Дегенмен, Айзенахтың қаржылық жағдайы қиын болып қала берді, жұмыссыздық деңгейі орташа көрсеткіштен жоғары болды және автомобиль өндірісі Opel компаниясының бизнес проблемаларынан зардап шекті.

Eisenach's origin and early history is unknown. An 8th century Frankish settlement near Petersberg hill is regarded as the nucleus of Eisenach. However, there are no written sources about that early period. According to legend, Louis the Springer began in 1067 to establish Wartburg castle above the settlement. In preparation for World War II, new barracks were established in Eisenach and the car industry started the production of military equipment. After 1940, around 4,000 forced labourers (most of them from the Soviet Union) were pressed to work in the town's factories, where some of them died due to the bad working conditions. Postwar, the managing director of the BMW aircraft engine works, Dr Schaaf, told the Fedden Mission there were as many as 11,000 working in the town, 4,500 in a plant inside a hillside turning out BMW 132 engines and parts for the 801, the rest in town. The bombings during the war destroyed about 2,000 housing units and big parts of the car factories, as well as some historic buildings in the town centre, which were rebuilt soon after the war. The US Army arrived in Eisenach on 6 April 1945, but the Soviets took over control of the town on 1 July 1945, making it Communism's westernmost major town. Eisenach was part of the GDR after 1949. The Inner German border ran only ten kilometres west of Eisenach and was closed in 1952, cutting off parts of Eisenach's traditional hinterland. The location near the border inhibited the further development during the next 40 years and the population declined through that period. Nevertheless, Eisenach remained an important industrial location. The BMW car factory was socialized and under the new name EMW produced the Wartburg, the so called "Mercedes of the East". The deteriorating condition of many historic houses led to a housing shortage during the 1970s. The government fought this by demolishing some historic quarters (e. g. at Jakobstraße) and rebuilding them with Plattenbau settlements. The biggest Plattenbau district was built at the northern periphery of Eisenach between 1978 and 1985 with nearly 4,000 housing units. In 1975, the tramway system was discontinued. After German reunification in 1990, the economic situation changed. The car factory was taken over by Opel, whereas many other factories were closed. On the other hand, Eisenach moved from the inner German border to the centre of the reunified country. Tourism saw significant growth and the Wartburg castle was designated a UNESCO World Heritage Site in 1999. Nevertheless, the financial situation of Eisenach remained difficult, unemployment stayed above average and car production suffered from the business problems of Opel.

Топография

Айзенах Тюрингия орманының солтүстік шетінде, шамамен 220 метр биіктікте орналасқан. Жер бедері төбелі, ал оңтүстік жағы таулы (биіктігі 460 метрге дейін), қаланың ортасынан шығыстан батысқа қарай Хёрсель аңғары өтеді. Нессе өзені, Хёрсельберг тауларының шығысқа жақын жеріндегі аңғарды жасап, Эйзенахта Хёрсель өзеніне құяды. Неюнкирхен, Стрегда және Хётцельсрода аудандарының солтүстік бөлігі салыстырмалы түрде жазық және ауыл шаруашылығына пайдаланылады. Қала орталығынан шамамен батысқа қарай кең Верра аңғары жатыр, онда Хёрсель өзені Хёршель ауданынан өтетін үлкен өзенге құяды. Оңтүстік муниципалдық аумақ орманмен жабылған, сондай-ақ Хёрсель өзенінің солтүстігіндегі шағын бөліктері де орманды. Хайних таулары Айзенахтың солтүстік-шығысынан басталады.

Климат

Эйзенахтың ылғалды континенттік климаты (Dfb) немесе Көппен климаттық жіктеу жүйесіне сәйкес мұхиттық климаты (Cfb) бар. Жаздар жылы, кейде ылғалды, ал қыстар салыстырмалы түрде суық болады. Қаланың топографиясы батыс-шығыс аңғарындағы ауа айналымын жеткілікті ететін микроклимат құрайды, бұл Эйзенахты 19 ғасырдың соңында демалыс орнына айналдырды. Жылдық жауын-шашын мөлшері жыл бойына орташа деңгейде болады. Жеңіл қар жауын күні, көбінесе желтоқсаннан ақпанға дейін болады, бірақ қаланың орталық аңғарында қар жамылғысы ұзаққа тоқтамайды.

Демография

Айзенах орта ғасырларда 4000-нан 5000-ға дейін тұрғыны бар Тюрингиядағы үлкен қалалардың бірі болды. 1800 жылы халық саны 8000-ға дейін, ал 1850 жылы индустрияландыру басталған кезде 10 000-ға дейін көтерілді. 1875 жылы қалада 16000 адам, 1900 жылы 30000, 1925 жылы 43000 адам, 1940 жылы 50000-нан астам адам болды. Шығыс Германияның көптеген басқа орташа қалалары сияқты, Айзенахтың халқы 1950 жылдан бері азайып келеді. 1990 жылы 48 мыңға, 2000 жылы 44 мыңға, 2012 жылы 42 мыңға дейін төмендеді. Соңғы бірнеше жылда (2009–2012 жылдар) жылдық өзгеру 0,12% құрады. Айзенахта қала маңындағы елді мекендердің рөлі шамалы болды. Бұл 1990 жылдары қайта бірігуден кейін қысқа мерзімге ғана орын алды, бірақ қала маңындағы аудандардың көпшілігі әкімшілік қала шекараларында орналасқан. 2012 жылы туу көрсеткішінің кемдігі 240 адамды құрады, немесе 1000 тұрғынға шаққанда 5,7 адам (Тюрингияның орташа көрсеткіші 4,5; ұлттық орташа көрсеткіш 2,4). 2012 жылы таза миграция деңгейі 1000 тұрғынға шаққанда +6,5 болды (Тюрингияның орташа көрсеткіші: 0,8; ұлттық орташа көрсеткіш: +4,6). Айзенахқа көшіп келген адамдардың негізгі аймақтары – Тюрингияның ауылдық жерлері, сондай-ақ Польша, Ресей, Украина, Венгрия, Сербия, Румыния және Болгария сияқты шетелдер. Германияның шығысындағы басқа қалалардағыдай, Айзенах халқының аз бөлігі ғана шетелдік: шамамен 2,3% азаматтығы бойынша неміс емес, ал жалпы 4,9% «көшпенділер» деп саналады (2011 жылғы Еуропалық Одақ санағы бойынша). Ұлттық орташадан өзгеше, Айзенахтағы ең ірі топтар вьетнамдықтар, ресейліктер және украиндықтар. Бұрынғы Германия Демократиялық Республикасының ресми атеизміне байланысты халықтың көп бөлігі дінге сенбейді: 23,0% Орталық Германиядағы Евангелиялық шіркеудің мүшелері, ал 4,4% католиктер (2011 жылғы ЕО санағы бойынша).

Ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп және қызмет көрсету

Айзенахтың айналасындағы аймақ Тюрингияның ең күшті экономикалық базасы бар бөлігі болып табылады. Осы қызметкерлердің 3000-ы тек екі компанияда (Opel және Bosch) жұмыс істейді, бұл Айзенахтың автомобиль өнеркәсібіне тәуелділігін көрсетеді. Айзенахтағы қызметтер туризмге бағытталған, 2012 жылы 166 000 түнде қонақтар қонақүйлерде барлығы 311 000 түн өткізді. Бұған қоса, көптеген бір күндік саяхатшылар (көбінесе неміс азаматтары) келеді. Айзенах сонымен қатар аймаққа қызметтер көрсетеді (сауда, ауруханалар, театрлар, кинотеатрлар және т.б.). Соңғы жылдары қаланың экономикалық жағдайы жақсарды: жұмыссыздық деңгейі 2005 жылғы 17%-дан 2013 жылы 9%-ға дейін төмендеді.

Көлік

Айзенах Тюрингия темір жолы арқылы шығыста Эрфурт пен Галле/Лейпцигке, батыста Кассель мен Франкфуртқа қосылған. Сонымен қатар, Вера темір жолы бар, бұл Солтүстік және Оңтүстік Германия арасындағы бұрынғы басты темір жол, Айзенахтан Майнинген арқылы Эйсфельдке дейін созылады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германияның бөлінуінен бері ол тек аймақтық тасымал үшін қолданылады. Бұрынғы ішкі неміс шекарасында Эйсфельд пен Кобург арасындағы бөлігі әлі де тоқтап тұр, бірақ қайта құру мәселесі қарастырылуда. Айзенах вокзалы – Франкфурттан Лейпциг/Дрезденге қатынайтын барлық алыс қашықтыққа жүретін пойыздардың аялдамасы, сағатына бір рет. Жергілікті пойыздар да сағатына бір рет Айзенахтан Эрфурт арқылы Галлеге, Майнинген мен Эйсфельд арқылы Соннебергке және Герстюнген арқылы Бебраға қатынайды. Айзенахтағы Opel зауытында өз терминалы бар, ол жүк тасымалы үшін маңызды. Басқа жергілікті жолаушылар станциялары: Айзенах Вест, Айзенах Опельверк және Хёршель. Айзенах батыста Франкфурттан шығыста Эрфурт пен Дрезденге дейінгі 4-ші Бундесавтобан қасында орналасқан. 2010 жылдан бері автобан қала тұрғындарының шу мен ауаның ластануынан қорғалуы үшін қаладан алыс жаңа бағытқа көшірілді. Сонымен қатар, таулы жердің құрылысы ескі бағытты кеңейтуге мүмкіндік бермеді. 2010 жылдан кейін ескі бағыттың бір бөлігі қалалық жолға айналды, ал қалған бөліктері табиғи күйіне келтірілді. Айзенах пен Кассель арасындағы екінші автобан (Bundesautobahn 44) салынуда. Айзенахты байланыстыратын төрт Bundesstraße бар: Bundesstraße 7 солтүстік-батыста Кассельге дейін созылады, ал оның шығыс тармағы Готаға дейін 2010 жылы жойылды. Bundesstraße 19 оңтүстікте Майнингенге, Bundesstraße 84 солтүстік-шығыста Бад Лангенсальзаға және оңтүстік-батыста Фульдаға Ваха арқылы, ал Bundesstraße 88 оңтүстік-шығыста Ильменауға жалғасады. Сонымен қатар, солтүстіктегі Мила арқылы Мюльхаузенге және батыстағы Хёрсель аңғары арқылы Герлехаузенге екі маңызды қосалқы жол бар. Қала орталығындағы көлік қозғалысы Rennbahn көшесінде шоғырланған, бұл жолаушылардың көптігіне және қаланың таулы жеріне байланысты көлік кептелісіне әкеледі. Ең жақын жергілікті әуежайлар – Эрфурт Веймар әуежайы, шығысқа қарай және Кассель Кальден әуежайы, шамамен солтүстік-батысқа қарай. Екеуі де туристік бағыттарға қызмет көрсетеді. Келесі ірі халықаралық әуежай – Франкфурт әуежайы, оңтүстік-батысқа қарай. Айзенахтың шығысында орналасқан Киндел әуежайы – бұрынғы кеңестік әскери база, қазір жеке авиация үшін пайдаланылады. 1990 жылдары сапалы велосипед жолдарының құрылысы басталғаннан бері велосипедпен жүруге қызығушылық артып келеді. Алыс қашықтыққа арналған жолдарға Верра жолы, Реннстег жолы және Радвег Тюрингер Штедтекетте ("Тюрингия қалаларының тізбегі") жатады. Бұлардың барлығы туристік қызығушылық тудыратын жерлерді байланыстырады, біріншісі Верра аңғарының бойымен Тюрингия орманынан Хан. Мюндендегі Везер өзеніне дейін, екіншісі Тюрингия орманының жотасы арқылы Хофқа жақын Саале өзеніне дейін, ал үшіншісі ортағасырлық Виа Регияның жанынан Верра аңғарынан/Айзенахтан Гота, Эрфурт және Веймар арқылы Альтенбургке дейін созылады. Айзенахтағы қоғамдық көліктер қала орталығына және көршілес қалалар мен ауылдарға қызмет көрсететін автобус желісінен тұрады. Айзенахтың үш желілі трамвай жүйесі 1897 және 1975 жылдар аралығында жұмыс істеді.

Eisenach is connected by the Thuringian Railway to Erfurt and Halle/Leipzig to the east and to Kassel and Frankfurt to the west. Furthermore, there is the Werra Railway, a former main line railway between north and south Germany from Eisenach via Meiningen to Eisfeld, which since the division of Germany after World War II has served only for regional transport. At the former inner German border, it is still interrupted between Eisfeld and Coburg, but rebuilding is in discussion. Eisenach station is a stop of all long distance trains from Frankfurt to Leipzig/Dresden, running once an hour. Local trains, also once an hour, start in Eisenach to Halle via Erfurt, to Sonneberg via Meiningen and Eisfeld and to Bebra via Gerstungen. Freight transport is important at Eisenach's Opel factory which has its own terminal. Further local passenger stations are Eisenach West, Eisenach Opelwerk and Hörschel. Eisenach is located on the Bundesautobahn 4 from Frankfurt in the west to Erfurt and Dresden in the east. Since 2010, the Autobahn has been moved to a new route farther away from the town to protect the residents from noise and air pollution. Moreover, it was not possible to expand the old route because of the mountainous topography. After 2010, parts of the old route became a town highway, whereas other parts were renaturalized. A second Autobahn between Eisenach and Kassel is in construction (Bundesautobahn 44). There are four Bundesstraßen connecting Eisenach: The Bundesstraße 7 runs to Kassel in the north west, whereas its eastern branch to Gotha was annulled in 2010. The Bundesstraße 19 leads to Meiningen in the south, the Bundesstraße 84 to Bad Langensalza in the north east and to Fulda via Vacha in the south west and the Bundesstraße 88 is a connection to Ilmenau in the south east. Furthermore, there are two important secondary roads to Mühlhausen via Mihla in the north and to Herleshausen in the west through the Hörsel valley. Downtown traffic is concentrated on Rennbahn street, which often leads to congestion due to a large number of commuters and the town's narrow topography. The next local airports are the Erfurt Weimar Airport, about to the east and the Kassel Calden Airport, roughly to the north west. Both offer service to tourist destinations. The next major international airport is Frankfurt Airport, circa to the south west. Kindel Airfield, east of Eisenach, is a former Soviet military base, today used for private aviation. Biking is getting more and more popular since the construction of quality cycle tracks began in the 1990s. Long distance trails include the Werra trail, the Rennsteig trail and the Radweg Thüringer Städtekette ("Thuringian town string trail"). These all connect points of touristic interest, the first along the Werra valley from the Thuringian Forest to the Weser river in Hann. Münden, the second through the Thuringian Forest along its crest to the Saale river near Hof and the third follows near the medieval Via Regia from the Werra valley/Eisenach via Gotha, Erfurt and Weimar to Altenburg. Public transport in Eisenach is by a bus network servicing the downtown areas as well as the neighbouring towns and villages. The three line tramway system of Eisenach was in operation between 1897 and 1975.

Білім

Біріктіруден кейін білім беру жүйесі реформаланды. Айзенах қаласында қазіргі уақытта алты мемлекеттік және бір протестанттық бастауыш мектеп бар. Германияда орта білім берудің екі түрі бар. Гимназия студенттерді университетте оқуға дайындап, 12 немесе 13 жылдық білімнен кейін «Абитур» дипломмен бітіреді. Айзенахта екі мемлекеттік және бір евангелистік гимназия бар, олар қала тарихының тұлғаларының есімдерімен аталады: Елизавета гимназиясы (қасиетті Елизаветаның есімімен аталған). Бұл мемлекеттік гимназия Германияның бірінші лигасы (Handball Bundesliga) құрамындағы жергілікті ThSV Eisenach гандбол клубының гандбол жобасының серіктес мектебі болып табылады. Оқушылар ғылым, тілдер немесе музыка мен өнер салаларында мамандана алады, сондай-ақ 11- және 12-сыныптарда экономика және құқық бойынша тереңдетілген курстар оқытылады. Эрнст Аббе гимназиясы (Эрнст Аббе атындағы). Бұл мемлекеттік гимназия ғылым және тілдерге мамандануды ұсынады және студенттеріне STEM салаларындағы дипломға ұқсас MINT (математика, ақпараттық технологиялар, ғылым, технология) сертификатын ұсынады. Лютер гимназиясы (Мартин Лютер атындағы). Діни бағытынан өзге, бұл протестанттық гимназия ғылым және тілдер бойынша мамандықтарды ұсынады. 11- және 12-сыныптарда мансапты бағдарлау және диакониялық тәжірибеден өту қарастырылған. Орта білім берудің тағы бір түрі – Realschule, онда оқушылар 10 жылдық білімнен кейін бітіреді. Айзенахта төрт мемлекеттік және бір жеке демеушілікпен қаржыланатын Realschule бар. Сонымен қатар, бастауыш мектептен гимназияға дейін білім беретін бір Вальдорф мектебі де бар. 1998 жылы Айзенахтағы Berufsakademie (кәсіби академия) құрылды. Шамамен 600 студент экономика немесе техника салаларында бакалавр дәрежесін ала алады.

Спорт

ThSV Eisenach – екінші лигада ойнайтын кәсіби гандбол клубы.