Кіріспе

Құс түрлері

Жапырақ қаз (Mareca falcata) – шығыс Палеарктика (Шығыс Сібір және Моңғолиядан Солтүстік Жапонияға дейін; қыстау үшін Үндістанға дейін) аймағында кездесетін, қазғынға (қаз) ұқсас су құсы.

Таксономия

Бұл түрдің ең жақын туысы – гадвалл, одан кейін вигеондар.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Құсбақалар шығыс Азияда көбейеді. Олар Ресейдің шығысында, Хабаровск, Приморье, Амур, Чита, Бурятия, Иркутск, Тыва, шығыс Красноярск, оңтүстік-орталық Саха, Сахалин, Солтүстік Кореяның шалқары солтүстік-шығысында және Солтүстік Қытайда, Солтүстік-Шығыс Ішкі Моңғолияда және Солтүстік Хэйлунцзян, Солтүстік Жапонияда, Хоккайдо, Аомори және Курил аралдарында ұялайды. Орталық Қытайда, құсбақалардың қыстау орны саналатын аймақта жүргізілген зерттеуде, көрілген құстардың саны өте аз болды. 2004 жылы тек 4 құс, ал 2005 жылы 10 құс тіркелді. Бұл түр төменгі жазықтықтағы сулы жерлерде, мысалы, шабындылар мен көлдерде мекендейді және әдетте су өсімдіктерін жеу арқылы немесе жайылу арқылы қоректенеді. Ұлттық табиғат қорықтары әлемдік деңгейде қорғалатын Anatidae түрлерінің (IUCN, 2009) Қытайдың шығыс бөлігіндегі популяциясының үлкен бөлігін қамтиды: қатерге жақын тұрған құсбақаның (Anas falcata) 30% популяциясы. Ұлттық табиғат қорықтарында құсбақалардың жалпы санының шамамен 27 пайызы кездеседі.

Сәйкестендіру

Аталықтар мен ұрғашылардың дене ұзындығы шамамен бірдей, салмағы 1,5-2 кг аралығында болады, аталықтары аналықтарынан ауыррақ. Қанаттарының аралық кеңдігі 75-90 см. Бұл қаздар көбейтілген жерлерден басқасында тыныш болады. Аталық қаздың «tyu tyu vit tyu vit tyu tyu vit» (Дementiev and Gladkov 1952) деген өткір сыбыры және «uit trr» деп аяқталатын тыныш сыбыры бар (Flint et al. 1984). Ал ұрғашы қаздың қарқынды, шырылдаған, қысқа екі буынды шақыруы және жоғары, екі-төрт буынды төмендеу үні бар (Lorenz and Von de Wall 1960). Шұңқыр қаздың қанша өмір сүретіні белгісіз. Олардың қоныс аумағының мөлшері туралы да көп мәлімет жоқ, себебі бұл қаздар аққулар мен қаздар сияқты басқа танымал түрлерге қарағанда жақсы зерттелмеген. Екі түрдің арасындағы будандасу көбінесе ұрпақты мүлдем бесімді етеді, бірақ бұл туыстастықта гибридтік ұрпақтардың құнарлылығы жоғары. Бұл гибридтік түрлер шұңқыр қазға тән құдалану рәсімдерін орындады, бірақ Еуразиялық жабайы қаз үйірлерінде әлеуметтік тұрғыдан белсенді болды. Далалық зерттеулер барысында гибридтік түр мен таза Еуразиялық жабайы қаз арасында сәтті көбею байқалған жоқ. Гибридтік құс түрлерін одан әрі зерттеу құстардың көбеюі мен олардың эволюциялық биологиясын түсінуге көмектеседі.

Адамның халыққа әсері

Құсбақаның тіршілігі үшін жағалаудағы ылғалды жерлер қажет. Әлемдегі экологиялық тұрғыдан ең сезімтал аймақтардың бірі – Қытайдың Наньхуэй округінің шығыс жағы, және ол көші-қон маусымында құсбақа үшін тоқтау орны болып табылады. Бұл аймақ құсбақа популяциясының өте төмен болуына байланысты оның өмір сүруі үшін маңызды. Аймақтың қалалануы және экономикалық өсуі осы аймақта елеулі экологиялық өзгерістерге әкелді. 1999 жылы жасанды ылғалды жерлерді құру жобасы басталды және 2005 жылы аяқталды. Жасанды ылғалды жерлердің табиғи ылғалды жерлердей тиімділігін анықтау үшін зерттеулер жүргізілді. Жасанды ылғалды жерлерде көшіп-қонды жағалау құстары кездессе де, олардың саны табиғи ылғалды жерлердегіден кем болды. Жасанды ылғалды жерлер табиғи ылғалды жерлермен теңесетіндей және құсбақа үшін қолайлы ортаны қамтамасыз ететіндей болуы үшін тағы көп зерттеулер қажет. Қытайдың Шанхай қаласындағы Наньхуэй округінде қысқы қытай көктем фестивалінде балық аулау маусымы кезінде, көлді басқарушылар коммерциялық мақсатта балық аулау үшін көлдегі суды төгеді. Осы уақытта көлге көбінесе құсбақалар қоныстанады. Көлдегі су төгілгеннен кейін келесі көктемге дейін құрғақ күйінде қалады, содан кейін жаңа егін үшін су толтырылады. Судың толтырылу уақыты көктемде көшіп келетін су құстары үшін өте маңызды. Егер су тым кеш толтырылса, құрғақ көл жағалау құстары мен құзғындар үшін жарамсыз болады.

Статусы мен қорғанысы

Қазіргі уақытта IUCN Қызыл тізімінде қанатты үйрек жақындап келе жатқан қауіптің алдында тұр деп тіркелген.