Кіріспе

Германиядағы штат Тюрингия, ресми түрде Тюрингия еркін штаты – Германияның орталық бөлігінде орналасқан штат. Оның ауданы 16 неміс штатының ең кішісі болып табылады. Халқының саны шамамен 2,1 миллион адамды құрайды. Эрфурт – астанасы және ең ірі қаласы. Басқа қалалар – Йена, Гера және Веймар. Тюрингия Бавария, Гессен, Төменгі Саксония, Саксония-Анхальт және Саксониямен шектеседі. 19-шы ғасырдың соңынан бері тығыз, кең орманды аймақтары үшін «Германияның жасыл жүрегі» (das grüne Herz Deutschlands) деп аталады. Тюрингияның көп бөлігі Эльбаның сол жақ жағалауындағы Саале су алабында орналасқан. Тюрингияда Германияның ең танымал жаяу серуендеу жолы – Рейнстейг орналасқан. Оның қысқы курорты Оберхоф жақсы жабдықталған қысқы спорт орталығы болып табылады – 2014 жылға дейін Германияның 136 қысқы Олимпиада алтын медалінің жартысын Тюрингия спортшылары жеңіп алған. Тюрингия үш маңызды зиялы және өнер саласының көшбасшыларының туған жері болды: Иоганн Себастьян Бах, Иоганн Вольфганг фон Гёте және Фридрих Шиллер. Штатта Йена университеті, Ильменау технологиялық университеті, Эрфурт университеті және Веймар Баухаус университеті бар. Тюрингияның алғашқы тарихы 631 жылы Дагоберт I патша құрған Франк Тюрингия Герцогтығы ретінде белгілі. Штат 1920 жылы Веймар Республикасының штаты ретінде, Сакс-Кобургтан басқа Эрнестин герцогтықтарының бірігуінен құрылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Тюрингия одақтас елдер басып алған Германиядағы Кеңес оккупациялық аймағына кірді, және оның шекаралары қайта құрылды, соның нәтижесінде шекаралар бірікті. 1949 жылы Тюрингия Германия Демократиялық Республикасының құрамына кірді, бірақ 1952 жылы әкімшілік реформалар кезінде таратылды, Эрфурт, Суль және Гера округтеріне бөлінді. Тюрингия 1990 жылы Германияның қайта бірігуінен кейін қайта құрылды, сәл өзгертілді және Германия Федеративтік Республикасының жаңа штаттарының біріне айналды.

Этимологиясы мен символдары

Тюрингия немесе Тюринген атауы көші-қон дәуірінде пайда болған герман тайпасы – тюрингтерден шыққан. Олардың тегінің қандай екені көбінесе белгісіз. Ескі теория бойынша, олар гермундурлардың мұрагерлері болған, бірақ кейінгі зерттеулер бұл ойды жоққа шығарды. Басқа тарихшылар тюрингтердің ғұндармен одақтас болғанын, олармен бірге Орталық Еуропаға келгенін және бұрын қазіргі Галисияда тұрғанын айтады. Публий Флавий Вегеций Ренат тюрингтерді алғаш рет шамамен 400 жылы атады; сол кезде тюрингтер өте жақсы жылқыларымен танымал болған. Тюрингия мемлекеті 531 жылдан кейін жойылды, ал Тюрингияның ландграфтығы 1131 және 1247 жылдар аралығында аймақтағы ең ірі мемлекет болып сақталды. Соңынан Тюрингия деген мемлекет болмады, алайда бұл атау солтүстіктегі Харц таулары, шығыстағы Ақ Элстер өзені, оңтүстіктегі Франкон орманы және батыстағы Верра өзені арасындағы аймақты білдіретін. Лейпциг шартынан кейін Тюрингияда Эрнестин Веттиндер әулеті қайтадан билік құрды. Олардың иелігіндегі жерлер 1920 жылы құрылған Тюрингия еркін мемлекетіне, сондай-ақ басқа да шағын княздықтарға бірікті. 1945 жылы Эрфурт, Мюльхаузен және Нордхаузен маңындағы прус территориялары Тюрингияға қосылды. Тюрингияның гербінде 12 ғасырдан бастау алатын Людовингиялық ландграфтардың арыстаны бейнеленген. Оның айналасындағы сегіз жұлдыз – Тюрингияны құраған сегіз бұрынғы мемлекетті көрсетеді. Тюрингияның туы – ақ және қызыл екі түсті, ол Людовингиялық арыстанның ақ және қызыл жолақтарынан алынған. Гессеннің гербі мен туы Тюрингияныкіне өте ұқсас, себебі олар да Людовингиялық символдардан шыққан. Тюрингияның мәдениеттегі белгілі символдары – братвурст және орман, өйткені аумақтың көп бөлігі орманмен жабылған.

Ерте заманауи кезең

Қазіргі заманғы неміс қара, қызыл, алтын түстерінен тұратын үш түсті ту алғаш рет неміс этносының тәуелсіз мемлекетінде, қазіргі Германияның аумағында 1778 жылы қазіргі мемлекеттің шекарасында таратылған Реусс-Грейц княздығының мемлекеттік туы ретінде пайда болды. 1795 жылдан 1814 жылға дейінгі неміс медиатизациясы кезеңінде Тюрингия мемлекеттерінің құрамы өзгерді, ал аталған аумақ 1806 жылы құрылған Рейн конфедерациясына қосылды. 1815 жылғы Вена конгресі осы өзгерістерді бекітіп, Тюрингия мемлекеттерінің Германия конфедерациясына енгенін растады; Пруссия Корольдігі де Тюрингия аумағының бір бөлігін иеленіп, оны Саксония провинциясы құрамында басқарды. 1871 жылы Пруссия жетекшілігімен Германияның бірігуі кезінде Германия империясының құрамына Тюрингия герцогтықтары кірді: Саксония-Веймар-Эйзенах, Саксония-Майнинген, Саксония-Альтенбург, Саксония-Кобург-Гота, Шварцбург-Сондерсхаузен, Шварцбург-Рудольштадт, сондай-ақ Реусс Ескі тармағы және Реусс Жаңа тармағының екі княздығы.

Тюрингияның еркін мемлекеті

1920 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл кіші мемлекеттер Тюрингияның еркін мемлекеті (Freistaat Thüringen) деп аталатын бір мемлекетке бірікті; тек Саксен-Кобург Баварияға қосылуға дауыс берді. Веймар жаңа астана болды. Бұл жаңа мемлекеттің елтаңбасы бұрынғыларына қарағанда қарапайым болды. Жаңа құрылған мемлекеттің Ландтагы алғаш рет 1920 жылы Веймарда шақырылды. Оның депутаттары пропорционалдық өкілдік бойынша үш жылға сайланды, дауыс беруге ең төменгі жас шегі 21 жас болды. 1920 және 1932 жылдар аралығында Веймар республикасы тұсында алты рет Ландтаг сайлауы өтті. Тюрингия – нацистік партияның алғашқы саяси билікке ие болған штаттарының бірі болды. 1929 жылғы желтоқсан айындағы сайлауда нацистік партия Тюрингия Ландтагына алты депутатты сайлағаннан кейін Вильгельм Фрик штаттық коалициялық үкіметте Ішкі істер министрі болып тағайындалды. Ол осы лауазымда Тюрингия полициясынан республикашыл деп күдіктенгендерді қызметтен алып тастап, олардың орнына нацистерге жақын адамдарды қойды. Сондай-ақ Тюрингияда маңызды лауазым бос орынға шыққанда, оны нацистке беруді қамтамасыз етті. Нацистердің Берлинде билікті басып алуынан кейін, 1934 жылғы 30 қаңтардағы «Рейхті қайта құру туралы заң» нәтижесінде Ландтаг ресми түрде таратылды. Бұл заң Германияның федеративтік жүйесін унитарлық мемлекетке алмастырды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін АҚШ-тың қысқа мерзімді бақылауында болғаннан кейін, 1945 жылғы шілдеден бастап Тюрингия штаты Кеңес оккупациялық аймағына қарады және Пруссиялық Саксонияның бір бөлігін, мысалы Эрфурт, Мюльхаузен және Нордхаузен аудандарын қамтыды. Эрфурт Тюрингияның жаңа астанасы болды. Ландкрайс Эйзенахтың анклавы болған Остхайм Баварияға берілді. 1952 жылы Германия Демократиялық Республикасы штаттарын таратып, олардың орнына округтер ([[Германия Демократиялық Республикасының әкімшілік бөлінісі]]) құрды. Тюрингияның бұрынғы аумағын бөліскен үш округ – Эрфурт, Гера және Суль. Алтенбург округі Лейпциг округінің құрамына кірді. Қазіргі Тюрингия штаты 1990 жылы Германияның қайта бірігуі кезінде шекаралары сәл өзгертіліп қайта құрылды.

Топография

Солтүстік-батыстан сағат тілімен қарай; Тюрингия Германияның Төменгі Саксония, Саксония-Анхальт, Саксония, Бавария және Гессен штаттарымен шектеседі. Тюрингияның ландшафты өте алуан түрлі. Алыс солтүстікте Харц таулары орналасқан, одан кейін Нордхаузен маңындағы құнарлы су тасқыны – Голден Ау, ең маңызды өзені – Хелме. Солтүстік-батысында Лейне өзенінің бастауы бар, төбелі, кейде орманды аймақ – Эйхсфельд. Тюрингияның орталық және солтүстік бөлігі кең Тюрингия алабымен сипатталады, бұл Унструт өзенінің маңындағы өте құнарлы және тегіс аймақ, және солтүстік-батыстан сағат тілі бойынша келесі тау тізбектерімен қоршалған: Dün, Hainleite, Windleite, Kyffhäuser, Hohe Schrecke, Schmücke, Finne, Ettersberg, Steigerwald, Тюрингия орманы, Hörselberge және Hainich. Алаптың ішінде кішігірім тау тізбектері – Fahner Höhe және Heilinger Höhen орналасқан. Тюрингияның оңтүстігінде штаттың ең үлкен тау тізбегі жатыр, солтүстік-батысында Тюрингия орманы, ортасында Тюрингия таулы аймағы және оңтүстік-шығысында Франкон таулары орналасқан. Бұл жотаның көп бөлігі орманды, ал Großer Beerberg (983 м) – Тюрингияның ең биік тауы. Оңтүстік-батысында Орманды батыстағы Рён тауларынан және оңтүстіктегі Грапфельд жазығынан бөліп тұратын Верра өзенінің аңғары жалғасады. Шығыс Тюрингия, көбінесе Саале және Локвиц аңғарларының шығысындағы аймақ ретінде сипатталады, төбелі ландшафтпен ерекшеленеді, солтүстіктегі жазықтықтан оңтүстікке қарай таулы жерге қарай баяу көтеріледі. Батыстан Саале, шығыстан Ақ Эльстер – оңтүстіктен солтүстікке қарай ағатын екі ірі өзен, олар осы аймақта тығыз қоныстанған аңғарларды құрайды. Олардың арасында солтүстіктегі жазық және орманды Хольцланд, ортадағы жазық және құнарлы Орласенке және оңтүстіктегі Вогтланд, төбелі, бірақ көбінесе орманды емес аймақ жатыр. Шығыс аймақ (Ақ Эльстердің шығысында) – Плейс өзені бойындағы Остерланд немесе Альтенбург жері, жазық, құнарлы және тығыз қоныстанған ауыл шаруашылығы аймағы. Тюрингияда екі ірі өзен бар. Саале, Эльбаның саласы, оның салалары Унструт, Илм және Ақ Эльстер, Тюрингияның көп бөлігін кесіп өтеді. Верра – Везердің бастауы – штаттың оңтүстік-батысын және батысын кесіп өтеді. Сонымен қатар, оңтүстік шекарадағы кейбір шағын аймақтар Рейннің саласы – Майнның салаларымен суға толы. Тюрингияда ірі табиғи көлдер жоқ, бірақ онда Германияның ең үлкен бөгеттері бар, соның ішінде Саале өзеніндегі Блейлох бөгеті мен Хоэнварте бөгеті, сондай-ақ Тюрингия таулы аймағындағы Лейбис Лихте бөгеті мен Голдисталь сорғы станциясы бар. Тюрингия – Германияның кеме қатынасы жоқ жалғыз штаты. Федеративтік Республиканың географиялық орталығы Тюрингияда, Мюльхаузен қаласының жанындағы Вогтей муниципалитетінде орналасқан. Тюрингияның орталығы Рокхаузен муниципалитетіндегі собордан оңтүстікке қарай сегіз шақырым жерде орналасқан.

Климат

Тюрингияның климаты қоңыржай, батыстан соққан ылғалды желдер басым. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай жылған сайын климаттың континенттік белгілері күшейе түседі: қыстары ұзаққа созылып, суық бола алады, ал жаздары жылы болады. Құрғақшылық жиі тіркеледі, әсіресе Тюрингия алабында, барлық жақтан таулардан қорғалғандықтан. Бұл Германияның ең құрғақ аймағы, жылдық жауын-шашын мөлшері 400-500 мм ғана. Солтүстік-шығыстағы Артерн жылы және құрғақ, орташа жылдық температурасы 8,5 °C, ал орташа жауын-шашын мөлшері 450 мм. Ал Тюрингия орманындағы ылғалды, салқын Оберхофпен салыстырғанда, орташа температурасы 4,4 °C және орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 1300 мм-ге жетеді.

Табиғат және қоршаған орта

Көптеген ғасырлар бойы қарқынды қоныстанудың нәтижесінде, аймақтың көп бөлігі адамның ықпалымен қалыптасқан. Тюрингияның бастапқы табиғи өсімдіктері – бук ағашы басым түрде кездесетін орман, оның қалдықтары бүгінде Хайних тауларында сақталған. Жоталарда бук және шыршаның араласуы табиғи жағдай. Дегенмен, жазықтардың көп бөлігі тазартылып, қарқынды ауыл шаруашылығына пайдаланылып жатыр, ал орманның көп бөлігі шырша мен қарағаймен отырғызылған. 1990 жылдан бері Тюрингия ормандары климаттық өзгерістерге, аурулар мен зиянкестерге төзімді, табиғи және берік өсімдіктерді қалыптастыру мақсатында басқарылуда. Орманмен салыстырғанда, ауыл шаруашылығы әлі де дәстүрлі болып қала береді және ірі құрылымдар мен монокультуралар басым. Мұндағы мәселелер, әсіресе, жаз айларындағы ұзаққа созылған құрғақшылықтармен байланысты. 1990 жылдан кейін Тюрингиядағы қоршаған ортаға келтірілген зиян едәуір азайды. Зауыттарды, үйлерді (көмірмен жылытудың азаюы) және көлік құралдарын жаңғырту арқасында орман, өзендер мен ауаның жағдайы жақсарды, ал Роннебург маңындағы бұрынғы уран кендері сияқты ластанған аумақтар қалпына келтірілді. Бүгінгі күнгі экологиялық проблемалар – Унтербрейцбах маңындағы K+S тұз кендерінен болатын Вера өзенінің тұздануы және ауыл шаруашылығындағы тыңайтқыштардың артық қолданылуы, бұл топырақ пен кіші өзендерге зиян келтіреді. 1990 жылдан бері қоршаған ортаны және табиғатты қорғау маңыздылығы мен назар аудару деңгейі артып келеді. Орманды таулардағы кең аумақтар, әсіресе, табиғи қорықтар ретінде қорғалады, оның ішінде 1997 жылы құрылған Хайних тауларындағы Тюрингияның алғашқы ұлттық паркі, Рён биосфералық қорығы, Тюрингия орман табиғи паркі және Оңтүстік Харц табиғи паркі кіреді.

Қазіргі халық саны

Қазіргі халық саны 2,120,237 (31 желтоқсан 2020), жылдық азаю деңгейі шамамен 0,5% құрайды, бұл көрсеткіш жергілікті аймақтар арасында кең ауқымда өзгереді. 2012 жылы 905 000 тюрингілік 20 000-нан астам тұрғыны бар муниципалитеттерде тұрды, бұл 42% урбанизация деңгейін көрсетеді және бұл көрсеткіш өсуде. 2013 жылдың шілдесінде Тюрингияда 41 000 неміс емес азамат тұрды (халықтың 1,9% - Германиядағы кез келген штаттың ең төмен үлесі). Дегенмен, 2011 жылдың шілдесінде бұл көрсеткіш 33 000 болған еді, яғни екі жылдың ішінде 24% өсім тіркелді. Халықтың шамамен 4% көшіп келгендер (немесе қазірдің өзінде Германия азаматтығын алған адамдар). 2012 жылғы мәліметтер бойынша, азаматтығы бойынша ең көп кездесетін шетелдіктер: ресейліктер (3100), поляктар (3000), түріктер (2100) және украиндықтар (2000). Шетелдіктердің саны аймақтар бойынша әртүрлі: Эрфурт, Йена, Веймар және Ильменау сияқты университет қалаларында бұл көрсеткіш ең жоғары, ал ең шалғайдағы кішкентай муниципалитеттерде мигранттардың саны өте аз. Тюрингілік халық арасында, әсіресе ауылдық жерлерде жас әйелдердің көшіп кетуіне байланысты жыныс аралық теңсіздік байқалады. Жалпы алғанда, 25-40 жас аралығындағы 100 әйелге 115-120 ер адам (отбасы құруға жарамды жастағылар) шақтандырылады, бұл туу көрсеткішіне кері әсер етеді. Сонымен қатар, халық қартайып барады, кейбір ауылдық муниципалитеттерде 65 жастан асқандардың (зейнеткерлердің) үлесі 30%-дан асып түседі. Бұл аймақтық еңбек нарығы үшін мәселе тудырады, себебі жыл сайын жұмысқа орналасатын адамдар санынан екі есе көп адам жұмыстан кетеді.

Табиғи және кеңістіктік тенденциялар

Туу деңгейі 1970-1980 жылдары бір әйелге шаққанда 1,8 балаға жуық болды, 1994 жылы қайта бірігуден кейінгі экономикалық дағдарыс кезінде 0,8 балаға дейін төмендеді, ал 2010 жылы 1,4 баладан асып, Батыс Германиядағы көрсеткіштен жоғары болды. Дегенмен, жылына 27 000 өлімге қарсы 17 000 шамасында туылған бала тіркелді, сондықтан Тюрингия халқының жылдық табиғи өсім көрсеткіші шамамен -0,45% құрайды. 2015 жылы 17 934 бала дүниеге келді, бұл 1990 жылдан бергі ең жоғары көрсеткіш. Тюрингияда көші-қон маңызды рөл атқарады. Ішкі көші-қон ауылдық жерлерден ірі қалаларға қарай күшті бейімділікті көрсетеді. 2008-2012 жылдар аралығында Тюрингиядан Эрфуртқа +6 700 адам (1000 тұрғынға 33 адам), Гераға +1 800 адам (1000 тұрғынға 19 адам), Йенаға +1 400 адам (1000 тұрғынға 14 адам), Эйзенахқа +1 400 адам (1000 тұрғынға 33 адам) және Веймарға +1 300 адам (1000 тұрғынға 21 адам) көшіп келді. Тюрингия мен Германияның басқа штаттары арасындағы баланс теріс: 2012 жылы Тюрингия 6 500 адамды басқа штаттарға, ең көп – Бавария, Саксония, Гессен және Берлинге жоғалтты. Тек Саксония-Анхальт және Бранденбургпен ғана оң баланс сақталады. Халықаралық көші-қонның көрсеткіштері айтарлықтай өзгереді. 2009 жылы +700, 2010 жылы +1 800, 2011 жылы +2 700 және 2012 жылы +4 800 адаммен баланс оң болды. 2008-2012 жылдар аралығында Тюрингияға көшіп келгендердің ең көп саны Польшадан (+1 700), Румыниядан (+1 200), Ауғанстаннан (+1 100) және Сербия/Черногория/Косоводан (+1 000) болды, ал Швейцариядан (-2 800) және Австриядан (-900) көші-қон теріс көрсеткішті көрсетті.

Экономика

Германияның қайта бірігуінен кейін болған экономикалық өзгерулер Тюрингия экономикасына елеулі әсер етті, нәтижесінде аймақтың көптеген зауыттары жабылды. Жұмыссыздық деңгейі 2005 жылы шарына жетті. Сол жылдан бері экономика жақсарып, жалпы экономикалық жағдай үлғайды.

Ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы

Ауыл шаруашылығы мен орман шаруашылығының маңызы ондаған жылдар бойы төмендеп келеді. Дегенмен, Германияның көптеген аймақтарына қарағанда, әсіресе ауылдық жерлерде олардың маңызы зор. Тюрингияның жерінің 54% ауыл шаруашылығына арналған. Үлкен Тюрингиялық алқап, сондай-ақ Goldene Aue, Orlasenke және Osterland сияқты құнарлы алқаптар дәнді дақылдар, көкөністер, жемістер және энергиялық дақылдарды өсіру үшін қарқынды пайдаланылады. Маңызды өнімдері: жеміс-жидектерден – алма, шілте, вишня және слива, көкөністерден – капуста, картоп, гүлді капуста, томат (жылыжайларда өсіріледі), пияз, қияр және құлпынай, ал дақылдардан – жүгері, рапс, бидай, арпа және қант қызылшасы. Ет өндірісі мен өңдеу де маңызды сала, оның ішінде шошқа, ірі қара мал, тауық және түйеқұс өндіріледі. Сонымен қатар, көптеген сүт және ірімшік өндірушілер, сондай-ақ жұмыртқа салатын тауықтар бар. Көптеген ауылдарда дәстүрлі түрде алабұға мен сазан өсіріледі. Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының көпшілігі – ГДР кезінде Landwirtschaftliche Produktionsgenossenschaft ретінде құрылған ірі кооперативтер, ал ет өндірушілер көпұлтты компаниялардың құрамында. Традициялық жеке шаруалар, сондай-ақ органикалық шаруашылықтар сирек кездеседі. Тюрингиядағы шарап өсіруге арналған жалғыз аймақ – Веймар мен Йена қалаларының арасындағы Ильм және Саале өзендерінің бойында орналасқан Бад-Зульца аймағы. Оның өнімдері Saale Unstrut шараптары деп сатылады. Орман шаруашылығы Тюрингия үшін маңызды, өйткені аймақтың 32% орманмен жабылған. Ең көп таралған ағаштар – шырша, қарағай және емен. Орманды аймақтардың жанында ағаш және қағаз фабрикалары көптеп орналасқан.

Өнеркәсіп және тау-кен өндірісі

Германияның орталық және оңтүстік аймақтарындағы көптеген басқа өңірлер сияқты, Тюрингия да 19 ғасырдың ортасына дейінгі өнеркәсіптік дамумен ерекшеленеді. 1990 жылы Германияның қайта бірігуінен кейінгі экономикалық өзгерістер нәтижесінде көптеген ірі заводтар мен компаниялар жабылып, өндіріс секторында шағын және орта кәсіпорындар басымдыққа ие болды. Белгілі өнеркәсіптік орталықтар – Йена (Карл Цайсс, Шотт және Йеноптик сияқты компаниялары бар оптикалық құралдардың әлемдік орталығы) және Эйзенах қалалары, онда BMW 1920 жылдары автомобиль өндірісін бастады, ал бүгінде Opel зауыты орналасқан. Қазіргі таңдағы ең маңызды өнеркәсіп салалары – машина жасау және металл өңдеу, көлік құралы өндірісі және тамақ өнеркәсібі. Тюрингияның орталық және оңтүстік-батыс бөлігіндегі шағын және орта қалалар (мысалы, Арнштадт, Шмалкалден және Ордруф) жоғары деңгейде өнеркәсіптенген, ал аймақтың солтүстік және шығыс бөліктерінде өнеркәсіптік кәсіпорындар аз. 1930-1990 жылдар аралығындағы экономикалық дағдарыс кезінде шыны, фарфор және ойыншықтар сияқты дәстүрлі салалар құлдырады. Кен өндіру Тюрингияда орта ғасырдан бері маңызды рөл атқарып келді, әсіресе Тюрингия орманындағы Шмалкалден, Зуль және Ильменау сияқты кеншілер қалаларында. Өнеркәсіптік революциядан кейін темір, мыс және күміс кен орындарының өндірісі төмендеді, себебі импортталған металлдардың бәсекесі күшті болды. Алайда, 19 ғасырдың соңында Тюрингияға жаңа кен өндіру түрлері келді: 1870 жылдары аймақтың шығысындағы Альтенбургқа жақын Мюзельвиц маңында тас көмір өндірісі басталды, ал 1900 жыл шамасында екі калий кенді аудан құрылды. Олар – штаттың солтүстігіндегі Зюдгарц аймағы (батыстағы Бишоффероде мен шығыстағы Росслебен арасында, орталығы Сондерсхаузен қаласы) және Гессен шекарасындағы Верра аймағы (батыстағы Ваха және Бад-Зальзунген маңында). Олар 20 ғасырдың ортасында әлемдік калий өндірісінің маңызды бөлігін құрады. Қайта бірігуден кейін Зюдгарц аймағы тоқтатылды, ал K+S Верра аймағындағы кен орындарын өз иелігіне алды. 1950-1990 жылдар аралығында уран өндіру де КСРО-ның осы металға деген қажеттілігін қанағаттандыру үшін маңызды болды. Орталық – шығыс Тюрингиядағы Гера қаласының жанындағы Роннебург, ал Wismut компаниясы тікелей кеңестік бақылауда болды.

Көлік

Германияның ең орталық штаты ретінде Тюрингия транзиттік көліктердің маңызды торабы болып табылады. ГДР кезеңінен кейін көлік инфрақұрылымының жағдайы өте нашар болды. 1990 жылдан бері Тюрингиядағы жолдар мен теміржолдардың жағдайын жақсартуға миллиардтаған евро инвестицияланды. 1930 жылдары елдегі алғашқы екі автожол салынды: A4 автожолы – Германияның орталық бөлігіндегі маңызды шығыс-батыс бағыты және Берлин мен оңтүстік-батыс Германия арасындағы негізгі байланыс, ал A9 автожолы – Германияның шығысындағы негізгі солтүстік-оңтүстік бағыты, Берлин мен Мюнхенді байланыстырады. A4 Гессендегі Франкфурттан Эйзенах, Гота, Эрфурт, Веймар, Йена және Гера арқылы Саксониядағы Дрезденге дейін созылады, Тюрингияның ең маңызды қалаларын байланыстырады. Гермсдорф түйісінде ол A9 автожолымен қосылады. 1990 жылдан кейін екі автожол да төрттен алты жолаққа (әрқайсысы үштен) дейін кеңейтілді, соның ішінде Эйзенах және Йена аймақтарында кең ауқымды қайта жоспарлау жүргізілді. Сонымен қатар, 1990-2000 жылдары үш жаңа автожол салынды. A71 автожолы өлкені оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай кесіп өтеді, Бавариядағы Вюрцбургті Майнинген, Суль, Ильменау, Арнштадт, Эрфурт және Зөммерда арқылы Саксония-Анхальттағы Зангерхаузен және Галлемен байланыстырады. A71 автожолымен Тюрингия орманын кесіп өту Германиядағы ең қымбат автожол сегменттерінің бірі болды, оған түрлі туннельдер (соның ішінде Германиядағы ең ұзын жол туннелі – Реннстейг туннелі) және үлкен көпірлер кірді. A73 автожолы Эрфурттың оңтүстігіндегі A71 автожолынан басталып, Суль арқылы оңтүстікке қарай Бавариядағы Нюрнбергке қарай жүреді. A38 – Тюрингияның солтүстігіндегі батыстан шығысқа қарайғы тағы бір байланыс, Төменгі Саксониядағы Геттингеннен Хейлигенштадт және Нордхаузен арқылы Саксониядағы Лейпцигке дейін созылады. Бұдан өзге, автожол желісін толықтыратын федералдық автомобиль жолдарының тығыз желісі бар. 2015 жылғы федералдық көлік жоспарында (Bundesverkehrswegeplan 2015) федералдық автомобиль жолдарының жаңартылуына басымдық берілген. Жобаларға Мюльхаузеннің ұлттық жол желісіне қосылуын жақсарту үшін Готадан Лайнефельдеге дейінгі B247 жолын, Бад-Сальзунген мен Шмалкальденге қолжетімділікті жақсарту үшін Эйзенахтан Майнингенге дейінгі B19 жолын, Саальфельд/Рудольштадт аймағын нығайту үшін B88 және B281 жолдарын жаңарту кіреді. Тюрингиядағы алғашқы теміржолдар 1840 жылдары салынды және негізгі желілер желісі 1880 жылға қарай аяқталды. 1920 жылға қарай көптеген салалық желілер салынды, бұл Тюрингияны екінші дүниежүзілік соғысқа дейін әлемдегі ең тығыз теміржол желілерінің біріне айналдырды, оның ұзындығы шамамен 2500 км болды. 1950-2000 жылдар аралығында көптеген салалық желілер тоқтатылды, бұл 1940 жылмен салыстырғанда Тюрингия желісін жартысына дейін қысқартты. Екінші жағынан, 1990 жылдан кейін негізгі желілердің көпшілігі жаңартылды, нәтижесінде жол жүру жылдамдығы жақсарды. Қазіргі уақытта ең маңызды теміржол желілері – Галле мен Лейпцигті Веймар, Эрфурт, Гота және Эйзенах арқылы Франкфурт пен Кассельмен байланыстыратын Тюрингия теміржолы және Галле/Лейпцигтен Йена мен Саальфельд арқылы Нюрнбергке дейінгі Саал теміржолы. Біріншісі Дрезденнен Франкфуртқа дейін сағат сайын ICE/IC қызметін ұсынады, ал екіншісі Берлиннен Мюнхенге дейін сағат сайын ICE пойыздарымен қызмет көрсетеді. 2017 жылы жаңа жоғары жылдамдықты желі ашылады, ол осы 19-ғасырдың ортасындағы желілерден ұзақ қашықтықты қозғалысты ауыстырады. ICE маршруттарының екеуі де Эрфурт-Лейпциг/Галле жоғары жылдамдықты теміржолын пайдаланады, ал Берлин-Мюнхен маршруты Нюрнберг-Эрфурт жоғары жылдамдықты теміржолы арқылы жалғасады. 2017 жылдан кейін ICE пойыздары Франкфурт-Дрезден желісінің Эрфурттан батысқа қарайтын бөлігін ғана пайдаланады, желі жылдамдығы 200 км/сағ (қазіргі 160 км/сағ) дейін артады. Осы мақсатта 2000-шы жылдары толыққанды қайта жаңартылған Эрфурттың орталық вокзалы екі ICE желісінің жаңа торабы болады. Тюрингиядағы ең маңызды аймақтық теміржол желілері – Эрфурттан Вюрцбургке және Майнингенге дейінгі Неудитендорф-Риченхаузен теміржолы, Эрфурттан Кемницке дейінгі Веймар-Гера теміржолы, Эрфурттан Магдебургке дейінгі Зангерхаузен-Эрфурт теміржолы, Эрфурттан Геттингенге дейінгі Готта-Лайнефельде теміржолы, Галле-Кассель теміржолы Галледен Нордхаузен арқылы Кассельге дейін және Лейпциг-Хоф теміржолы Лейпцигтен Альтенбург арқылы Цвиккау мен Хофқа дейін. Көптеген аймақтық және жергілікті желілерде сағат сайын қызмет көрсетіледі, бірақ кейбіреулері екі сағат сайын ғана жүреді. Тюрингияда бірнеше шағын әуежайлар бар. Қоғамдық көлікте Эрфурт-Веймар әуежайы, Жерорта теңізі және басқа демалыс орындарына чартерлік рейстерге қолданылады. Жеке рейстерде Лейпциг-Альтенбург әуежайы да маңызды әуежай болып табылады. Халықаралық хаб әуежайлары – Франкфурт әуежайы, Берлин Бранденбург әуежайы және Мюнхен әуежайы жақын штаттарда орналасқан. Тюрингия баржалар мен кемелерге арналған су жолдары жоқ жалғыз штат, өзендері олар үшін жүзуге қолайлы емес.

Энергия және сумен жабдықтау

Тюрингияның дәстүрлі энергия көзі – Лейпциг аймағының шекарасында өндірілетін тас көмір. 2000 жылдан бері, қоршаған ортаға зиянды тас көмірді жағудың маңызы азайды, жаңартылатын энергия көздерінің пайдасына, олар 2013 жылы 40%-ға жетті, сондай-ақ таза газды жағу, көбінесе қалалық электр станцияларында когенерация түрінде жүзеге асырылады. Жаңартылатын энергияның ең маңызды түрлері – жел энергиясы және биомасса, одан кейін күн энергиясы және су электр энергиясы. Бұдан өзге, Тюрингияда екі ірі аккумуляторлық электр станциясы бар: Голдисталь аккумуляторлық электр станциясы және Хоэнварте тоғаны. Сумен жабдықталуды Тюрингия орманы мен Тюрингия жотасындағы Лейбис-Лихте тоғаны сияқты ірі тоғандар қамтамасыз етеді, бұл Тюрингияны ауыз су экспортеріне айналдырады.

Денсаулық

1990 жылдан кейін Тюрингияда денсаулық сақтау деңгейі жақсарды, сондай-ақ жалпы денсаулық жағдайы да жақсарды. Өмір сүру ұзақтығы артты, бірақ ол әлі де Германияның орташа көрсеткіштерінен сәл төмен. Бұл Тюрингия тұрғындарының дені сау емес өмір салтынан, әсіресе астық, өнеркәсіптік тұқым майлары, тазартылған көмірсулар мен алкогольді көп мөлшерде тұтынуынан туындайды, бұл Германиямен салыстырғанда семіздік деңгейінің айтарлықтай жоғарылауына әкеп соқты. Қазіргі уақытта Тюрингиядағы денсаулық сақтау жүйесі шоғырлану процесін басынан өткізіп жатыр. Ауылдық жерлердегі көптеген шағын ауруханалар жабылуда, ал Йена және Эрфурт сияқты ірі орталықтардағы ауруханалар кеңейтілуде. Жалпы алғанда, Германияның денсаулық сақтау жүйесіндегі рационализация процестеріне байланысты аурухана төсектерінің артық қорлары бар, сондықтан көптеген шағын ауруханалар зиян көріп отыр. Екінші жағынан, әсіресе қарт адамдар саны көп ауылдық аймақтарда денсаулық сақтауға қажеттілік артып келе жатқандықтан, отбасылық дәрігерлердің жетіспеушілігі байқалады.

Білім

Германияда білім беру жүйесі жерлердің (Ландер) құзыретіне жатады, сондықтан әрбір жердің өз мектеп және колледж жүйесі бар.

Мектеп жүйесі

Тюрингияның мектеп жүйесі 1990 жылы қайта бірігуден кейін қалыптасты, бұл жүйе бұрынғы ГДР мектеп жүйесінің кейбір элементтерін Бавария мектеп жүйесімен үйлестірді. Көптеген неміс мектептерінің рейтингілері Тюрингияның Германиядағы ең сәтті білім беру жүйелерінің бірі екенін көрсетеді, нәтижесінде білім сапасы жоғары. Тюрингияда мектепке дейінгі білім беру кең таралған. 1950 жылдан бері дерлік барлық балалар осы қызметтен пайдаланып келеді, ал Батыс Германияда мектепке дейінгі білім беру нашар дамыған. Оның негізін қалаушы Фридрих Фрёбель Тюрингияда тұрып, 19 ғасырда әлемдегі алғашқы балабақшаларды ашқан. Тюрингияның бастауыш мектебі төрт жылдық білім береді, ал көптеген бастауыш мектептер күндізгі білім беретін мектептер болып табылады, олар сабақтан кейін қосымша үйірмелер ұйымдастырады. Оқушылар он жасқа келгенде қабілеттеріне қарай екіге бөлінеді: гимназияға немесе Regelschule-ге барады. Біріншісі оқуды аяқтағаннан кейін сегіз жыл өткен соң Abitur емтиханына дайындап, жоғары білім алуға жол ашады, ал екіншісі кәсіптік білім беруге бағытталған және бес немесе алты жылдық оқудан кейін емтихан тапсырып аяқталады, бұл Германияның басқа аймақтарындағы Hauptschule және Realschule деңгейімен салыстырылады. Тюрингияда Веймар қаласында Тюрингия халықаралық мектебі (ThIS) орналасқан. Мектеп 2000 жылы құрылып, Халықаралық мектептер кеңесінен аккредитация алды және Халықаралық бакалавриат PYP, MYP және DP бағдарламаларын ұсынуға уәкілетті. Осы мектепті бітірген түлектер әлемнің кез келген университетіне оқуға қабылдану мүмкіндігіне ие.

Университеттер

Германияның жоғары білім беру жүйесі екі академиялық мекемеден тұрады: университеттер мен политехникалық институттар (Fachhochschule). Йена университеті Тюрингияның төрт университетінің ішінде ең ірісі болып табылады және дерлік барлық мамандықтарды ұсынады. Ол 1558 жылы құрылған, қазіргі таңда 21 000 студент оқып жатыр. Екінші ірісі – 1894 жылы құрылған, 7 000 студенті бар Ильменау Техникалық университеті, ол инженерлік және математика сияқты көптеген техникалық мамандықтарды ұсынады. 1392 жылы құрылған Эрфурт университетінде бүгінде 5 000 студент білім алып жатыр, гуманитарлық ғылымдар мен педагогтік білім беруге баса назар аударылған. 4 000 студенті бар Веймар Баухаус университеті Тюрингияның ең кіші университеті болып табылады, ол сәулет және өнер сияқты шығармашылық мамандықтарға маманданған. Ол 1860 жылы құрылған және соғыстар аралық кезеңде Германияның жетекші өнер мектебі – Баухаус ретінде танымал болды. Тюрингияның политехникалық институттары Эрфуртта (4 500 студент), Йенада (5 000 студент), Нордхаузенде (2 500 студент) және Шмалкальденде (3 000 студент) орналасқан. Бұдан өзге, Готтада 500 студенті бар мемлекеттік қызмет колледжі, Веймардағы «Франц Лист» атындағы музыка колледжі (800 студент), сондай-ақ екі жеке колледж бар: Эрфурттағы Адам Рис Фаххохсшуле (500 студент) және Гердадағы медбикелік және оған қатысты медициналық пәндер бойынша SRH колледжі (SRH Fachhochschule für Gesundheit Gera) (500 студент). Тюрингиядағы ең жаңа жоғары білім беру мекемесі – 2016 жылы Гера мен Эйзенахтағы колледждердің (Berufsakademie) бірігуі нәтижесінде құрылған, кооперативтік мемлекеттік колледж – Дуаль Хохсхюль Гера Эйзенах (1 400 студент).

Зерттеу

Тюрингияның жетекші ғылыми орталығы Йена, одан кейін Ильменау қалалары. Екеуі де технологияға, әсіресе Йенадағы өмір ғылымдары мен оптикаға, ал Ильменаудағы ақпараттық технологияға бағытталған. Эрфурт Германияның бау-бақша шаруашылығы зерттеулерінің орталығы, ал Веймар мен Гота қалаларындағы түрлі мұрағаттар мен кітапханалар тарихи және мәдени зерттеулердің орталықтары болып табылады. Тюрингиядағы зерттеулердің басым бөлігі ірі компаниялар қолданбалы зерттеулерге маңызды инвестиция жасауға мүмкіндік таппағандықтан мемлекеттік қаржыландырылатын фундаменталды зерттеулер болып табылады, бірақ Йенадағы оптика саласы осыдан ерекшеленеді.